بەندە نەگۆڕەکان لە دەستوورناسیی بەراوردکاریدا

کێشەی خۆهەڵوەشاندنەوەی دەستوور

ئەگەر هەر بەندێک بە هەمان ڕێکار بگۆڕدرێت، زۆرینە دەتوانێت بە شێوەی قانوونی دیموکراسی، ماف یان سەروەری هەڵبوەشێنێتەوە. ئەمە پارادۆکسی خۆهەڵوەشاندنەوەی دەستوورە: ئامرازێک کە بۆ نوێکردنەوە دانراوە، دەتوانێت خودی پەرگاڵ لەناوببات.

بەندە نەگۆڕەکان و دۆکترینی پێکهاتەی بنەڕەتی وەڵامی دوو پەرگاڵن بە هەمان کێشە. هەردووکیان دەڵێن دەسەڵاتی هەموارکردنەوە دامەزراو و سنووردارە و ناتوانێت ببێتە دەسەڵاتی دامەزرێنەر.

مۆدێلی ئەڵمانیا

بەندی ٧٩(٣)ی قانوونی بنەڕەتیی ئەڵمانیا کرامەتی مرۆڤ و بنەما سەرەکییەکانی پەرگاڵی دیموکراتی و فیدراڵ دەپارێزێت. ئەم «بەندی هەمیشەیی» دوای ئەزموونی ڕووخاندنی کۆماری وایمار و دەسەڵاتداریی نازی دادەنرا.

فێرکاریی سەرەکی ئەوەیە ڕێکاری دیموکراتی بە تەنیا دڵنیایی لە ئەنجامی دیموکراتی ناکات. هەندێ بنەما مەرجی ئەوەن کە خۆی پڕۆسەکە بتوانێت دیموکراتی بمێنێتەوە. دادگا لێرەدا پاسەوانی سنووری دەسەڵاتی هەموارکردنەوەیە.

مۆدێلی هیندستان

دەستووری هیندستان لیستی ڕاستەوخۆی بەندە نەگۆڕەکانی نییە، بەڵام دادگای باڵا لە حوکمی کێسەڤانەندا دۆکترینی «پێکهاتەی بنەڕەتی» دامەزراند. مەکۆ دەتوانێت دەستوور هەموار بکاتەوە، بەڵام ناتوانێت ناسنامە بنەڕەتییەکەی تێکبدات.

ئەو مۆدێلە توانای گەشەپێدانی پاراستن بە دادگا دەدات، بەڵام پرسیاری سنووری دادوەری دروست دەکات. کاتێک لیست لە دەقدا نییە، دادگا دەبێت بە هۆکاری قووڵ پیشان بدات بنەمایەک بۆچی گەوهەری پەرگاڵە.

جیاوازیی مۆدێلی کوردستان

بەندی ١٢٨ بە شێوەی دەقی سەروەریی ڕەبەق، یەکپارچەیی خاک، خاوەندارێتیی نەتەوە لە وارگە، فۆڕمی کۆماری و باڵادەستیی دەستوور دەپارێزێت. ئەم ڕوونییە دەسەڵاتی هەموارکردنەوە پێشوەختە ئاگادار دەکاتەوە.

هۆکاری تایبەتیی ئەم پاراستنە مێژووی پارچەکردن و داگیرکاریی خاکی کوردستانە. لەو دۆخەدا یەکپارچەیی و سەروەری تەنیا سیاسەت نین؛ مەرجی بوونی خودی پەرگاڵن. بەراورد نابێت ئەم جیاوازییە مێژووییە بسڕێتەوە.

ڕۆڵی دادگای باڵا

هەرچەند لیستی بەندی ١٢٨ ڕوونە، هێشتا گۆڕان دەتوانێت بە شێوەی ناڕاستەوخۆ گەوهەر لاواز بکات. دادگای باڵا پێویستە کاریگەریی ڕاستەقینە بپشکنێت: ئایا گۆڕان توانای بڕیاری سەربەخۆ، یەکپارچەیی یان فۆڕمی کۆماری پووچ دەکاتەوە؟

دادگا نابێت هەر جیاوازیی سیاسی بکاتە کێشەی نەگۆڕی. پێوەری قورس پێویستە: گۆڕان دەبێت زیانێکی بنەڕەتی، بەردەوام و ناسنامەگۆڕ دروست بکات. بەم شێوەیە پاراستن بە ڤیتۆی گشتیی دادوەری ناگۆڕێت.

ئەنجام

ئەڵمانیا، هیندستان و کوردستان بە ڕێگای جیاواز هەمان بنەما دەپارێزن: دەسەڵاتی هەموارکردنەوە ناتوانێت سەرچاوە و ناسنامەی دەستوور لەناوببات. دەق و دۆکترین هەردووکیان ئامراز، نەک ئامانجن.

مۆدێلی کوردستان بە ڕوونیی لیست و تایبەتمەندیی مێژوویی خۆی دەناسێنێت. بەراورد یارمەتی دەدات پێوەری دادوەری ورد بکرێتەوە، بەڵام گەوهەری پارێزراو لە پەیمانی نەتەوەی کورد خۆیەوە دێت.