2
سەروەریی و دەوڵەتبوونئەم وتارە وارپارێزیی وەک دۆکترینی یەکگرتووی دەستووری لە کۆماری کوردستاندا شیدەکاتەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە چۆن دەکرێت پەیوەندیی نێوان نەتەوەی کورد و وارگەی نەتەوەیی لە ئاستی هێما و بانگەشەوە بگوازرێتەوە بۆ پەرگاڵێکی قانوونیی کارا کە پلاندانانی خاک، پاراستنی سنوور، ڕێکخستنی خاوەندارێتی، بەکارهێنانی سامانە سروشتییەکان، گەشەی ڕاوەستاو و مافی نەوەکانی داهاتوو ڕێک بخات.
گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە وارپارێزیی تەنیا قەدەغەکردنی دابەشکردنی خاک یان بەرگریکردن لە هێڵی سنوور نییە. وارپارێزیی دۆکترینێکی چەندڕەهەندییە کە سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگە، خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە، پێسپاردەی نەوەیی، پاراستنی ژینگە، سەلامەتیی ژێرخان و ڕووناییی بڕیارە خاکییەکان پێکەوە دەبەستێتەوە.
بەندی ١ کوردستان وەک دەوڵەتێکی کۆماریی سەربەخۆ و وارگەی نەتەوەی کورد پێناسە دەکات. بەندی ٤ خاک بە جەستەی نەتەوە و هەڵگری یادەوەریی مێژوویی دەناسێنێت. بەندی ٦ سنوور وەک قەڵغانی بەرگری و پانتاییی بەرجەستەبوونی سەروەریی دەخاتە پێگەیەکی دەستووری. بەندی ٨ جیاوازیی نێوان خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە و خاوەندارێتیی تایبەت ڕێکدەخات. بەندی ١٢٨ـیش گەوهەری ئەم بنەمایانە لە دەسەڵاتی گۆڕینی کاتی دەپارێزێت.
وتارەکە دەرئەنجام دەدات کە دەوڵەت خاوەنی بێسنووری خاک نییە؛ پارێزوان، ڕاییکەر و پێسپێردراوی نەتەوە و نەوەکانی داهاتووە. بۆیە هەر بڕیارێکی گەورە سەبارەت بە خاک، سامان، ژێرخان، سنوور یان کۆنترۆڵی درێژخایەن، پێویستە لەژێر پشکنینی دەستووریی وارپارێزی، ڕوونایی، پێوەری کاریگەریی درێژخایەن و پێداچوونەوەی دادگای باڵادا بێت.
3
بنەما دەستوورییەکانئەم وتارە پەیوەندیی نێوان توانای نوێکردنەوەی دەستوور و ئەرکی پاراستنی ناسنامە و گەوهەری نەگۆڕی کۆماری کوردستان تاوتوێ دەکات. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە دەستوور چۆن دەتوانێت وەڵامدەرەوەی گۆڕانی کۆمەڵگا، تەکنەلۆژیا، دامەزراوەکان و پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو بێت، بەبێ ئەوەی پڕۆسەی هەموارکردنەوە ببێتە ڕێگای هەڵوەشاندنەوەی بنەما دامەزرێنەرەکانی خۆی.
گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەستووری زیندوو پێویستی بە توانای گۆڕان هەیە، بەڵام هەر گۆڕانێک بە تەنیا نوێبوونەوە نییە. هەموارکردنەوە تەنیا کاتێک ڕەوایە کە لە چوارچێوەی سپێردەی دەستووری، ڕێکاری دیاریکراو، گفتوگۆی ڕووەن، پشکنینی دادوەری و پاراستنی بەندە نەگۆڕەکاندا ئەنجام بدرێت. گۆڕانێک کە گەوهەری سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگەی نەتەوەیی، فۆڕمی کۆماری یان سەرچاوەی ڕەوایەتیی دەستووری لاواز بکات، هەموارکردنەوە نییە؛ بەڵکو دەرچوونە لە سنووری دەسەڵاتی دامەزراو.
بەندەکانی ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ پەرگاڵێکی سێقاتی بۆ پاراستنی دەستوور دادەڕێژن: ڕێکاری قورسی گۆڕان، قەڵغانی ناوەڕۆکیی بەندە نەگۆڕەکان و پێداچوونەوەی کۆتاییی دادگای باڵا. لە کۆی ئەم بنەمایانەوە دەردەکەوێت کە نوێبوونەوە و پاراستن دوژمنی یەکتر نین؛ نوێبوونەوەی ڕەوا ئەو گۆڕانەیە کە توانای دەستوور بۆ پاراستنی هەمان گەوهەر لە بارودۆخی نوێدا بەهێزتر بکات.
4
بنەما دەستوورییەکانئەم وتارە دەکۆڵێتەوە کە دەستووری کۆماری کوردستان چۆن سەروەریی نەتەوەی کورد بە مافێکی خۆسەرچاوە، پێشوەختە و پێویستنەبوو بە مۆڵەتی دەرەکی پێناسە دەکات. لە ڕێگەی خوێندنەوەی بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩ـەوە، جیاوازیی نێوان سەرچاوەی ڕەوایەتی، شێوازی ڕاییکردنی دەسەڵات و سنووری لێکدانەوە دەردەخرێت. وتارەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە باڵادەستیی دەستوور لەم پەرگاڵەدا تەنیا پلەبەندیی دەق نییە؛ میکانیزمی پاراستنی ویستی دامەزرێنەری نەتەوە، یەکڕایی واتایی و سەربەخۆیی بڕیاری کۆمارە.
5
ئاسایش و بەرگریی نیشتمانیبەرگریی نیشتمانی بۆ کوردستان بابەتی مانەوەی وڵاتە، بەڵام مەترسیی بوون بە هۆکاری دەسەڵاتی بێ پشکنینیشی هەیە. ئەم وتارە دۆکترینی بەرگریی چالاک وەک توانای پێشبینی، ڕاگرتن و وەڵامدانەوە بە هەڕەشە پێناسە دەکات، لە هەمان کاتدا مانداتی مەدەنی، یەکگرتوویی زنجیرەی فەرمان، پێوەری پێویستی و پاراستنی مافی تاک دەپارێزێت. هێزی چەکدار لە پەرگاڵەکەدا هی کۆمارە، نەک هی حیزب، ناوچە یان تاک.
6
دیپلۆماسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیوارگێڕیی دەرەوەی کۆماری کوردستان لە دەستووردا خزمەتکاریی سەروەری، ئاسایش و گەشەی وڵاتە. ئەم وتارە «سەروەریپێش» وەک دۆکترینێک پێناسە دەکات کە هەر پەیمان، هاوپەیمانی و هەڵوێستێکی نێودەوڵەتی بە پێوەری بەرژەوەندیی درێژخایەنی نەتەوەی کورد، پاراستنی یەکپارچەیی خاک و پابەندبوون بە قانوونی نێودەوڵەتی هەڵدەسەنگێنێت. دۆکترینەکە خۆگۆشەگیری نییە؛ بەشداریکردنی هۆشیارانەیە لە جیهان بەبێ بەخشینی دەسەڵاتی نەگۆڕ.
7
دیپلۆماسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیبەندی ٧٧ پەیوەندیی کوردستان و ئیسرائیل لە ئاستی مامەڵەی ڕۆژانە بەرز دەکاتەوە بۆ هاوپەیمانیی ستراتیژی. ئەم وتارە بنەما، سوود، سنوور و میکانیزمی ئەو هاوپەیمانییە شیدەکاتەوە و جیاوازیی نێوان ڕەخنەی وارگێڕیی ڕەوا و ئەنتیسمیتیزم ڕوون دەکاتەوە. هاوپەیمانییەکە لەسەر هاوسەرووشتیی مێژوویی، پاراستنی نەتەوەکان لە ڕق و لەناوبردن، هاوکاریی ئاسایشی، تەکنەلۆژی و ئابووری دادەمەزرێت؛ بەڵام دەبێت بە دەستوور، مافی مرۆڤ و بەرژەوەندیی هاوبەش پابەند بێت.
8
ئابووری و گەشەی نیشتمانیدەستووری کۆماری کوردستان ئابووری نە بە دەوڵەتداریی کۆنترۆڵکراوی تەواو و نە بە بازاڕی بێ سنوور دەسپێرێت. ئەم وتارە سەرمایەداریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێک پێناسە دەکات کە خاوەندارێتیی تایبەت، پێشبڕکێ و نوێکاری دەپارێزێت، بەڵام ئاسایشی ئابووری، ژێرخان، دادپەروەریی دەرفەت و سەربەخۆیی بڕیار بە ئەرکی دەوڵەت دەزانێت. فرەسەرچاوەکردن لە نەوت و سامانە تاکەکان بۆ پیشەسازی، کشتوکاڵ، زانست و خزمەتگوزاریی دیجیتاڵی مەرجی سەروەریی ڕاستەقینەیە.
9
دەوڵەتی ژیر و تەکنەلۆژیاسەروەری لە سەردەمی داتا تەنیا بە خاک و سنوور ناپێورێت؛ بە توانای کۆمار بۆ پاراستنی ناسنامە، تۆمار، کۆد و ژێرخانی خۆی دەپێورێت. ئەم وتارە ئەندازیارییەکی چوارچینەیی بۆ سەروەریی دیجیتاڵی دادەڕێژێت: ناسنامەی سەلمێنراو، تۆماری سەرچاوە، گواستنەوەی ئاسایشپارێز و خزمەتگوزاریی یەکجار-داتا. ئامانج داخستنی کوردستان لە تەکنەلۆژیای جیهانی نییە؛ پاراستنی توانای بڕیار و بەردەوامیی خزمەت لە هەر دۆخێکدایە.
10
پەروەردە، زانست و کولتوورپەروەردە لە دەستووری کۆماری کوردستان خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتیی سادە نییە؛ ژێرخانی مانەوەی نەتەوە، ئازادیی تاک و توانای دەوڵەتە. ئەم وتارە «سەروەریی زانست» وەک توانای بەرهەمهێنان، هەڵسەنگاندن و بەکارهێنانی زانیاری بە زمانی کوردی و بە ستانداردی جیهانی پێناسە دەکات. پەرگاڵی پەروەردە دەبێت ناسنامەی نەتەوەیی، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، شارەزاییی کار و ئازادیی ئەکادیمی یەک بگرێتەوە.
11
دەستوورناسیی بەراوردکاریدەسەڵاتی هەموارکردنەوە لە هەندێ دەستووردا بە دەق سنووردارە و لە هەندێ پەرگاڵدا دادگا سنووری پێکهاتەی بنەڕەتیی دۆزیوەتەوە. ئەم وتارە بەندی ١٢٨ی دەستووری کۆماری کوردستان بە بەندی ٧٩(٣)ی قانوونی بنەڕەتیی ئەڵمانیا و حوکمی کێسەڤانەندا بەراورد دەکات. جیاوازیی مۆدێلی کوردستان لەوەدایە سەروەریی نەتەوەی کورد، یەکپارچەیی وڵات و فۆڕمی کۆماری بە شێوەی ڕاستەوخۆ دەکاتە گەوهەری نەگۆڕ.
12
شیکاریی وارگێڕی و ستراتیژیپارچەکردن، کۆچپێکردن و نیشتەجێکردنی بەزۆر تەنیا ڕووداوی مێژوویی نین؛ کاریگەرییان لەسەر خاوەندارێتی، نوێنەرایەتی و ئاسایشی کۆماری داهاتوو دەمێنێتەوە. ئەم وتارە گەڕاندنەوەی دیمۆگرافی وەک پڕۆسەی دادپەروەریی دەستووری شیدەکاتەوە، نەک تۆڵەکردنەوەی کۆمەڵایەتی. پێوەرەکان بریتین لە گەڕانەوەی ئارەزوومەندانە، گەڕاندنەوەی مڵک یان قەرەبوو، پشکنینی تاکەکەسیی داواکاری، قەدەغەی سزا بە کۆمەڵ و دامەزراندنی دامەزراوەی کاتیی وەڵامدەر.
