گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
وارپارێزیی و سەروەریی هەردەمیی نەتەوە
خاک، سنوور و خاوەندارێتی لە پەرگاڵی دەستووریی کۆماری کوردستاندا
ئەم وتارە وارپارێزیی وەک دۆکترینی یەکگرتووی دەستووری لە کۆماری کوردستاندا شیدەکاتەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە چۆن دەکرێت پەیوەندیی نێوان نەتەوەی کورد و وارگەی نەتەوەیی لە ئاستی هێما و بانگەشەوە بگوازرێتەوە بۆ پەرگاڵێکی قانوونیی کارا کە پلاندانانی خاک، پاراستنی سنوور، ڕێکخستنی خاوەندارێتی، بەکارهێنانی سامانە سروشتییەکان، گەشەی ڕاوەستاو و مافی نەوەکانی داهاتوو ڕێک بخات. گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە وارپارێزیی تەنیا قەدەغەکردنی دابەشکردنی خاک یان بەرگریکردن لە هێڵی سنوور نییە. وارپارێزیی دۆکترینێکی چەندڕەهەندییە کە سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگە، خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە، پێسپاردەی نەوەیی، پاراستنی ژینگە، سەلامەتیی ژێرخان و ڕووناییی بڕیارە خاکییەکان پێکەوە دەبەستێتەوە. بەندی ١ کوردستان وەک دەوڵەتێکی کۆماریی سەربەخۆ و وارگەی نەتەوەی کورد پێناسە دەکات. بەندی ٤ خاک بە جەستەی نەتەوە و هەڵگری یادەوەریی مێژوویی دەناسێنێت. بەندی ٦ سنوور وەک قەڵغانی بەرگری و پانتاییی بەرجەستەبوونی سەروەریی دەخاتە پێگەیەکی دەستووری. بەندی ٨ جیاوازیی نێوان خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە و خاوەندارێتیی تایبەت ڕێکدەخات. بەندی ١٢٨ـیش گەوهەری ئەم بنەمایانە لە دەسەڵاتی گۆڕینی کاتی دەپارێزێت. وتارەکە دەرئەنجام دەدات کە دەوڵەت خاوەنی بێسنووری خاک نییە؛ پارێزوان، ڕاییکەر و پێسپێردراوی نەتەوە و نەوەکانی داهاتووە. بۆیە هەر بڕیارێکی گەورە سەبارەت بە خاک، سامان، ژێرخان، سنوور یان کۆنترۆڵی درێژخایەن، پێویستە لەژێر پشکنینی دەستووریی وارپارێزی، ڕوونایی، پێوەری کاریگەریی درێژخایەن و پێداچوونەوەی دادگای باڵادا بێت.
ئەم توێژینەوەیە لەسەر ڕێبازی شیکردنەوەی دەقی دەستووری، لێکدانەوەی پەیکەری، هەڵسەنگاندنی دامەزراوەیی و بەراوردیی سنووردار دامەزراوە. لە قۆناغی یەکەمدا، بەندەکانی ١، ٣، ٤، ٦ و ٨ی دەروازەی یەکەم بە شێوەی ڕاستەوخۆ خوێندراونەتەوە بۆ دیاریکردنی پێناسەی وارگەی نەتەوەیی، سەروەریی نەتەوەیی، پیرۆزیی خاک، پێگەی سنوور و جیاوازیی نێوان خاوەندارێتیی نەتەوەیی و خاوەندارێتیی تایبەت. بەندەکانی ٢٨، ٥١، ٥٥، ٦٣، ١٢٨، ١٣١ و ١٣٨ـیش بۆ پێداچوونەوەی دەستووری، مافی نەوەکانی داهاتوو، ڕوونایی، بەرگری، بەندە نەگۆڕەکان، دیمۆگرافیا و وردبینیی ستراتیژی لەگەڵ ئەو بنەمایانە پەیوەست کراون. لە قۆناغی دووەمدا، بەندەکان وەک حوکمی دابڕاو نەخوێندراونەتەوە؛ بەڵکو پەیوەندیی نێوانیان لە چوارچێوەی یەکپارچەیی قانوونی، یەکڕایی واتایی و ڕۆحی دەستووردا شیکراوەتەوە. لەم خوێندنەوەیەدا وارپارێزیی وەک پەرگاڵێکی یەکگرتووی سەروەری، خاک، سنوور، خاوەندارێتی، پاراستنی ژینگە و پێسپاردەی نەوەیی هەڵسەنگێندراوە. لە قۆناغی سێیەمدا، سەرچاوە ئەکادیمییەکان و بەڵگەنامە نێودەوڵەتییە باوەڕپێکراوەکان بە شێوەیەکی یارمەتیدەر بەکارهاتوون. بنەمای سەروەریی هەردەمیی نەتەوە بەسەر سامانە سروشتییەکان، وارگێڕیی بەرپرسانەی خاوەندارێتی، دۆکترینی پێسپاردەی گشتی، دادپەروەریی نێوان نەوەکان و مافی زانیاری و بەشداریی ژینگەیی بۆ فراوانکردنی چوارچێوەی شیکردنەوە بەکارهاتوون. ئەم سەرچاوانە جێگرەوەی دەستووری کۆماری کوردستان نین و ناوەڕۆکی تایبەتیی ئەو دەستوورە دیاری ناکەن. لە هەموو بەشەکانی وتاردا جیاوازیی نێوان سێ ئاست پارێزراوە: دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور، لێکدانەوەی دەستووری و پێشنیازی دامەزراوەیی. هەر میکانیزمێک کە بە هەمان ناو لە دەستووردا نەهاتووە، وەک پێشنیار ناسێنراوە، نەک وەک حوکمی ڕاستەوخۆی دەستوور.
پرسیاری توێژینەوە و گریمانە
پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە: وارپارێزیی لە دەستووری کۆماری کوردستاندا تەنیا چەمکێکە بۆ پاراستنی سنوور و یەکپارچەیی نەخشە، یان پەرگاڵێکی فراوانی دەستوورییە کە شێوازی بەڕێوەبردنی خاک، سامان، خاوەندارێتی، ژینگە و ژێرخانی نەتەوەیی دیاری دەکات؟
پرسیارەکە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە خاک لە پەرگاڵی دەستووری تەنیا شتێکی فیزیکی نییە. خاک لە هەمان کاتدا قەڵەمڕەوی سەروەری، بنەمای دەوڵەتداری، شوێنی نیشتەجێبوونی شارۆمەندان، سەرچاوەی سامان، هەڵگری یادەوەریی مێژوویی و پاشماگی نەوەکانی داهاتووە. هەر بڕیارێک لەسەر خاک، ناچار کاریگەری لەسەر یەکێک یان چەندێک لەم ڕەهەندانە دروست دەکات.
گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەستووری کۆماری کوردستان دۆکترینی وارپارێزیی بە سێ پلە دادەڕێژێت. لە پلەی یەکەمدا، نەتەوەی کورد خاوەنی ڕەسەنی سەروەری و وارگەی نەتەوەییە. لە پلەی دووەمدا، دەوڵەت ئامرازی ڕاییکردن، پاراستن و بەڕێوەبردنی ئەو سەروەرییەیە. لە پلەی سێیەمدا، تاک و دامەزراوەکان دەتوانن لە چوارچێوەی قانووندا مافی خاوەندارێتی و بەکارهێنان وەربگرن، بەڵام ئەو مافانە ناتوانن گەوهەری خاوەندارێتیی نەتەوەیی و سەروەریی کۆمار پووچەڵ بکەنەوە.
بەم پێیە، وارپارێزیی نە قەدەغەی گۆڕانە و نە ڕێگەدان بە دەسەڵاتی بێسنووری دەوڵەت. دۆکترینەکە پێویستی بە هاوسەنگیی نێوان پاراستن و ئاوەدانکردنەوە، مافی نەتەوە و مافی تاک، وەبەرهێنان و سەروەری، پێویستیی نەوەی ئێستا و مافی نەوەکانی داهاتوو هەیە.
بنەمای دەستووریی وارپارێزیی
بەندی ١ کوردستان بە دەوڵەتێکی کۆماریی سەربەخۆ و تەنیا وڵات و وارگەی نەتەوەی کورد پێناسە دەکات. لە هەمان بەنددا، سەروەریی نەتەوەیی بە نەگۆڕ، سەوداهەڵنەگر، دابەشنەکراو و هاوبەشنەکراو ناسێنراوە. ئەم دەستەواژانە پێکەوە بنەمای دۆکترینی وارپارێزیی دروست دەکەن.
«نەگۆڕ» واتە گەوهەری پەیوەندیی نێوان نەتەوە و وارگە ناکەوێتە ژێر دەسەڵاتی زۆرینە یان دەسەڵاتێکی کاتی. «سەوداهەڵنەگر» واتە سەروەری و وارگە نابنە بڕگەیەکی گرێبەستی بازرگانی یان بەهایەک بۆ مامەڵەی وارگێڕی. «دابەشنەکراو» واتە یەکپارچەیی سەروەری نابێت بە ژمارەی دامەزراوەکان یان دابەشکاریی کارگێڕی تێک بشکێت. «هاوبەشنەکراو» واتە هیچ دەسەڵاتێکی دەرەکی ناتوانێت بە شێوەیەکی سەروەرانە هاوخاوەنی بڕیاری کۆتایی لەسەر وارگەی کوردستان بێت.
دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور وارپارێزیی بە خاوەندارێتیی ڕەبەق بەسەر گردوکۆی خاکی مێژوویی کوردستاندا پێناسە دەکات. لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، «خاوەندارێتیی ڕەبەق» نابێت وەک مڵکایەتیی ئاساییی دەوڵەت لێک بدرێتەوە. مەبەست پێگەی باڵای نەتەوەیە لە دیاریکردنی چارەنووس و ڕاییکردنی سەروەری بەسەر وارگەی خۆیدا.
وارپارێزیی وەک دۆکترینی دەستووری
وارپارێزیی نابێت تەنیا بە یەک کردار، وەک پاراستنی سنوور، کەم بکرێتەوە. دۆکترینەکە لانیکەم شەش ڕەهەندی پێکەوە دەبەستێتەوە:
یەکەم، ڕەهەندی بوونناسانە؛ واتە خاک بەشێکە لە ناسنامە و درێژەداریی مێژوویی نەتەوە.
دووەم، ڕەهەندی قانوونی؛ واتە وارگە قەڵەمڕەوی ڕاییکردنی قانوون، دادوەری و دەسەڵاتی کۆمارە.
سێیەم، ڕەهەندی وارگێڕی؛ واتە خاک دەبێت بە پلانی نیشتمانی، ڕوونایی، پێوەری یەکسان و چاودێریی دامەزراوەیی بەڕێوە ببرێت.
چوارەم، ڕەهەندی ئابووری؛ واتە سامان و توانای بەرهەمهێنانی خاک دەبێت لە خزمەتی بەرژەوەندیی گشتی و گەشەی ڕاوەستاودا بێت.
پێنجەم، ڕەهەندی ژینگەیی؛ واتە پاراستنی خاک، ئاو، دارستان، ژێرزەمین و هاوسەنگیی سروشتی بەشێکە لە پاراستنی خودی وارگە.
شەشەم، ڕەهەندی نێواننەوەیی؛ واتە نەوەی ئێستا مافی بەفیڕۆدانی ئەو پاشماگەی نییە کە لە نەوەکانی ڕابردووەوە وەریگرتووە و دەبێت بە شێوەیەکی پارێزراوتر بۆ نەوەکانی داهاتوو بیگوازێتەوە.
هەر قانوون یان بڕیارێک کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی کاریگەری لەسەر خاک و سامانەکانی دروست بکات، پێویستە لەژێر ئەم شەش ڕەهەندەدا هەڵسەنگێندرێت. بڕیارێک دەتوانێت لە ڕووی داراییەوە قازانجدار بێت، بەڵام لە ڕووی وارپارێزییەوە زیانبەخش بێت؛ بۆ نموونە کاتێک کۆنترۆڵی درێژخایەنی سەرچاوەیەکی ستراتیژی دەگوازێتەوە یان توانای بڕیاردانی نەوەکانی داهاتوو سنووردار دەکات.
خاک وەک جەستەی قانوونی و مێژوویی
بەندی ٤ خاکی کوردستان وەک جەستەی نەتەوە، شانۆی بەرجەستەبوونی بوونایەتیی مێژوویی و هەڵگری یادەوەریی هەزاران ساڵە پێناسە دەکات. ئەم دەربڕینە تەنیا وێنەیەکی ئەدەبی نییە؛ دەرئەنجامی قانوونی هەیە.
کاتێک خاک بە هەڵگری یادەوەری و ناسنامە دەناسرێت، پلاندانانی خاک تەنیا بابەتی تەکنیکیی شارەوانی نامێنێت. گۆڕینی ناوی شوێن، وێرانکردنی شوێنەوار، گۆڕینی پێکهاتەی نیشتەجێبوون، بەفیڕۆدانی خاکی کشتوکاڵی یان تێکدانی ژینگە دەتوانن کاریگەرییان لەسەر درێژەداریی ناسنامە و بوونایەتیی نەتەوە هەبێت.
بەم پێیە، بەرپرسیارێتیی دەوڵەت لەبەرامبەر خاک سێ ئاستی هەیە: پاراستنی یەکپارچەیی فیزیکی، پاراستنی توانای سروشتی و ئابووری، و پاراستنی مانا و یادەوەریی مێژوویی. بڕیارێک دەتوانێت یەکپارچەیی فیزیکی نەشکێنێت، بەڵام بە وێرانکردنی یادەوەری یان گۆڕینی بەردەوامیی پەیوەندیی کۆمەڵ بە شوێن، ڕەهەندی مێژووییی وارپارێزیی لاواز بکات.
خاک وەک پێسپاردەی نەوەیی
لە پەیکەری دەستووردا، وڵات موڵکی تایبەتیی نەوەی ئێستا نییە. نەوەی ئێستا پێگەی پاسەوان و ئاوەدانکەری ژیرانەی هەیە. ئەم بنەمایە دەتوانرێت بە «پێسپاردەی نەوەیی» پێناسە بکرێت: خاک و سامان لە نەوەکانی ڕابردووەوە وەرگیراون و دەبێت بە توانای بڕیاردان، پاکیی ژینگە و بەهای گشتیی پارێزراوەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو بگوازرێنەوە.
پێسپاردەی نەوەیی قەدەغەی بەکارهێنان نییە. ئەوە ڕێسای بەکارهێنانی بەرپرسانەیە. نەوەی ئێستا دەتوانێت خاک ئاوەدان بکات، ژێرخان دروست بکات، سامان بەکار بهێنێت و گەشەی ئابووری بەدی بهێنێت؛ بەڵام نابێت بە شێوەیەک مامەڵە بکات کە توانای سروشتی، سەروەریی بڕیاردان یان بژاردەکانی نەوەکانی داهاتوو پووچەڵ بکاتەوە.
لەبەر ئەمە، ماوەی گرێبەست، توانای هەڵوەشاندنەوە، گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵ، زیانی ژینگەیی و بەرپرسیارێتیی پاککردنەوە، هەموویان دەبنە بابەتی دەستووری لەو کاتەدا کە پڕۆژەیەک کاریگەریی درێژخایەنی لەسەر خاک یان سامانە نەتەوەییەکان هەبێت.
دەوڵەت وەک پارێزوان، نەک خاوەنی بێسنوور
دەوڵەتی کۆماری کوردستان ئامرازی ڕاییکردنی سەروەریی نەتەوەییە، نەک سەرچاوە یان خاوەنی ڕەسەنی ئەو سەروەرییە. هەمان جیاوازی لە بابەتی خاکیشدا کار دەکات. دەوڵەت مانداتی بەڕێوەبردن، پاراستن، ڕێکخستن و بەدیهێنانی بەرژەوەندیی گشتیی هەیە؛ بەڵام مانداتی بەفیڕۆدان یان گواستنەوەی هەردەمیی خاوەندارێتیی باڵای نەتەوەی نییە.
ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە لە یەک لاوە ڕێگە لەوە دەگرێت خاک و سامان بە موڵکی خاوەنپۆستی کاتی دابنرێن. لە لایەکی دیکەوە ڕێگە لەوەش دەگرێت کە بنەمای خاوەندارێتیی نەتەوەیی ببێتە پاساو بۆ دەستبەسەرداگرتنی نادادپەروەرانەی خاوەندارێتیی تایبەت.
پێگەی دەوڵەت لەم بوارەدا نزیکە لە پێگەی پێسپێردراو: پێویستە بۆ بەرژەوەندیی خاوەنی ڕەسەن، واتە نەتەوە و کۆی شارۆمەندان، کار بکات؛ حسابی بڕیارەکان بداتەوە؛ لە خۆبەخشین و پەیوەندیی بەرژەوەندیی تایبەت دوور بێت؛ و سامانی سپێردراو بە شێوەیەکی پارێزراو و بەهێزتر بگوازێتەوە.
سنوور و بەرجەستەبوونی سەروەریی
بەندی ٦ سنوور تەنیا بە هێڵێکی جیاکەرەوەی جوگرافی پێناسە ناکات. سنوور پانتایییەکە کە تێیدا دەسەڵاتی قانوونیی کۆمار بەرجەستە دەبێت و نەتەوە لەبەرامبەر جیهانی دەرەوەدا بوونی قانوونیی خۆی دەردەخات.
پاراستنی سنوور دوو ڕەهەندی پێکەوە گرێدراوی هەیە. ڕەهەندی یەکەم فیزیکییە: پاراستنی خاک، ڕێگریکردن لە دەستدرێژی، کۆنترۆڵی دەروازەکانی هاتوچۆ و مسۆگەرکردنی ئاسایشی شارۆمەندان. ڕەهەندی دووەم قانوونی و دامەزراوەییە: دڵنیابوون لەوەی هیچ دەسەڵاتێکی بیانی لە ناو قەڵەمڕەوی کۆماردا بڕیاری باڵا و کۆتایی نادات.
بەم پێیە، پێشێلکردنی سەروەری هەمیشە بە گواستنەوەی هێزی سەربازی نایەت. پەیماننامە یان گرێبەستێکیش دەتوانێت کۆنترۆڵی بنکە، ڕێڕەو، ئاو، وزە یان ژێرخانێکی ستراتیژی بە شێوەیەک بگوازێتەوە کە دەسەڵاتی کۆمار لە ناو خاکی خۆیدا لاواز ببێت. لەم دۆخەدا پشکنین پێویستە ناو و شێوازی گرێبەست نەبینێت؛ کاریگەریی ڕاستەقینەی لەسەر دەسەڵاتی بڕیاردان بپشکنێت.
سنووری جوگرافی و قەڵەمڕەوی کارکردی
لە دەوڵەتی مۆدێرندا، ڕاییکردنی سەروەری تەنیا لە پاسەوانگەی سنوور کۆتایی نایەت. ئاسمان، ئاوە ناوخۆییەکان، ژێرخانی وزە، تۆڕی گواستنەوە، سیستەمی نەختینەیی، پەیوەندی، داتا و دامەزراوە ژینەکییەکان توانای دەوڵەت بۆ ڕاییکردنی دەسەڵات دیاری دەکەن.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، پاراستنی ژێرخانە ژینەکییەکان بەشێکە لە پاراستنی کارکردیی وارگە؛ چونکە دەوڵەتێک کە کۆنترۆڵی کاراییی خۆی بەسەر تۆڕی وزە، ئاودابینکردن، پەیوەندی یان پەرگاڵی دارایی لەدەست بدات، دەتوانێت هەرچەند لە نەخشەدا سنوورەکانی ماون، توانای ڕاییکردنی سەروەریی لاواز ببێت.
بەڵام «قەڵەمڕەوی دیجیتاڵی» نابێت بە شێوەیەکی سادە هاوتای خاکی جوگرافی دابنرێت. خاک پێگەی بوونناسانە و قانوونیی تایبەتی خۆی هەیە. داتا و ژێرخانی دیجیتاڵی لە ڕووی کارکردی و ئاسایشییەوە بە وارپارێزییەوە پەیوەستن، نە بەو واتایەی هەمان پێگەی خاکیان هەبێت.
سامانە سروشتییەکان و سەروەریی هەردەمیی
سامانە سروشتییەکان بەشێک لە توانای ماددیی وارگە و بنەمای ئابووریی سەروەریی نەتەوەیین. دەوڵەت دەتوانێت مافی پشکنین، بەکارهێنان، بەرهەمهێنان یان وەبەرهێنان بە کەسان و کۆمپانیاکان بدات، بەڵام ئەم مۆڵەتانە نابێت بە گواستنەوەی خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە و دەسەڵاتی کۆتاییی کۆمار لێک بدرێنەوە.
پشکنینی دەستووریی گرێبەستەکانی سامان پێویستە لانیکەم ئەم بابەتانە بگرێتەوە: ماوەی مۆڵەت، خاوەنی کۆتاییی کۆمپانیا، مافی بڕیاردان، توانای پشکنین، ڕێژەی داهات، گواستنەوەی تەکنەلۆژیا، کاریگەریی ژینگەیی، بەرپرسیارێتیی پاککردنەوە، چارەسەری ناکۆکی، مافی هەڵوەشاندنەوە و گەڕاندنەوەی سامان بۆ کۆنترۆڵی کۆمار.
گرێبەستێک دەتوانێت لە ڕووی ناوی قانوونییەوە «مۆڵەت» بێت، بەڵام ئەگەر ماوەکەی هێندە درێژ، مافی کۆنترۆڵی هێندە فراوان و توانای هەڵوەشاندنەوە هێندە لاواز بێت کە نەوەکانی داهاتوو بڕیاری ڕاستەقینەیان لەدەست بدەن، ئەوا گرێبەستەکە لە ڕووی کاریگەرییەوە دەتوانێت بە گواستنەوەی سەروەری نزیک بێت.
خاوەندارێتیی نەتەوەیی و خاوەندارێتیی تایبەت
بەندی ٨ پەیوەندیی نەتەوەی کورد بە وارگە بە پەیوەندییەکی بوونناسانەیی پێناسە دەکات. ئەم خاوەندارێتییەی نەتەوەیی، خاوەندارێتیی تایبەتیی شارۆمەندان هەڵناوەشێنێتەوە. تاک دەتوانێت لە چوارچێوەی قانووندا زەوی و موڵک بەدەست بهێنێت، بەکاریبهێنێت، بیگوازێتەوە یان بیفرۆشێت.
جیاوازیی نێوان ئەم دوو ئاستە بنەڕەتییە. خاوەندارێتیی نەتەوەیی پەیوەستە بە سەروەری، یەکپارچەیی وارگە و چارەنووسی کۆیی. خاوەندارێتیی تایبەت مافێکی تاکەکەسی و ئابوورییە کە لە ناو هەمان پەرگاڵی سەروەریدا ڕایی دەکرێت.
قانوون نابێت بە ناوی وارپارێزیی مافی خاوەندارێتیی تایبەت بە ئارەزوو سنووردار بکات. هەر سنووردارکردن، دەستبەسەرداگرتن یان گواستنەوەی زۆرەملێ پێویستە بنەمای قانوونی، مەبەستی گشتیی ڕوون، پێویستی، ڕێژەیی، قەرەبووی دادپەروەرانە و مافی پێداچوونەوەی دادوەریی هەبێت.
لە هەمان کاتدا، مافی خاوەندارێتیی تایبەت نابێت ببێتە ڕێگایەک بۆ دەستبەسەرداگرتنی کۆکراوەی خاکی ستراتیژی، شاردنەوەی خاوەنی ڕاستەقینە، گۆڕینی نادادپەروەرانەی دیمۆگرافیا، داخستنی ڕێگای دەستگەیشتنی گشتی یان دروستکردنی قەڵەمڕەویەک کە دەسەڵاتی کۆمار تێیدا لاواز بێت.
هاوسەنگیی مافی تاک و بەرژەوەندیی نەتەوەیی
هاوسەنگیی نێوان خاوەندارێتیی تایبەت و وارپارێزیی نابێت بە دەستەواژەیەکی گشتی و ناڕوون جێبەجێ بکرێت. قانوون پێویستە پێوەری دیاریکراو دابنێت.
یەکەم، هەڕەشەکە دەبێت ڕاستەقینە و بەڵگەدار بێت، نەک گریمانەیەکی سیاسی یان بانگەشەیەکی ناڕوون.
دووەم، سنووردارکردنەکە دەبێت پێویست بێت و چارەسەری کەمتر زیانبەخش نەبێت.
سێیەم، سنووردارکردنەکە دەبێت ڕێژەیی بێت؛ واتە بارێکی نادادپەروەرانە تەنیا لەسەر تاک یان گرووپێک دانەنرێت.
چوارەم، بڕیارەکە دەبێت ڕووەن، نووسراو و شیاوی پێداچوونەوەی دادگایی بێت.
پێنجەم، ئەگەر مڵک بۆ مەبەستی گشتی وەربگیرێت، قەرەبووی دادپەروەرانە و لەکات دابین بکرێت.
بەم پێوەرانە وارپارێزیی لە ئامرازێکی ئارەزوومەندانەی دەسەڵات جیا دەکرێتەوە و دەبێتە دۆکترینێکی پابەند بە سەروەریی قانوون.
پلانی نیشتمانی و پلەبەندیی بەکارهێنانی خاک
بەندی ٤ پاراستن و بەکارهێنانی ستراتیژیی خاک بە پەیمانێکی بوونایەتی دەناسێنێت. جێبەجێکردنی ئەم بنەمایە پێویستی بە پلانی نیشتمانیی یەکگرتوو هەیە؛ چونکە بڕیارە دابڕاوەکانی شارەوانی، وەزارەت، دەسەڵاتی خۆماڵی و دامەزراوەکانی وەبەرهێنان دەتوانن بە کۆی خۆیان کاریگەرییەکی نەتەوەیی دروست بکەن.
پلانی نیشتمانیی خاک پێویستە ناوچە کشتوکاڵییە ستراتیژییەکان، سەرچاوەکانی ئاو، دارستان، شوێنەوار، ناوچە ژینگەییە هەستیارەکان، ڕێڕەوەکانی گواستنەوە، ناوچە پیشەسازییەکان، شارەکان و سنووری گەشەی شارنشینی دیاری بکات.
ئەم پلانە نابێت تەنیا نەخشەیەکی تەکنیکی بێت. دەبێت پێوەری یەکلاکردنەوەی ناکۆکییەکانیش دابین بکات. کاتێک وەبەرهێنانێکی ئابووری لەگەڵ پاراستنی ئاو، خاکی کشتوکاڵی یان شوێنەواردا پێکدادان دروست دەکات، بڕیار پێویستە لەسەر بنەمای کاریگەریی درێژخایەن، شیاوی جێگرەوە، بەرژەوەندیی گشتی و مافی نەوەکانی داهاتوو بدرێت.
گەشەی ڕاوەستاو و سنووری قازانجی کورتخایەن
وارپارێزیی دژی گەشەی ئابووری نییە. گەشەی بێپلان و بەفیڕۆدەری سامان دژ بە وارپارێزییە. گەشەی ڕاوەستاو ئەو پێوەرەیە کە ئاوەدانکردنەوە، دامەزراندنی کار و بەکارهێنانی سامان لەگەڵ پاراستنی ژینگە، یەکسانیی ناوچەیی و مافی نەوەکانی داهاتوو یەکدەخاتەوە.
پڕۆژەیەک نابێت تەنیا بە قەبارەی سەرمایە، ژمارەی کار یان داهاتی ساڵانە هەڵسەنگێندرێت. پێویستە خەرجیی پاککردنەوە، لەناوچوونی خاکی کشتوکاڵی، کەمبوونەوەی ئاو، گواستنەوەی دانیشتووان، کاریگەری لەسەر تەندروستی و سنووردارکردنی بژاردەکانی داهاتووش لە حسابدا بن.
قازانجی کورتخایەن کاتێک نابێتە بەرژەوەندیی نەتەوەیی کە زیانەکەی بۆ چەندین نەوە بمێنێتەوە یان توانای کۆمار بۆ بڕیاردانی سەربەخۆ لاواز بکات.
پاراستنی دیمۆگرافیا و پابەندبوون بە مافەکان
پەیوەندیی نێوان خاک و دانیشتووان بەشێکی گرنگی وارپارێزییە. بەندی ١٣١ دیمۆگرافیا بە یەکپارچەیی وارگە و سەروەریی نەتەوەیی پەیوەست دەکات. بەڵام جێبەجێکردنی ئەم بنەمایە دەبێت لە چوارچێوەی ماف، یەکسانی، دادپەروەری و ڕێنەدراوکردنی سزا و گواستنەوەی کۆمەڵی بێت.
پاراستنی دیمۆگرافیا نابێت بە جیاکاری دژی شارۆمەندان، دەستدرێژی بۆ سەر مڵک یان گواستنەوەی زۆرەملێ لێک بدرێتەوە. مەبەست ڕێگرتنە لە وارگێڕییە سیستماتیکەکان کە بە زەبر، دەستێوەردان، ساختەکاریی تۆمار یان پشتیوانیی نادادپەروەرانە پێکهاتەی ناوچەیەک دەگۆڕن.
چارەسەرە دەستوورییەکان پێویستە لەسەر گەڕاندنەوەی ماف، ڕاستکردنەوەی تۆمارە ساختەکان، قەرەبوو، گەشەپێدانی ناوچە زیانلێکەوتووەکان و دابینکردنی گەڕانەوەی ئازاد و ئارەزوومەندانە دامەزرابن.
گرێبەست، مۆڵەت و گواستنەوەی کۆنترۆڵ
هەر گرێبەستێکی پەیوەست بە خاک یان سامان، گواستنەوەی سەروەری نییە. دەوڵەت پێویستی بە گرێبەست، هاوبەشی، وەبەرهێنان و تەکنەلۆژیای دەرەکی هەیە. کێشە لەو کاتەدا دروست دەبێت کە گرێبەستەکە سنووری نێوان بەکارهێنان و کۆنترۆڵی سەروەرانە تێکدەدات.
بۆ جیاکردنەوەی ئەم دووانە، پێویستە ئەم پرسیارانە بکرێن:
کێ خاوەنی کۆتاییی سامان و ژێرخانەکەیە؟
کێ بڕیاری کۆتایی لەسەر بەکارهێنان، داخستن، گواستنەوە یان گۆڕینی ئامانج دەدات؟
گرێبەستەکە چەند ساڵە و بە چ مەرجێک نوێ دەکرێتەوە؟
دەوڵەت لە دۆخی هەڕەشەی ئاسایشی، سەرپێچی یان زیانی گشتی مافی دەستێوەردانی هەیە؟
ناکۆکی لە چ دادگایەک و بە چ قانوونێک یەکلا دەکرێتەوە؟
دوای کۆتایی گرێبەست، خاک، ژێرخان و زانیارییەکان بە چ دۆخێک دەگەڕێنرێنەوە؟
هەرچەند وەڵامی تاکە پرسیارێک بە تەنیا یەکلاکەرەوە نییە، کۆی وەڵامەکان دەریدەخات کە گرێبەستەکە مۆڵەتێکی ئابوورییە یان گواستنەوەی شاراوەی کۆنترۆڵ.
ڕوونایی و مافی زانین لە بڕیارە خاکییەکاندا
بڕیار لەسەر خاک و سامان بەهۆی بەهای داراییی بەرز، کاریگەریی درێژخایەن و مەترسیی گەندەڵی، پێویستی بە ئاستێکی بەرزی ڕوونایی هەیە. زانیاریی پەیوەست بە خاوەنی ڕاستەقینە، نرخی گرێبەست، ماوە، ماف و ئەرک، کاریگەریی ژینگەیی و شێوازی هەڵبژاردنی وەبەرهێنەر دەبێت لە بنەڕەتدا بۆ پانتایی گشتی بەردەست بێت.
نهێنیی بازرگانی دەتوانێت هەندێک زانیاریی تەکنیکی یان کێبڕکێیی بپارێزێت، بەڵام نابێت ببێتە پەردەیەک بۆ شاردنەوەی خاوەندارێتی، داهاتی گشتی، مەرجەکانی کۆنترۆڵ یان پابەندییە ژینگەییەکان.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، مافی دەستگەیشتن بە زانیاری لە بڕیارە خاکییەکاندا تەنیا مافێکی ڕاگەیاندن نییە؛ بەشێکە لە پاراستنی وارگە. شارۆمەند ناتوانێت لە پێسپاردەی نەتەوەیی پاسەوانی بکات ئەگەر نازانێت چی، بۆ کێ، بۆ چ ماوەیەک و بە چ مەرجێک گوازراوەتەوە.
تۆماری نیشتمانیی خاک و خاوەندارێتی
دەستوور بنەمای دامەزراندنی تۆماری نیشتمانیی دیجیتاڵیی خاک دەخاتەڕوو. تۆمارێکی کارا پێویستە تەنیا ناوی خاوەن و ژمارەی پارچەزەوی تۆمار نەکات؛ بەڵکو مافی بەکارهێنان، بارمتە، مۆڵەت، گرێبەستی درێژخایەن، ناوچە پارێزراوەکان، سامانە ژێرزەمینییەکان و سنووری پلانی نیشتمانییش دیاری بکات.
تایبەتمەندیی بنەڕەتیی تۆمارەکە دەبێت دروستی، یەکگرتوویی، شیاوی پشکنین، پاراستن لە دەستکاری و دەستگەیشتنی گشتی بێت. لە هەمان کاتدا، زانیاریی کەسیی هەستیار دەبێت بە پێی قانوون بپارێزرێت.
تۆماری دیجیتاڵی خۆی چارەسەری گەندەڵی نییە. ئەگەر دەستگەیشتن، دەستکاری و ڕاستکردنەوەی تۆمار لەژێر کۆنترۆڵی تاکە دامەزراوەیەکی بێچاودێریدا بێت، پەرگاڵەکە دەتوانێت گەندەڵیی دیجیتاڵی دروست بکات. بۆیە پێویستی بە تۆماری گۆڕانکاری، واژووی ئەلیکترۆنی، پشتگیریی دابەشکراو، وردبینیی سەربەخۆ و مافی سکاڵای دادوەری هەیە.
ڕۆڵی دەسەڵاتی قانووندانان
دەسەڵاتی قانووندانان پێویستە سنووری دەسەڵاتی ڕایەدار لە بەخشینی مۆڵەت، فرۆشتن، کرێدانی درێژخایەن و گواستنەوەی کۆنترۆڵ دیاری بکات. هەموو بڕیارێک نابێت پێویستی بە پەسەندکردنی مەکۆی نیشتمانی هەبێت؛ بەڵام بڕیارە ستراتیژییەکان نابێت تەنیا بە بڕیاری کارگێڕی ڕایی بکرێن.
قانوون پێویستە پێوەری «سامانی ستراتیژی» دیاری بکات. قەبارەی خاک، جۆری سامان، نزیکی بە سنوور، کاریگەری لەسەر ئاو و خواردن، ماوەی گرێبەست، پەیوەندی بە بەرگری و کاریگەریی ناوچەیی دەتوانن لە پێوەرەکان بن.
لە پڕۆژە بنەڕەتییەکاندا، مەکۆی نیشتمانی پێویستە ڕاپۆرتی کاریگەریی وارپارێزی، ڕای دامەزراوە سەربەخۆکان، هەڵسەنگاندنی دارایی و ژینگەیی و ناوەڕۆکی سەرەکیی گرێبەست بپشکنێت.
ڕۆڵی دەسەڵاتی ڕایەدار
دەسەڵاتی ڕایەدار بەرپرسی ڕاییکردنی پلانی نیشتمانی، بەڕێوەبردنی تۆمار، پاراستنی سنوور، چاودێریی مۆڵەتەکان و دابینکردنی خزمەتگوزارییە. ئەم دەسەڵاتە پێویستە بڕیارەکانی لەسەر بنەمای زانیاریی دروست، پێوەری پێشوەختە و ڕوونایی بدات.
دەسەڵاتی ڕایەدار نابێت بەهۆی خێراییی پڕۆژە یان پێویستیی بودجە، پشکنینی درێژخایەن لاببات. خێراییی بڕیار لە پڕۆژەیەکی گەورەدا دەتوانێت خەرجییەکی چەندین نەوەیی دروست بکات.
هەروەها پێویستە جیاوازیی نێوان دامەزراوەی بەخشەری مۆڵەت و دامەزراوەی چاودێر بپارێزرێت. دامەزراوەیەک نابێت لە هەمان کاتدا پڕۆژە پەسەند بکات، کاریگەرییەکەی هەڵسەنگێنێت و خۆیشی پشکنینی پابەندبوونی خۆی بکات.
ڕۆڵی دادگای باڵا
دادگای باڵا، وەک پارێزەری ڕەهای دەستوور و سەروەریی قانوون، پێویستە بتوانێت قانوون، گرێبەست و کردارە فەرمییەکانی پەیوەست بە وارگە بپشکنێت. پشکنینەکە نابێت تەنیا بەوە سنووردار بێت کە دامەزراوەکە مۆڵەتی فۆڕمیی هەبووە یان نا.
دادگا پێویستە بپرسێت:
ئایا بڕیارەکە لەلایەن دەسەڵاتی شایستەوە دراوە؟
ئایا ڕێکاری ڕوونایی، گفتوگۆ و پشکنین پەیڕەو کراوە؟
ئایا مافی خاوەندارانی تایبەت و کۆمەڵگە زیانلێکەوتووەکان پارێزراوە؟
ئایا بڕیارەکە سەروەری، یەکپارچەیی وارگە یان بەندی نەگۆڕ لاواز دەکات؟
ئایا کاریگەریی ڕاستەقینەی گرێبەست لەگەڵ ناو و شێوازی ڕواڵەتیی یەکدەگرێتەوە؟
ئایا زیانەکە گەڕانەوەپذیرە یان مافی نەوەکانی داهاتوو بە شێوەیەکی هەردەمی سنووردار دەکات؟
پشکنینی دادگایی پێویستە هەردوو ڕەهەندی ڕێکار و گەوهەر بگرێتەوە. بڕیارێک دەتوانێت بە ڕێکاری دروست دەرچووبێت، بەڵام ناوەڕۆکەکەی دژی گەوهەری وارپارێزیی بێت.
پێوەرێکی یەکگرتوو بۆ پشکنینی بڕیارە خاکییەکان
لە کۆی بنەما دەستوورییەکانەوە دەتوانرێت پێوەرێکی دە قۆناغی بۆ هەڵسەنگاندنی بڕیارە ستراتیژییەکانی خاک و سامان دابڕێژرێت:
١. پێوەری دەسەڵات: ئایا دامەزراوەکە دەسەڵاتی دەستووری و قانوونیی بڕیاردانی هەیە؟
٢. پێوەری ڕێکار: ئایا کێبڕکێ، ڕوونایی، گفتوگۆ، پشکنین و پەسەندکردنی پێویست ڕایی کراون؟
٣. پێوەری خاوەنی ڕاستەقینە: ئایا کەسان و دامەزراوە سوودمەندە کۆتایییەکان بە ڕوونی ناسێنراون؟
٤. پێوەری کۆنترۆڵ: ئایا مافی بڕیاردانی کۆتایی لە دەستی کۆماردا دەمێنێتەوە؟
٥. پێوەری ماوە و گەڕانەوەپذیری: ئایا ماوەی گرێبەست و مەرجی هەڵوەشاندنەوە توانای نەوەکانی داهاتوو دەپارێزن؟
٦. پێوەری یەکپارچەیی وارگە: ئایا بڕیارەکە خاک، سنوور یان توانای ڕاییکردنی سەروەری لاواز دەکات؟
٧. پێوەری ژینگەیی: ئایا زیانی خاک، ئاو، ژینگە و سامان بە تەواوی هەڵسەنگێندراوە؟
٨. پێوەری دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتی: ئایا پڕۆژەکە گواستنەوە، جیاکاری یان گۆڕانی نادادپەروەرانە دروست دەکات؟
٩. پێوەری نێواننەوەیی: ئایا بژاردە و سامانێکی شایستە بۆ نەوەکانی داهاتوو دەمێنێتەوە؟
١٠. پێوەری بەدیل: ئایا هەمان ئامانج دەتوانرێت بە ڕێگایەکی کەمتر زیانبەخش و سازگارتر لەگەڵ وارپارێزیی بەدی بهێنرێت؟
وەڵامی نەرێنی بۆ هەر یەکێک لەم پێوەرانە پێویستی بە پشکنینی قووڵتر دروست دەکات. وەڵامی نەرێنی بۆ پێوەرەکانی دەسەڵات، کۆنترۆڵ، یەکپارچەیی وارگە یان بەندە نەگۆڕەکان دەتوانێت بڕیارەکە لە بنەڕەتەوە نادەستووری بکات.
پێشنیازی دامەزراوەیی: ڕاپۆرتی کاریگەریی وارپارێزی
لە ڕووی پێشنیاری دامەزراوەییەوە، پێویستە هەر پڕۆژەیەکی گەورەی خاک، سامان، وزە، ئاو، ژێرخان یان گرێبەستی درێژخایەن لەگەڵ «ڕاپۆرتی کاریگەریی وارپارێزی» پێشکەش بکرێت.
ڕاپۆرتەکە دەتوانێت ئەم بابەتانە لەخۆ بگرێت:
١. ناساندنی خاک، سامان یان ژێرخانی پەیوەندیدار؛
٢. خاوەنی ڕاستەقینە و سەرچاوەی داراییی لایەنەکان؛
٣. ماوە و مەرجەکانی گرێبەست؛
٤. دابەشکردنی مافی کۆنترۆڵ و بڕیاردان؛
٥. کاریگەری لەسەر سنوور، بەرگری و ئاسایشی نەتەوەیی؛
٦. کاریگەریی ژینگەیی و پلانی پاککردنەوە؛
٧. کاریگەری لەسەر خاوەندارێتیی تایبەت و کۆمەڵگە خۆماڵییەکان؛
٨. کاریگەریی دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتی؛
٩. کاریگەری لەسەر مافی نەوەکانی داهاتوو؛
١٠. چارەسەرە جێگرەوەکان؛
١١. میکانیزمی چاودێری و ڕاپۆرتدان؛
١٢. مەرجەکانی هەڵوەشاندنەوە و گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵ.
ئەم ڕاپۆرتە دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور بە هەمان ناو نییە؛ بەڵکو پێشنیازێکی دامەزراوەییە کە لە ڕۆحی بەندەکانی ١، ٤، ٦، ٨، ٥١، ٥٥، ١٢٨ و ١٣٨ـەوە هەڵدەهێنرێت.
پێشنیازی دامەزراوەیی: تۆماری سامانی ستراتیژی
جیا لە تۆماری خاک، دەتوانرێت «تۆماری سامانی ستراتیژی» دابمەزرێت. ئەم تۆمارە پێویستە سامان و ژێرخانەکان بە پێی گرنگییان بۆ ئاسایشی نەتەوەیی، ئابووری، خواردن، ئاو، وزە، پەیوەندی و گواستنەوە پۆلێن بکات.
بۆ هەر سامانێک پێویستە خاوەندارێتی، بەڕێوەبەر، گرێبەستەکان، ماوەی مۆڵەت، مافی کۆنترۆڵ، قەرز و بارمتە و پەیوەندیی بە کۆمپانیای دەرەکی تۆمار بکرێت.
ئامانج لەم تۆمارە داخستنی بازاڕ یان قەدەغەکردنی وەبەرهێنانی دەرەکی نییە. ئامانج ئەوەیە دەوڵەت و پانتایی گشتی بزانن کۆنترۆڵی کارکردیی سامانە ژینەکییەکان لە دەستی کێدایە و ئایا کۆبوونەوەی خاوەندارێتی یان قەرز مەترسیی ستراتیژی دروست کردووە یان نا.
پاراستنی وارگە لە گۆڕینی هێواش و شاراوە
هەڕەشە بۆ وارپارێزیی هەمیشە بە کردارێکی گەورە و ئاشکرا نایەت. هەندێک جار کۆی بڕیارە بچووکەکان کاریگەرییەکی بنەڕەتی دروست دەکات: فرۆشتنی پارچەزەویەکانی دەوروبەری سەرچاوەی ئاو، بەخشینی مۆڵەتی زنجیرەیی لە ناوچەی سنووری، گۆڕینی خاکی کشتوکاڵی بۆ کاربرییەکی دیکە، یان کۆبوونەوەی کۆنترۆڵی ژێرخان لە دەستی تاکە کۆمپانیا.
بۆیە وردبینیی ستراتیژی نابێت تەنیا هەر بڕیارێک بە جیا ببینێت. پێویستە کاریگەریی کۆیی و زنجیرەییی بڕیارەکان بپشکنێت. کردارێک دەتوانێت بە تەنیا بێزیان دیار بێت، بەڵام لەگەڵ دەیان کردارەکەی دیکەدا کۆنترۆڵی ناوچەیەکی ستراتیژی بگۆڕێت.
دۆکترینی وارپارێزیی پێویستی بە توانای دۆزینەوەی ئەم گۆڕانە هێواش و شاراوە هەیە، پێش ئەوەی دەرەنجامەکە بێتە دۆخێکی گەڕانەوەنەکراو.
ئەنجام
دەستووری کۆماری کوردستان وارپارێزیی بە چەمکێکی تەسک و سنووری ناناسێنێت. لە پەیکەری دەستووردا، وارپارێزیی پەیوەندییەکی یەکگرتوو لەنێوان نەتەوە، خاک، سەروەری، سنوور، خاوەندارێتی، سامان، ژینگە و نەوەکانی داهاتوودا دروست دەکات.
بەندی ١ سەرچاوە و خاوەنی سەروەری دیاری دەکات. بەندی ٤ خاک لە شتێکی بازرگانی بۆ پاشماگێکی دەستووری و مێژوویی بەرز دەکاتەوە. بەندی ٦ سنوور بە پانتاییی بەرجەستەبوونی دەسەڵاتی قانوونیی کۆمار دەناسێنێت. بەندی ٨ خاوەندارێتیی نەتەوەیی لە خاوەندارێتیی تایبەت جیا دەکاتەوە. بەندی ١٢٨ دڵنیایی دەدات کە گەوهەری ئەم پەیوەندییانە ناکەوێتە ژێر بڕیاری زۆرینە یان دەسەڵاتێکی کاتی.
دەوڵەت لەم پەرگاڵەدا نە بازرگانێکی ئاساییی خاکە و نە خاوەنێکی بێسنوور. دەوڵەت پارێزوانی سەروەری، ڕاییکەری پلانی نیشتمانی، چاودێری بەکارهێنانی سامان و پێسپێردراوی نەوەکانی داهاتووە. ڕەواییی بڕیارەکانی لەوەوە دێت کە تا چەند ئەم پێسپاردەیە بە ڕوونایی، دادپەروەری، زانست و دڵسۆزی ڕایی دەکات.
خاوەندارێتیی تایبەت بەشێکی پارێزراوی پەرگاڵی قانوونی و ئابوورییە، بەڵام ناتوانێت بە کۆنترۆڵی سەروەرانە یان دەستبەسەرداگرتنی وارگە بگۆڕێت. هەمان شێوە، خاوەندارێتیی نەتەوەیی نابێت ببێتە پاساو بۆ دەستدرێژیی ئارەزوومەندانە بۆ سەر مافی تاک. هاوسەنگیی نێوان ئەم دووانە بە قانوون، پێوەری ڕوون و دادوەریی سەربەخۆ دەپارێزرێت.
پاراستنی سنوور تەنیا پاسەوانی هێڵی جوگرافی نییە. دەسەڵاتی کۆمار پێویستە بەسەر ژێرخان، سامان، ئاو، وزە، پەیوەندی و بڕیاری ستراتیژیدا کارا بێت. بەڵام فراوانکردنی چەمکی وارپارێزیی بۆ ژێرخانی کارکردی نابێت تایبەتمەندیی خاکی جوگرافی و مێژوویی بسڕێتەوە؛ بەڵکو دەبێت پاراستنی ئەو خاکە لە دەوڵەتی مۆدێرندا تەواوتر بکات.
پێوەری ڕاستەقینەی وارپارێزیی ئەوە نییە کە چەند جار وشەی خاک و نیشتمان لە گوتاردا دووبارە دەکرێتەوە. پێوەرەکە ئەوەیە کە قانوون و دامەزراوەکان چۆن خاک دەپارێزن، سامان چۆن بەڕێوە دەبەن، گرێبەست چۆن ڕووەن دەکەنەوە، مافی خاوەندار چۆن مسۆگەر دەکەن، زیانی ژینگە چۆن ڕێگری لێ دەکەن و بژاردەی نەوەکانی داهاتوو چۆن دەپارێزن.
وارپارێزیی دۆکترینی داخستن و ترس نییە؛ دۆکترینی خاوەندارێتیی ئاگادارانە، بەڕێوەبردنی ژیرانە و بەرپرسیارێتیی هەردەمییە. ئاوەدانکردنەوەی خاک کاتێک دەبێتە کردەی نەتەوەیی کە یەکپارچەیی، پاکی، توانای بەرهەمهێنان و دەسەڵاتی بڕیاردانی کۆمار بەهێز بکات.
کۆتاییی هەر بڕیارێکی خاکی نابێت تەنیا قازانجێکی ساڵانە، ژمارەی پڕۆژە یان بەڵگەنامەیەکی واژووکراو بێت. پێویستە وارگەیەکی پارێزراوتر، کۆمارێکی خاوەن دەسەڵاتی کاراتر، سامانێکی بەردەوامتر و متمانەیەکی پتەوتر لەنێوان شارۆمەند و دەوڵەت بەرهەم بهێنێت.
خاکی کوردستان موڵکی ساتێکی وارگێڕی نییە. پاشماگێکی مێژوویی، بنەمای سەروەری و پێسپاردەیەکی هەردەمییە. نەوەی ئێستا مافی ئەوەی هەیە بیئاودان بکات، بەڵام مافی ئەوەی نییە بژاردەکانی داهاتووی لێ بستێنێتەوە؛ مافی بەکارهێنانی هەیە، بەڵام مافی بەفیڕۆدانی نییە؛ مافی بەڕێوەبردنی هەیە، بەڵام مافی گواستنەوەی خاوەندارێتیی سەروەرانەی نییە.
لەم جیاوازییەدایە کە وارپارێزیی لە بانگەشەیەکی نەتەوەیی دەگۆڕێت بۆ دۆکترینی دەستووری؛ دۆکترینێک کە سەروەریی نەتەوەی کورد بەسەر وارگەی خۆیدا لە دەق، دامەزراوە، بڕیار و ژیانی ڕۆژانەدا بەرجەستە دەکات.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان. وەشانی ئەلێکترۆنیی کوردی. نۆروێژ: بڵاوگەی کۆمار، نەورۆزی ٢٧٢٦ ک./٢٠٢٦ ز. بەندەکانی ١، ٣، ٤، ٦، ٨، ٢٨، ٥١، ٥٥، ٦٣، ١٢٨، ١٣١ و ١٣٨.
- Crawford, James. Brownlie’s Principles of Public International Law. 9th ed. Oxford: Oxford University Press, 2019.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. Voluntary Guidelines on the Responsible Governance of Tenure of Land, Fisheries and Forests in the Context of National Food Security. Rome: FAO, 2012.
- Sax, Joseph L. “The Public Trust Doctrine in Natural Resource Law: Effective Judicial Intervention.” Michigan Law Review 68, no. 3 (1970): 471–566.
- United Nations Economic Commission for Europe. Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-Making and Access to Justice in Environmental Matters. Aarhus, Denmark, June 25, 1998.
- United Nations General Assembly. “Permanent Sovereignty over Natural Resources.” Resolution 1803 (XVII), December 14, 1962.
- Weiss, Edith Brown. In Fairness to Future Generations: International Law, Common Patrimony, and Intergenerational Equity. Tokyo: United Nations University; Dobbs Ferry, NY: Transnational Publishers, 1989.