گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
پەروەردە و سەروەریی زانست
زمان، توێژینەوە و بنیاتنانی هاووڵاتی لە بەندەکانی ٩٥ تا ٩٨
پەروەردە لە دەستووری کۆماری کوردستان خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتیی سادە نییە؛ ژێرخانی مانەوەی نەتەوە، ئازادیی تاک و توانای دەوڵەتە. ئەم وتارە «سەروەریی زانست» وەک توانای بەرهەمهێنان، هەڵسەنگاندن و بەکارهێنانی زانیاری بە زمانی کوردی و بە ستانداردی جیهانی پێناسە دەکات. پەرگاڵی پەروەردە دەبێت ناسنامەی نەتەوەیی، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، شارەزاییی کار و ئازادیی ئەکادیمی یەک بگرێتەوە.
بەندەکانی ٩٥ تا ٩٨ بە میتۆدی ماف-بنەما و پەرگاڵی شیدەکرێنەوە؛ دەستگەیشتن، کوالێتی، ناوەڕۆک، زمانی فێرکردن و سەربەخۆیی زانکۆ بە پێوەری ئەنجام دەخوێندرێنەوە.
پەروەردە و مانەوەی نەتەوە
نەتەوە بە خاک تەنیا نامێنێتەوە؛ بە توانای گواستنەوەی زمان، مێژوو، زانست و پێوەرە ئەخلاقییەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەی دیکە دەمێنێتەوە. بەندەکانی ٩٥ تا ٩٨ پەروەردە بەو زنجیرەی مانەوە دەبەستنەوە.
بەڵام پەروەردەی نەتەوەیی نابێت ببێتە لەبەرکردنی دروشم. هاووڵاتیی ئازاد پێویستی بە توانای پرسیارکردن، سەلماندن و جیاکردنەوەی ڕاستی لە بانگەشە هەیە. ناسنامەی بەهێز لە ڕاستی و ڕەخنە ناترسێت.
زمانی کوردی و بەرهەمهێنانی زانیاری
زمانی فەرمی دەبێت بتوانێت فیزیا، پزیشکی، قانوون و تەکنەلۆژیا بڵێت، نەک تەنیا ئەدەب. ئەمە پێویستی بە فەرهەنگی زانستی، وەرگێڕانی ستاندارد، دەستەواژەی یەکگرتوو و بەرنامەی بەرهەمهێنانی کتێب و گۆڤار هەیە.
فێربوونی زمانە جیهانییەکان دەروازەی زانستە و لەگەڵ سەروەریی زمانی کوردی دژ نییە. مۆدێلی دروست ئەوەیە خوێندکار بتوانێت بە کوردی بیر بکات و بەرهەم بهێنێت و هەمان کات بە سەرچاوە جیهانییەکان دەست بگات.
دەستگەیشتن و کوالێتی
مافی پەروەردە بە تۆماربوون تەواو نابێت. قوتابخانەی بێ مامۆستای شارەزا، کتێبی نوێ و ژینگەی ئاسایشپارێز دەستگەیشتنی فۆڕمی دروست دەکات بەبێ فێربوونی ڕاستەقینە. پێوەر دەبێت ئەنجامی فێربوون و جیاوازیی ناوچەیی بپێوێت.
بودجە دەبێت بەپێی پێویستیی قوتابی و خەرجیی گەیاندنی کوالێتی دابەش بکرێت. ناوچەی دوور، منداڵی خاوەن پێداویستیی تایبەت و خێزانی کەمدەرامەت هەنگاوی پشتیوانییان پێویستە تا یەکسانیی دەرفەت ڕاستەقینە بێت.
زانکۆ و ئازادیی ئەکادیمی
زانکۆ پێویستی بە سەربەخۆیی لە دیاریکردنی پرسیاری توێژینەوە، هەڵسەنگاندنی زانستی و بڵاوکردنەوەی ئەنجام هەیە. دەسەڵاتی سیاسی یان دابینکەری دارایی نابێت ئەنجام پێشەکی دیاری بکات.
ئازادیی ئەکادیمی بێ وەڵامدانی نییە. ڕێوشوێنی ئەخلاقی، پشکنینی هاوتا، ئاشکراکردنی بەرژەوەندی و داتای پشتڕاستکراو پێویستن. سەربەخۆیی لە ڕێگای ستانداردی زانستی پارێزراو دەبێت، نەک لە ڕەتکردنەوەی هەڵسەنگاندن.
پەیوەندیی زانست و سیاست
دەوڵەت دەبێت پرسیارە ستراتیژییەکان دیاری بکات و توێژینەوەیان بۆ دابین بکات: ئاو، تەندروستی، وزە، زمان و ئاسایش. بەڵام پێویستە جیاوازیی نێوان دیاریکردنی پرسیار و فەرماندانی ئەنجام بپارێزرێت.
ئەنجومەنی زانستیی سەربەخۆ دەتوانێت بەڵگە بۆ سیاست پوخت بکاتەوە، پلەی دڵنیایی ڕوون بکات و جیاوازیی بۆچوون تۆمار بکات. بڕیاردەر هێشتا بەرپرسیاری هەڵبژاردنی سیاسەتە، بەڵام نابێت بەڵگە بشارێتەوە.
ئەنجام
سەروەریی زانست توانای وڵاتە بۆ ئەوەی پرسیارەکانی خۆی بە زمانی خۆی دابڕێژێت و بە ستانداردی جیهانی وەڵامیان بداتەوە. ئەم توانایە بە مامۆستا، زانکۆ، زمان و ئەرشیفی کراوە دروست دەبێت.
پەرگاڵی پەروەردەی دەستووری دەبێت هەم نەتەوەی کورد بپارێزێت و هەم تاکی سەربەخۆ پەروەردە بکات. ئەو دوو ئامانجە یەکتر بەهێز دەکەن: نەتەوەی فێر و ڕەخنەگر زیاتر دەتوانێت وڵاتی خۆی بپارێزێت.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٩٥ تا ٩٨، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations, International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, Article 13, 1966.
- UNESCO, Recommendation concerning the Status of Higher-Education Teaching Personnel, 1997.
- UNESCO, Reimagining Our Futures Together: A New Social Contract for Education, 2021.