گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
هاوپەیمانیی ستراتیژیی کوردستان و ئیسرائیل و بەرەنگاربوونەوەی ئەنتیسمیتیزم
شیکاریی بەندی ٧٧ لە پەیوەندی بە بەندەکانی ٧٢، ٧٣ و ٧٥
بەندی ٧٧ پەیوەندیی کوردستان و ئیسرائیل لە ئاستی مامەڵەی ڕۆژانە بەرز دەکاتەوە بۆ هاوپەیمانیی ستراتیژی. ئەم وتارە بنەما، سوود، سنوور و میکانیزمی ئەو هاوپەیمانییە شیدەکاتەوە و جیاوازیی نێوان ڕەخنەی وارگێڕیی ڕەوا و ئەنتیسمیتیزم ڕوون دەکاتەوە. هاوپەیمانییەکە لەسەر هاوسەرووشتیی مێژوویی، پاراستنی نەتەوەکان لە ڕق و لەناوبردن، هاوکاریی ئاسایشی، تەکنەلۆژی و ئابووری دادەمەزرێت؛ بەڵام دەبێت بە دەستوور، مافی مرۆڤ و بەرژەوەندیی هاوبەش پابەند بێت.
بەندی ٧٧ بە خوێندنەوەی سیستەمی لەگەڵ بەندە گشتییەکانی وارگێڕیی دەرەوە شیدەکرێتەوە. شیکارییەکە هاوپەیمانی لە چوار ئاستی ارزشی، ئاسایشی، ئابووری و دامەزراوەیی هەڵدەسەنگێنێت.
بنەمای دەستووریی هاوپەیمانی
بەندی ٧٧ هاوپەیمانی بە ڕووداوێکی کاتی یان پەیوەندییەکی کەسی نابەستێتەوە. دانانی لە دەستوور واتای ئەوەیە هەردوو نەتەوە خاوەنی ئەزموونی مێژوویی، هەڕەشەی مانەوە و پێویستی بە دەوڵەتی پارێزەرن. ئەم بنەما ارزشییە ئاراستەی درێژخایەن دروست دەکات.
هاوپەیمانیی دەستووری بە مانای پەسەندکردنی بێ مەرجی هەر سیاستێکی حکومەتی هاوپەیمان نییە. ڕەفاقەت لە نێوان دەوڵەتاندا لەسەر سوودی هاوبەش و گفتوگۆی ڕاستگۆیانە دامەزرێت. سەربەخۆیی بڕیاری هەردوو لا پارێزراو دەمێنێتەوە.
چوار ستوونی هاوکاری
ستوونی یەکەم ئاسایش و بەرگرییە: هەڵگۆڕینی زانیاری لەسەر تیرۆر، ئاسایشی سنوور و بەرگریی سایبەری. ستوونی دووەم تەکنەلۆژیا و زانستە: ئاو، کشتوکاڵی زیرەک، تەندروستی و نوێکاری. ستوونی سێیەم ئابووری و بازرگانی و ستوونی چوارەم پەروەردە و دیپلۆماسیی کۆمەڵایەتییە.
بۆ هەر ستوونێک پێویستە بەرنامەی چەندساڵە، بودجە، دامەزراوەی بەرپرسیار و پێوەری ئەنجام دیاری بکرێت. بەبێ ئەو دیزاینە، هاوپەیمانی لە دروشمدا دەمێنێتەوە. هاوکاریی ڕاستەقینە دەبێت توانای دامەزراوەیی کوردستان زیاد بکات، نەک تەنیا کڕین و وابەستەیی.
ئەنتیسمیتیزم و سنووری ڕەخنە
ئەنتیسمیتیزم ڕق، ستێرەی منفی و جیاکاری دژ بە جوولەکەکانە. دەتوانێت بە شێوەی تیۆریی پیلان، ڕەتکردنەوەی هۆلۆکۆست، تاوانبارکردنی کۆیی یان داواکردنی لەناوبردنی مافی بوونی نەتەوەیی دەربکەوێت. بەرەنگاربوونەوەی پێویستی بە پەروەردە، تۆماری تاوان و وەڵامی دامەزراوەیی هەیە.
لە هەمان کاتدا، ڕەخنەی بەڵگەدار لە بڕیارێکی حکومەتی ئیسرائیل بە خۆی ئەنتیسمیتیزم نییە، هەروەک ڕەخنە لە حکومەتی کوردستان دژایەتیی نەتەوەی کورد نییە. پێوەر ئەوەیە: ئایا قسەکە کردارێکی دیاریکراو بە هەمان ستانداردی دەوڵەتانی دیکە هەڵدەسەنگێنێت، یان ناسنامەی جوولەکە دەکاتە سەرچاوەی تاوان؟
پەروەردە و یادەوەریی هاوبەش
هەردوو نەتەوە ئەزموونی لەناوبردن، دەربەدەری و بەرگری لە ناسنامەیان هەیە. بەرنامەی خوێندن، مۆزەخانە، ئەرشیف و توێژینەوەی هاوبەش دەتوانێت ئەم مێژووە لە بەراوردێکی بەڵگەداردا بخوێنێتەوە و لە بەکارهێنانی سیاسیی ئازار بپارێزێت.
یادەوەریی هاوبەش نابێت جیاوازییە مێژووییەکان بسڕێتەوە. ئامانج فێربوونە لە میکانیزمی ڕق، بێدەنگکردن و نکوڵیکردن. پەروەردەی دژەئەنتیسمیتیزم دەبێت لەگەڵ پەروەردەی دژەڕەگەزپەرستی و پاراستنی کەرامەتی هەموو مرۆڤێک یەک بگرێتەوە.
سنوور و چاودێریی هاوپەیمانی
هاوکاریی هەواڵگری و سایبەری پێویستی بە ڕێککەوتنی پاراستنی داتا، سنووری بەکارهێنان و چاودێریی هاوبەش هەیە. هیچ داتایەکی هاووڵاتی نابێت بەبێ بنەمای قانوونی و پێوەری پێویستی بگوازرێتەوە. هاوپەیمانی لەسەر متمانەی قانوونی بەهێز دەبێت.
مەکۆ پێویستە ڕاپۆرتی ساڵانەی هاوکاری و ئەنجامەکانی بپشکنێت و حکومەت بەشی گشتیی بڵاوبکاتەوە. ئەم چاودێرییە هاوپەیمانی لە گۆڕانی کابینە و ڕووداوی کاتی دەپارێزێت و دەیکاتە سیاستێکی دامەزراوەیی.
ئەنجام
بەندی ٧٧ بنەمای هاوپەیمانییەکی تایبەت دادەنێت، بەڵام گەشەکردنی پێویستی بە کارنامەی ورد و پشکنینی بەردەوام هەیە. هاوپەیمانی کاتێک ستراتیژییە کە توانای مانەوە، زانست و ئابووریی هەردوو وڵات زیاد بکات.
بەرەنگاربوونەوەی ئەنتیسمیتیزم بەشێکە لە بەرگری لە کەرامەتی مرۆڤ و ڕاستیی مێژوویی. کوردستان دەتوانێت لە ڕێگەی پەروەردە و قانوونەوە هاوپەیمانی خۆی بە بنەمایەکی ئەخلاقی و دامەزراوەیی بەرز بکاتەوە.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٧٢، ٧٣، ٧٥ و ٧٧، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- International Holocaust Remembrance Alliance, Working Definition of Antisemitism, 2016.
- United Nations, Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 1948.
- Abraham Accords Declaration, 15 September 2020.