01 · ئابووری و گەشەی نیشتمانیئەم وتارە پەیوەندیی نێوان ڕوونایی، وەڵامدەرەوەیی، پاکڕەوشتی و متمانەی کۆمەڵ لە پەرگاڵی دەستووریی کۆماری کوردستاندا تاوتوێ دەکات. گریمانەی سەرەکی ئەوەیە کە ڕوونایی بە تەنیا بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەس نییە؛ زانیاری تەنیا کاتێک دەبێتە ئامرازی پاراستنی سامانی گشتی کە لەگەڵ وردبینی، ڕاپۆرتدان، ئاشکراکردن، لێپرسینەوە و سزای قانوونی گرێ بدرێت. دەستووری کۆماری کوردستان ئەم پەیوەندییە بە شێوەی زنجیرەیەکی دامەزراوەیی دادەڕێژێت: شارۆمەند مافی دەستگەیشتن بە زانیاری هەیە؛ دەسەڵاتی ڕایەدار پابەندی ڕوونایی و وەڵامدەرەوەییە؛ مەکۆ و دامەزراوە سەربەخۆکان کار و داراییی دەوڵەت دەخەنە ژێر چاودێری؛ دەستەی پاکڕەوشتی لە گەندەڵی دەکۆڵێتەوە؛ نووسینگەی ژمێریاریی گشتی کارایی و بەکارهێنانی سامانی گشتی دەپشکنێت؛ و ئاشکراکەران لە تۆڵەسەندنەوە دەپارێزرێن. وتارەکە دەرئەنجام دەدات کە متمانەی کۆمەڵ بە بڵاوکردنەوەی ژمارە و بەڵگەنامە بە تەنیا دروست نابێت. متمانە ئەنجامی پەرگاڵێکە کە تێیدا دەسەڵات ناچارە هۆکاری بڕیارەکانی ڕوون بکاتەوە، دەرەنجامی کارەکانی بپێوێت و لەبەرامبەر هەڵە، کەمتەرخەمی یان گەندەڵیدا وەڵام بداتەوە.
02 · قانوون و دادپەروەریئەم وتارە لەسەر ئەو پرسیارە دامەزراوە کە بانکی ناوەندیی کوردستان چۆن دەتوانێت لە چوارچێوەی دەستووردا بناغەکانی ئابوورییەکی بەهێز، سەقامگیر و خاوەن توانای خۆپاراستن مسۆگەر بکات. گریمانەی وتار ئەوەیە کە بانکی ناوەندی بە تەنیا ئابووریی بەهێز دروست ناکات، بەڵام ئەو بناغە نەختینەیی و دارایییە دەپارێزێت کە بەبێ ئەو، وەبەرهێنان، بەرهەمهێنان، پاشەکەوت، بازرگانی، دامەزراندنی کار و گەشەی ڕاوەستاو ناتوانن بە شێوەیەکی درێژخایەن بەردەوام بن. بەندی ١٣٧ی دەستووری کۆماری کوردستان بانک وەک باڵاترین دەسەڵاتی نەختینەیی و دارایی دەوڵەت و یەکەیەکی دەستووریی سەربەخۆ دادەمەزرێنێت. ئامانجی ڕاستەوخۆی ئەم دامەزراوەیە پاراستنی بەهای دراوی نیشتمانی، کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان، پاراستنی توانای کڕینی شارۆمەندان و دابینکردنی ژینگەیەکی دارایی جێگیر بۆ گەشەی ئابووریی درێژەدارە. دەستوور هەروەها بانک لە فەرمانی کابینە، پارتە وارگێڕییەکان و لایەنە دەرەکییەکان دەپارێزێت، داراییکردنی ڕاستەوخۆی بودجە بە چاپکردنی پارەی بێ پشتێنە ڕێنەدراو دەکات و بەڕێوەبردنی یەدەگی نیشتمانی بە بانک دەسپێرێت. وتارەکە نیشان دەدات کە هێزی ڕاستەقینەی بانک لە چاپکردنی دراو یان دیاریکردنی نرخی سووددا کورت نابێتەوە؛ بەڵکو لە توانای دروستکردنی متمانە بە دراو، سنووردارکردنی دەسەڵاتی دارایی، پاراستنی پاشەکەوتی نەتەوە، خۆپاراستن لە شۆکی دەرەکی و درێژکردنەوەی ئاسۆی بڕیاردانی ئابووریدا دەردەکەوێت. لە هەمان کاتدا، سەربەخۆیی بانک نابێت بە بێوەڵامدەرەوەیی تێبگەیەنرێت. ڕوونایی، ڕاپۆرتدان، وردبینی و وەڵامدانەوە لەبەردەم مەکۆی نیشتمانی ئەو کەرەستانەن کە سەربەخۆیی تەکنیکی دەگۆڕن بۆ سەربەخۆیی دەستووریی ڕەوا. دەرئەنجامی وتار ئەوەیە کە بانکی ناوەندیی کوردستان دەبێت وەک پارێزەری بەهای ڕەنج، پاشەکەوت و داهاتووی نەتەوەیی بخوێندرێتەوە. بانک ئابووری لەبری پیشەسازی، کشتوکاڵ، بازرگانی و کەرتی تایبەت بەرهەم ناهێنێت؛ بەڵام ئەو ژینگەی متمانەپێکراوە دەپارێزێت کە هەموو ئەو کەرتانە تێیدا دەتوانن گەشە بکەن.
03 · قانوون و دادپەروەریئەم وتارە ڕۆڵی دادگای باڵای کۆماری کوردستان لە پاراستنی ڕەهای دەستوور، سەروەریی قانوون و سنووردارکردنی دەسەڵات شیدەکاتەوە. بەندەکانی ٢٦ تا ٣٠ دەسەڵاتی دادوەریی وەک دەسەڵاتێکی سەربەخۆ، دادگای باڵا وەک پارێزەری ڕەهای دەستوور و پڕۆسەی دادگاییکردن وەک قەڵغانی دادپەروەری، ڕوونایی، مافە بنەڕەتییەکان و شکۆی مرۆیی دادەمەزرێنن. گریمانەی سەرەکیی وتارەکە ئەوەیە کە سەربەخۆیی دادوەری پارێزبەندیی پیشەیی بۆ دادوەر نییە؛ بەڵکو مافی شارۆمەند، پێویستیی سەروەریی قانوون و میکانیزمی ڕێگرتنە لە گۆڕینی مانداتی گشتی بۆ دەسەڵاتی تاکەکەسی، پارتەیی یان ڕایەداریی بێسنوور. لە ڕووی تیۆرییەوە، وتارەکە دادگای باڵا وەک دامەزراوەیەکی لاواز لە هێزی ماددی، بەڵام بەهێز لە ڕەوایەتیی دەستووری دەخوێنێتەوە. دادگا نە خاوەنی شمشێری ڕایەدارە و نە خاوەنی دەسەڵاتی سامانی قانووندانان؛ هێزی ئەوە لە بڕیاری هۆکاردار، بێلایەنی، یەکڕایی قانوون و متمانەی گشتییەوە سەرچاوە دەگرێت. بۆیە پاراستنی دەستوور بە دادگا واتە دانانی دەسەڵاتێکی نوێی بێسنوور نییە، بەڵکو قانوونمەندکردنی هەموو دەسەڵاتەکان لەژێر باڵادەستیی دەستووردا.
04 · سەروەریی و دەوڵەتبوونئەم وتارە چەمکی «دەوڵەتی ڕزگاریی» لە دەستووری کۆماری کوردستاندا دەخاتە ناو چوارچێوەیەکی دەستووری، قانوونی و زانستی. بەندی ١٢٢ دەوڵەتی ڕزگاریی کوردستان وەک ئامرازی فەرمیی ڕاییکردنی ویستی پۆڵایینی نەتەوەیی دادەمەزرێنێت، تا ئەو ساتەوەختەی کە کۆماری کوردستان سەروەریی تەواوی خۆی بەسەر وارگەی نەتەوەییدا دەچەسپێنێت. ئەم پێناسەیە دەوڵەتی ڕزگاریی لە ئاستی دروشم، بزووتنەوە یان دەسەڵاتی خۆڕسکدا ناهێڵێتەوە؛ بەڵکو دەیکاتە پەڕگاڵێکی کاتی، سنووردار، ئامانجتەوەر و قانوونمەند بۆ ڕزگاریی نەتەوەیی، نەتەوەسازی، دامەزراوەسازی و ئامادەکردنی بناغەی کۆماری سەربەخۆ. گریمانەی سەرەکیی وتارەکە ئەوەیە کە دەوڵەتی ڕزگاریی تەنیا بە بانگەشەی ماف ڕەوا نابێت؛ بەڵکو بە توانای ڕاییکردنی دەسەڵات، یەکخستنی هێزی نەتەوەیی، پاراستنی سەروەریی نەتەوەیی، بنیاتنانی دامەزراوە، ڕێکخستنی پەیوەندیی دەرەکی و ئامادەکردنی ڕاگوێزی شکۆمەندانە ڕەوایەتیی خۆی دەسەلمێنێت. لەم ڕوانگەیەوە، دەوڵەتی ڕزگاریی نە دەسەڵاتداریی بێسنوورە و نە بەڕێوەبردنی کاتیی بێ بنەما؛ ئەوە پەیکەری قانوونیی ویستی نەتەوەیە لە قۆناغێکدا کە نەتەوە هێشتا لە ڕووی کردارییەوە لەگەڵ داگیرکاری ڕووبەڕووە، بەڵام لە ڕووی ڕەوایەتییەوە خاوەنی سەروەریی خۆیە.
05 · سەروەریی و دەوڵەتبوونئەم وتارە وارپارێزیی وەک دۆکترینی یەکگرتووی دەستووری لە کۆماری کوردستاندا شیدەکاتەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە چۆن دەکرێت پەیوەندیی نێوان نەتەوەی کورد و وارگەی نەتەوەیی لە ئاستی هێما و بانگەشەوە بگوازرێتەوە بۆ پەرگاڵێکی قانوونیی کارا کە پلاندانانی خاک، پاراستنی سنوور، ڕێکخستنی خاوەندارێتی، بەکارهێنانی سامانە سروشتییەکان، گەشەی ڕاوەستاو و مافی نەوەکانی داهاتوو ڕێک بخات. گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە وارپارێزیی تەنیا قەدەغەکردنی دابەشکردنی خاک یان بەرگریکردن لە هێڵی سنوور نییە. وارپارێزیی دۆکترینێکی چەندڕەهەندییە کە سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگە، خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە، پێسپاردەی نەوەیی، پاراستنی ژینگە، سەلامەتیی ژێرخان و ڕووناییی بڕیارە خاکییەکان پێکەوە دەبەستێتەوە. بەندی ١ کوردستان وەک دەوڵەتێکی کۆماریی سەربەخۆ و وارگەی نەتەوەی کورد پێناسە دەکات. بەندی ٤ خاک بە جەستەی نەتەوە و هەڵگری یادەوەریی مێژوویی دەناسێنێت. بەندی ٦ سنوور وەک قەڵغانی بەرگری و پانتاییی بەرجەستەبوونی سەروەریی دەخاتە پێگەیەکی دەستووری. بەندی ٨ جیاوازیی نێوان خاوەندارێتیی باڵای نەتەوە و خاوەندارێتیی تایبەت ڕێکدەخات. بەندی ١٢٨ـیش گەوهەری ئەم بنەمایانە لە دەسەڵاتی گۆڕینی کاتی دەپارێزێت. وتارەکە دەرئەنجام دەدات کە دەوڵەت خاوەنی بێسنووری خاک نییە؛ پارێزوان، ڕاییکەر و پێسپێردراوی نەتەوە و نەوەکانی داهاتووە. بۆیە هەر بڕیارێکی گەورە سەبارەت بە خاک، سامان، ژێرخان، سنوور یان کۆنترۆڵی درێژخایەن، پێویستە لەژێر پشکنینی دەستووریی وارپارێزی، ڕوونایی، پێوەری کاریگەریی درێژخایەن و پێداچوونەوەی دادگای باڵادا بێت.
06 · بنەما دەستوورییەکانئەم وتارە پەیوەندیی نێوان توانای نوێکردنەوەی دەستوور و ئەرکی پاراستنی ناسنامە و گەوهەری نەگۆڕی کۆماری کوردستان تاوتوێ دەکات. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە دەستوور چۆن دەتوانێت وەڵامدەرەوەی گۆڕانی کۆمەڵگا، تەکنەلۆژیا، دامەزراوەکان و پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو بێت، بەبێ ئەوەی پڕۆسەی هەموارکردنەوە ببێتە ڕێگای هەڵوەشاندنەوەی بنەما دامەزرێنەرەکانی خۆی. گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەستووری زیندوو پێویستی بە توانای گۆڕان هەیە، بەڵام هەر گۆڕانێک بە تەنیا نوێبوونەوە نییە. هەموارکردنەوە تەنیا کاتێک ڕەوایە کە لە چوارچێوەی سپێردەی دەستووری، ڕێکاری دیاریکراو، گفتوگۆی ڕووەن، پشکنینی دادوەری و پاراستنی بەندە نەگۆڕەکاندا ئەنجام بدرێت. گۆڕانێک کە گەوهەری سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگەی نەتەوەیی، فۆڕمی کۆماری یان سەرچاوەی ڕەوایەتیی دەستووری لاواز بکات، هەموارکردنەوە نییە؛ بەڵکو دەرچوونە لە سنووری دەسەڵاتی دامەزراو. بەندەکانی ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ پەرگاڵێکی سێقاتی بۆ پاراستنی دەستوور دادەڕێژن: ڕێکاری قورسی گۆڕان، قەڵغانی ناوەڕۆکیی بەندە نەگۆڕەکان و پێداچوونەوەی کۆتاییی دادگای باڵا. لە کۆی ئەم بنەمایانەوە دەردەکەوێت کە نوێبوونەوە و پاراستن دوژمنی یەکتر نین؛ نوێبوونەوەی ڕەوا ئەو گۆڕانەیە کە توانای دەستوور بۆ پاراستنی هەمان گەوهەر لە بارودۆخی نوێدا بەهێزتر بکات.
