گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
وارگێڕیی دەرەوەی سەروەریپێش
بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی و قانوونی نێودەوڵەتی لە بەندەکانی ٧٢ تا ٧٦
وارگێڕیی دەرەوەی کۆماری کوردستان لە دەستووردا خزمەتکاریی سەروەری، ئاسایش و گەشەی وڵاتە. ئەم وتارە «سەروەریپێش» وەک دۆکترینێک پێناسە دەکات کە هەر پەیمان، هاوپەیمانی و هەڵوێستێکی نێودەوڵەتی بە پێوەری بەرژەوەندیی درێژخایەنی نەتەوەی کورد، پاراستنی یەکپارچەیی خاک و پابەندبوون بە قانوونی نێودەوڵەتی هەڵدەسەنگێنێت. دۆکترینەکە خۆگۆشەگیری نییە؛ بەشداریکردنی هۆشیارانەیە لە جیهان بەبێ بەخشینی دەسەڵاتی نەگۆڕ.
بەندە دیپلۆماسییەکان بە میتۆدی دۆکتریناڵ و شیکاریی بەرژەوەندی دەخوێندرێنەوە. بۆ هەر کردارێکی دەرەکی چوار پێوەر بەکاردێت: مانداتی دەستووری، سوودی نیشتمانی، پابەندیی نێودەوڵەتی و توانای دەرچوون.
دۆکترینی سەروەریپێش
سەروەریپێش واتای ئەوەیە کە سیاستی دەرەوە لە ناوەوەی دەستوور سەرچاوە بگرێت، نەک لە فشار و ڕێکەوتنی کاتی. هەر کردارێک دەبێت بپرسێت: ئایا توانای بڕیاری سەربەخۆی کۆمار زیاد دەکات، یان بە شێوەیەکی قورس دەیبەستێتەوە بە ویستی دەوڵەتێکی دیکە؟
ئەم دۆکترینە خۆگۆشەگیری نییە. کوردستان بۆ ئاسایش، بازرگانی، زانست و ژینگە پێویستی بە هاوکاریی فراوان هەیە. جیاوازی لەوەدایە کە هاوکاری دەبێت لەسەر هاوسەنگیی ڕەوایەتی و سوودی دوولایەنە بێت، نەک لەسەر دۆخی وابەستەیی.
بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی
بەرژەوەندیی نەتەوەیی دروشمێکی بێ پێوەر نییە. پاراستنی خاک، ئازادیی بڕیار، ئاسایشی شارۆمەندان، توانای ئابووری و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەی کورد پێکهاتە سەرەکییەکانی ئەو بەرژەوەندییەن. حکومەت دەبێت پیشان بدات هەر بڕیارێکی دەرەکی چۆن بە یەکێک لەم ئامانجانە خزمەت دەکات.
بەرژەوەندیی کاتیی کابینە نابێت بە بەرژەوەندیی کۆمار تێکەڵ بکرێت. پەیمانی درێژخایەن، بنکەی سەربازی، قەرزی دەرەکی و بەخشینی مافی سامان پێویستیان بە پشکنینی مەکۆ و ڕاپۆرتی کاریگەریی سەروەری هەیە.
پەیمان و مانداتی پەسەندکردن
پەیمان دەکرێت قانوون و سیاستی ناوخۆ بگۆڕێت؛ بۆیە تەنیا کاری دەسەڵاتی ڕایەدار نییە. گفتوگۆ و واژۆکردن دەکرێت لەلایەن حکومەتەوە بێت، بەڵام پەیمانی کاریگەر لەسەر سەروەری، دارایی و ماف پێویستی بە پەسەندکردنی مەکۆ و پشکنینی سازگاریی دەستووری هەیە.
دەقی پەیمان، پاشکۆ، پابەندیی دارایی، میکانیزمی چارەسەری ناکۆکی و مەرجی دەرچوون دەبێت پێش پەسەندکردن بەردەست بن. ڕێکەوتنی شاراوەی جێبەجێکار کە کاریگەریی پەیمانی هەبێت، نابێت لە پشکنینی قانووندانان دەربچێت.
قانوونی نێودەوڵەتی و ئازادیی بڕیار
پابەندبوون بە قانوونی نێودەوڵەتی نیشانەی لاوازی نییە؛ بۆ دەوڵەتێکی نوێ سەرچاوەی پێشبینیپذیری و پاراستنە. بنەمای یەکسانیی سەروەری، چارەسەری ئاشتییانەی ناکۆکی و پابەندبوون بە پەیمان، ڕێگای داواکردنی هەمان مامەڵە لە دەوڵەتانی دیکە دەکاتەوە.
بەڵام هیچ پابەندییەکی دەرەکی نابێت بەبێ پشکنین لەسەر دەستوور دابنرێت. ئەگەر پەیمانێک لەگەڵ بەندە نەگۆڕەکان ناکۆک بێت، یان دەبێت دانوساندنەوە بکرێت یان پەسەند نەکرێت. مانداتی دامەزراوەکان بۆ بەخشینی گەوهەری سەروەری دروست نەکراوە.
دیپلۆماسیی پیشەیی
وارگێڕیی بەردەوام پێویستی بە کادری پیشەیی، ئەرشیفی دامەزراوەیی، شیکاریی وڵات و فێربوونی زمان هەیە. باڵیۆزخانە نابێت بە پاداشتی سیاسی بگۆڕدرێت. دیپلۆمات نوێنەری کۆمارە و بەرپرسیاریی لە بەرامبەر قانوون و بەرژەوەندیی درێژخایەن هەیە.
پەرگاڵی هەڵسەنگاندن دەبێت ئەنجامی هەر نوێنەرایەتی بە بازرگانی، پشتگیریی سیاسی، خزمەت بە هاووڵاتیانی دەرەوە و گواستنەوەی زانست بپێوێت. ژمارەی دیدار پێوەری سەرکەوتن نییە؛ گۆڕانی ڕاستەقینەی توانای کۆمارە.
ئەنجام
بەندەکانی ٧٢ تا ٧٦ سیاستی دەرەوە لە کاری کاتیی حکومەت دەگوازنەوە بۆ وارگێڕیی دەستووری. ماندات، پەسەندکردن، ڕوونیی و پشکنین دڵنیایی دەدەن پەیوەندیی دەرەکی لە خزمەتی کۆماردا بمێنێتەوە.
کوردستان دەتوانێت هاوپەیمانیی بەهێز و پەیوەندیی فراوان هەبێت و هەمان کات ئازادیی بڕیار بپارێزێت. پێوەر سادەیە: هاوکاری دەبێت سەروەری بە توانای کردار پڕ بکاتەوە، نەک بە ناوی پەیمان لێی کەم بکاتەوە.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٧٢ تا ٧٦، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations, Charter of the United Nations, 1945.
- United Nations, Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969.
- Malcolm N. Shaw, International Law, 9th ed., Cambridge University Press, 2021.