گەڕاندنەوەی دیمۆگرافی و ڕاگوێزی دەستووری

زیانی دیمۆگرافی و دەستوور

داگیرکارییەکانی ئێران، عێراق، تورکیا و سوریا لە بەشە جیاوازەکانی خاکی کوردستان بە کۆچپێکردن، گۆڕینی ناوی شوێن و نیشتەجێکردنی بەزۆر کاریگەرییان لەسەر پێکهاتەی دانیشتووان داناوە. ئەم زیانە خاوەندارێتی، دەنگدان و دەستگەیشتن بە سامان دەشێوێنێت.

بەندەکانی ١٢٣ تا ١٢٦ و ١٣١ پێویستیی گواستنەوە بۆ کۆماری سەربەخۆ و چاککردنەوەی پاشماگی داگیرکاری دەناسێنن. بەڵام چاککردنەوە دەبێت بە پێوەری قانوون و مافی تاک بێت تا زیانێکی نوێ دروست نەکات.

گەڕانەوەی ئارەزوومەندانە و ئاسایش‌پارێز

کەسی کۆچپێکراو مافی هەیە بە ئارەزووی خۆی، بە زانیاریی تەواو و لە دۆخی ئاسایشدا بگەڕێتەوە. گەڕانەوەی ناچار بە ناوی چاککردنەوە پێچەوانەی مافە. دەوڵەت پێویستە خاک، خزمەت، تۆمار و پاراستنی فیزیکی ئامادە بکات.

ئەگەر گەڕانەوە لەبەر گۆڕانی بنەڕەتیی شوێن نەکرێت، نیشتەجێبوونی جێگرەوە و قەرەبووی دادپەروەرانە هەڵبژاردەن. خاوەنی ماف دەبێت لە دیاریکردنی چارەسەر بەشدار بێت، نەک بڕیار لە جیاتی بدرێت.

گەڕاندنەوەی مڵک و قەرەبوو

بنەمای یەکەم گەڕاندنەوەی خودی مڵکە کاتێک گونجاو و دادپەروەرانە بێت. ئەگەر مڵک لەناوچووە، بە گشتی گۆڕاوە یان مافی کەسی سێیەمی دڵسۆز تێدایە، قەرەبوو، مڵکی جێگرەوە یان چارەسەری تێکەڵ پێویستە.

کۆمیسیۆنی مڵک دەبێت بەڵگەی فەرمی، شایەت، نەخشە و تۆماری مێژوویی بە پێوەرێکی گونجاو هەڵبسەنگێنێت. لە دۆخی کۆچپێکردندا زۆر کەس بەڵگەی فەرمییان لەدەست داوە؛ پێوەری بەڵگە نابێت بە شێوەیەک بێت کە خودی تاوان سوودمەند بکات.

سزای تاکەکەسی، نەک کۆمەڵی

چاککردنەوەی دیمۆگرافی نابێت ببێتە سزا دان بە کەسان بەهۆی زمان، ڕەگەز یان شوێنی لەدایکبوون. بەرپرسیارێتیی قانوونی تاکەکەسییە و پێویستی بە بەڵگە و دادگاییکردنی دادپەروەرانە هەیە. سزا بە کۆمەڵ خودی بنەمای هاووڵاتیبوون دەشکێنێت.

جیاوازیی نێوان کەسی بەشدار لە دەستبەسەرداگرتنی بەزۆر، کڕیاری دڵسۆز و نەوەی دوای ڕووداو پێویستە. چارەسەر دەتوانێت مافی خاوەنی ڕەسەن بگەڕێنێتەوە و هەمان کات بۆ کەسی دڵسۆز قەرەبوو یان نیشتەجێبوونی جێگرەوە دابین بکات.

دامەزراوەکانی ڕاگوێز

دەوڵەتی ڕاگوێز پێویستی بە تۆماری دانیشتووان، کۆمیسیۆنی مڵک، دەزگای گەڕانەوە، دادگای تایبەتیی کاتی و میکانیزمی سکاڵا هەیە. ماندات، ماوە و سنووری هەر دامەزراوەیەک دەبێت لە پێشدا دیاری بکرێت.

داتای کار دەبێت بە شێوەی ناونادیار بڵاوبکرێتەوە: ژمارەی داواکاری، بڕیار، کاتی چاوەڕوانی و جۆری چارەسەر. چاودێریی مەکۆ و دادگا ڕێگری لەوە دەکات پڕۆسەکە بە ئامرازی گۆڕینی سیاسیی نوێ بگۆڕدرێت.

ئەنجام

گەڕاندنەوەی دیمۆگرافی بە مانای گەڕاندنەوەی داد و مافە، نەک دووبارەکردنەوەی کۆچپێکردن. گەڕانەوەی ئارەزوومەندانە، مڵک، قەرەبوو و پشکنینی تاکەکەسی چوار بنەمای ڕەوایەتیی پڕۆسەکەن.

ڕاگوێزی سەرکەوتوو ئەوەیە کە زیانی مێژوویی بەڵگەدار و چاک بکاتەوە و هەمان کات هاووڵاتیبوون و سەروەریی قانوون لە ڕۆژی یەکەمەوە دامەزرێنێت. بەم شێوەیە کۆماری کوردستان لە دادپەروەری دروست دەبێت، نەک تەنیا لە گۆڕینی دەسەڵات.