دەوڵەتی ڕزگاریی و قانوونمەندکردنی ویستی نەتەوەیی

پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە: دەوڵەتی ڕزگاریی لە دەستووری کۆماری کوردستاندا چۆن دەتوانێت ویستی سەروەرانەی نەتەوەی کورد لە قۆناغی ڕزگاریدا بگۆڕێت بۆ قانوون، دەسەڵات، دامەزراوە، هێزی ڕێکخراو، نوێنەرایەتی و ڕاگوێزی دەستووری؟

گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەوڵەتی ڕزگاریی تەنیا کاتێک ڕەوایە کە سێ شت پێکەوە بەرجەستە بکات: یەکەم، توانای هێز و بەرگری بۆ پاراستنی نەتەوە؛ دووەم، قانوونمەندی و دامەزراوەسازی بۆ ئەوەی هێز نەبێتە خاوەندارێتیی بێ‌سنوور؛ سێیەم، ڕاگوێزی شکۆمەندانە بۆ ئەوەی مانداتی ڕزگاریی لە ساتی دامەزراندنی کۆماری سەربەخۆدا خۆی بە دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان بسپێرێت.

دەوڵەتی ڕزگاریی و قانوونمەندکردنی ویستی نەتەوەیی

دەوڵەتی ڕزگاریی لە دەستووری کۆماری کوردستاندا تەنیا ناوی دامەزراوەیەکی کاتی نییە. ئەو چەمکە وەڵامی دەستوورە بۆ کێشەیەکی گەورەی دەوڵەتداریی: کاتێک نەتەوەیەک خاوەنی سەروەریی نەتەوەییە، بەڵام خاکەکەی لەژێر دەسەڵاتی داگیرکەردایە، چۆن دەتوانێت ئەو سەروەرییە لە ئاستی ماف و ئاواتەوە بگوازێتەوە بۆ ئاستی قانوون، فەرمان، دامەزراوە، بەرگری، پەیوەندیی دەرەکی و ڕاگوێزی دەسەڵات؟

بەندی ١٢٢ دەوڵەتی ڕزگاریی کوردستان وەک «ئامرازی فەرمیی ڕاییکردنی ویستی پۆڵایینی نەتەوەیی» دادەمەزرێنێت. ئەم دەستەواژەیە بنەمای تەواوی وتارەکەیە. دەوڵەتی ڕزگاریی لە خۆیدا ئامانج نییە؛ ئامرازە. بەڵام ئامرازێکی سادە و کارگێڕیی نییە؛ ئامرازی فەرمیی ڕاییکردنی ویستی نەتەوەیە. واتە ئەو شوێنەی کە ویستی نەتەوەیی دەبێتە بڕیار، بڕیار دەبێتە پەڕگاڵ، پەڕگاڵ دەبێتە دامەزراوە، و دامەزراوە دەبێتە هێزی قانوونمەندی ڕزگاری.

لەم ڕوانگەیەوە، دەوڵەتی ڕزگاریی نابێت وەک هاوتای بزووتنەوە، پارتی وارگێڕی، کۆمیتەی خۆڕسک یان هاوپەیمانییەکی کاتی بخوێندرێتەوە. ئەوە جەستەبەندیی قانوونیی مانداتێکی نەتەوەییە. جیاوازیی نێوان «خەبات» و «دەوڵەتی ڕزگاریی» لێرەدایە: خەبات دەتوانێت دەربڕینی ویست بێت؛ بەڵام دەوڵەتی ڕزگاریی ئەو ویستە دەکاتە دەسەڵاتێکی ڕێکخراو، سنووردار و پێوانەکراو.

هێز و قانوون: دوو کۆڵەکەی دەوڵەتی ڕزگاریی

لە تیۆری کلاسیکی دەوڵەتدا، دەوڵەت بێ توانای پاراستن و بەرگری تەنیا ناوێکی قانوونیی بێ پشتەوانەیە. هابز دەوڵەت وەک پەیکەرێکی دەستکرد دەخوێنێتەوە کە ئامانجی سەرەکیی پاراستن و بەرگرییە، و سەروەری بە جۆرێک وەک گیانی ئەو پەیکەرە کار دەکات. [1] ئەم خوێندنەوەیە بۆ دەوڵەتی ڕزگاریی گرنگە، چونکە قۆناغی ڕزگاری قۆناغی ئاساییی دەوڵەتداری نییە؛ قۆناغی نێوان سەروەریی ڕەوا و کەتواری زەبری داگیرکارییە. لەم قۆناغەدا، پاراستنی نەتەوە و گەیاندنی خەبات بۆ دامەزراوەسازی لە یەکتر جیا ناکرێنەوە.

ماکیاڤێلیش لە خوێندنەوەی هێزتەوەری دەوڵەتدا بنەمایەکی ڕوون دادەنێت: بناغەی دەوڵەتەکان لە قانوونی باش و هێزی بەرگریی باشدا خۆی دەبینێتەوە. [2] ئەم بنەمایە نابێت بە واتای ڕەهاکردنی هێز لە قانوون بخوێندرێتەوە؛ بە پێچەوانەوە، واتای ئەوەیە کە قانوون بێ هێزی پاراستن لاوازە، و هێز بێ قانوون دەبێتە مەترسی. دەوڵەتی ڕزگاریی لە بەندی ١٢٢دا هەردووکیان کۆ دەکاتەوە: خەباتی ڕزگاریی نەتەوەیی و دامەزراوەسازیی مۆدێرن.

بۆیە مانداتی دەوڵەتی ڕزگاریی دوو ڕووی هەیە. ڕووی یەکەم، ڕاییکردنی هێزی نەتەوەییە بۆ ڕزگاری. ڕووی دووەم، سنووردارکردنی ئەو هێزە بە دەستوور، تۆمار، ڕاژە، ڕوونایی و ڕاگوێزە. ئەگەر ڕووی یەکەم نەبێت، دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێتە دەقێکی بێ توانای کرداری. ئەگەر ڕووی دووەم نەبێت، دەبێتە دەسەڵاتی قۆناغی کە لەسەر ناوی ڕزگاری دەسەڵاتداریی بێ‌سنوور دروست دەکات.

ئەرکی بنەڕەتی: ڕزگاری، نەتەوەسازی و دامەزراوەسازی

بەندی ١٢٢ ئەرکی بنەڕەتیی دەوڵەتی ڕزگاریی بە سێ ڕێچکە دیاری دەکات: بەڕێوەبردنی خەباتی ڕزگاریی نەتەوەیی، نەتەوەسازی و دامەزراوەسازیی مۆدێرن، و ئامادەکردنی بناغە بۆ دامەزراندنی کۆماری سەربەخۆ. ئەم سێ ئەرکە تەنیا لیستێکی کارگێڕی نین؛ ئەوانە پلەبەندییەکی دەوڵەتداریین.

خەباتی ڕزگاریی بێ نەتەوەسازی دەتوانێت لە ئاستی دژایەتیی داگیرکەر بمێنێتەوە، بەڵام ناتوانێت کۆمار بنیات بنێت. نەتەوەسازی بێ دامەزراوەسازی دەتوانێت هاوئاگایی و یەکگرتنی ویژدانی دروست بکات، بەڵام ناتوانێت قانوون، بودجە، تۆمار، ئاسایش و نوێنەرایەتی بەرهەم بهێنێت. دامەزراوەسازی بێ ئامادەکاری بۆ کۆماری سەربەخۆش دەتوانێت خۆی بکاتە ئامانج، و لەو کاتەدا دەوڵەتی ڕزگاریی لە ئامرازەوە دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتی خۆپارێز.

لە زانستی دەوڵەتدا، چارەنووسی قۆناغە ڕزگارییەکان زۆرجار بەوە پێوانە دەکرێت کە ئایا دەتوانن هێزی خەبات بگوازنەوە بۆ هێزی دامەزراوە. چارلس تیلی پەیوەندیی نێوان شەڕ، دەوڵەتسازی و ڕەوایەتی دەخاتەڕوو؛ ئەوەش نیشان دەدات کە هێز تەنیا کاتێک دەبێتە دەوڵەتسازی کە بتوانێت خۆی لە ڕێگەی قانوون، بەرگری، کۆکردنەوەی سەرچاوە و پاراستنی ناوخۆیی ڕێک بخات. [3] دەوڵەتی ڕزگاریی لە دەستووری کوردستاندا هەمان کێشە بە زمانی دەستووری چارەسەر دەکات: خەبات نابێت کۆتاییەکەی دەسەڵاتی خەبات بێت؛ کۆتاییەکەی دەوڵەتی سەربەخۆ و دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانە.

دەوڵەتی ڕزگاریی و سەروەریی نەتەوەیی

سەروەریی نەتەوەیی لە قۆناغی داگیرکاری دوو ئاستی هەیە. ئاستی یەکەم، ڕەوایەتیی بوونایەتی و قانوونییە: نەتەوەی کورد خاوەنی مافی خۆیە، تەنانەت ئەگەر هێزی داگیرکەر لە کەتواری ئێستاییدا خاکەکە کۆنترۆڵ بکات. ئاستی دووەم، توانای ڕاییکردنە: ئەو سەروەرییە دەبێت بتوانێت پەڕگاڵی قانوونی، پەڕگاڵی ئاسایشی، پەڕگاڵی پەیوەندیی دەرەکی و پەڕگاڵی دارایی بەرهەم بهێنێت.

دەوڵەتی ڕزگاریی ئەڵقەی پەیوەندیی نێوان ئەم دوو ئاستەیە. ئەوە ناتوانێت سەروەریی نەتەوەیی بخوڵقێنێت، چونکە سەروەری لە نەتەوەوە سەرچاوە دەگرێت. بەڵام دەتوانێت ئەو سەروەرییە ڕاییکات، واتە بیکاتە فەرمان، بڕیار، تۆمار، نوێنەرایەتی و بەرگری. ئەمە جیاوازیی بنەڕەتیی نێوان «خاوەنی سەروەری» و «ڕاییکەری سەروەری»یە. خاوەنی سەروەری نەتەوەیە؛ ڕاییکەری قۆناغیی ئەو سەروەرییە دەوڵەتی ڕزگارییە.

لەم جیاوازییەوە سنووری دەسەڵات دەردەکەوێت. دەوڵەتی ڕزگاریی ناتوانێت خۆی جێگەی نەتەوە بگرێتەوە. ناتوانێت مانداتی ڕزگاری بکاتە خاوەندارێتیی هەردەمی. ناتوانێت سامانی نەتەوەیی، هێزی بەرگری، تۆماری شارۆمەندی یان پەیوەندیی دەرەکی وەک مڵکی کەس، پارت یان گرووپ بەڕێوەببات. ئەوە سپێردەدارە، نە خاوەندار.

دەوڵەتی ژیر و توانای ژێرخانی

بەندی ١٢٢ دەوڵەتی ڕزگاریی لەگەڵ پەڕگاڵی دەوڵەتی ژیر دەبەستێتەوە. ئەم پەیوەندییە گرنگە، چونکە لە سەردەمی مۆدێرندا دەوڵەتداری تەنیا بە کۆنترۆڵی فیزیکیی خاک پێوانە ناکرێت. توانای تۆمارکردن، ناساندن، پەیوەندیکردن، پاراستنی زانیاری، دابەشکردنی ڕاژە، ڕێکخستنی بودجە و بەڕێوەبردنی نوێنەرایەتی دەرەکی بەشێکە لە هێزی ژێرخانیی دەوڵەت.

مایکل مان لە جیاکردنەوەی نێوان دەسەڵاتی سەپاندن و دەسەڵاتی ژێرخانیی دەوڵەتدا نیشان دەدات کە توانای ڕاستەقینەی دەوڵەت زۆرجار لەوەدایە کە چۆن بە شێوەی ناوەندکراو و وارگەیی دامەزراوە، زانیاری و ڕێکخستن دەگەیەنێتە ناخی کۆمەڵ. [4] بۆ دەوڵەتی ڕزگاریی، ئەمە واتای ئەوەیە کە هێز تەنیا هێزی بەرگری نییە؛ هێز هەروەها توانای تۆمار، پەیوەندی، ئەرشیڤ، شوناس، پاراستنی داتا و ڕاژەی گشتییە.

بەڵام دەوڵەتی ژیر هەمیشە مەترسیی خۆی هەیە. پەڕگاڵی دیجیتاڵی ئەگەر بە قانوون، ڕوونایی و لێپرسینەوە سنووردار نەکرێت، دەتوانێت لە ئامرازی ڕزگارییەوە بگۆڕێت بۆ ئامرازی چاودێریی بێ‌سنوور. بۆیە لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، دەوڵەتی ژیر دەبێت پێنج مەرج بپارێزێت: پاراستنی زانیاریی کەسی، ئاسایشی ئەلیکترۆنی، ڕووناییی ڕاپۆرتدان، وردبینیی دارایی و سنووری قانوونیی دەسەڵات. ئەم خاڵانە ئەگەر بە ناوی خۆیان لە هەر شوێنێکدا نەهاتبن، وەک پێشنیاری دامەزراوەیی لە ڕۆحی بەندی ١٢٢ و پەیوەندییەکەی بە بەندی ١٢٦ هەڵدەهێنرێن، نە وەک دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور.

ڕیز، ئاسایش و دامەزراوەسازی

دەوڵەتی ڕزگاریی لە قۆناغێکدا کار دەکات کە دەسەڵاتی داگیرکەر کەتوارێکی زەبری دروست کردووە. لەم دۆخەدا، ئەو دەوڵەتە ناتوانێت تەنیا بە زمانێکی داواکاری کار بکات. دەبێت توانای ڕێکخستن، پاراستن، فەرماندەیی، پەیوەندیی دەرەکی و یەکخستنی هێزی نەتەوەیی هەبێت. بەڵام هەر بڕیارێکی هێزتەوەر دەبێت سنووری دەستووریی هەبێت، چونکە هێزی ڕزگاری ئەگەر لە سنووری دەستوور دەرچوو، لە هێزی نەتەوەییەوە دەتوانێت ببێتە هێزی گرووپی.

لەمەوە پێوەرێکی بنەڕەتی دەردەکەوێت: دەوڵەتی ڕزگاریی پێویستی بە ناوەندێکی یەکگرتووی فەرماندەیی هەیە، بەڵام ئەو ناوەندە نابێت لە دەرەوەی قانوون بێت. پێویستی بە هێزی بەرگری هەیە، بەڵام ئەو هێزە نابێت مڵکی پارت یان تاک بێت. پێویستی بە بودجە و سەرچاوە هەیە، بەڵام سامان نابێت لە دەرەوەی وردبینی و ڕووناییدا بێت. پێویستی بە پەیوەندیی دەرەکی هەیە، بەڵام ئەو پەیوەندییانە نابێت ببنە پەیمانی خۆپارێزیی دەسەڵاتداران.

هانتینگتۆن لە خوێندنەوەی ڕیز و دامەزراوەدا نیشان دەدات کە کێشەی ناوەندیی وارگێڕیی زۆرجار نەبوونی گۆڕان نییە، بەڵکو نەبوونی دامەزراوەی توانا بۆ ڕێکخستنی گۆڕانە. [5] ئەم خاڵە بۆ دەوڵەتی ڕزگاریی زۆر گرنگە. ڕزگاری ئەگەر لە دامەزراوەدا نەگیرێت، دەتوانێت دوای سەرکەوتنی خۆی بۆشایی دەسەڵات دروست بکات. بۆیە دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێت لە هەمان کاتدا هێز، ڕیز، قانوون و ڕاگوێز بنیات بنێت.

کەیسی مێژوویی: فەڕەنسای ئازاد و دەسەڵاتی کاتیی کۆمار

کەیسی فەڕەنسای ئازاد و دامەزراوەکانی دوایدا نموونەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی چۆن دامەزراوەی ڕزگاری دەتوانێت لە دژی داگیرکاری و پەڕگاڵی سەپێندراو کار بکات و هێزی نەتەوەیی بگۆڕێت بۆ ڕاگوێزی دامەزراوەیی. ئەم کەیسە هاوشێوەی دەستووری کوردستان نییە و نابێت بە شێوەی میکانیکی لەسەر کوردستان دابنرێت؛ بەڵام وەک کەیسێکی مێژوویی، چەند وانەی دەوڵەتداریی لێ دەردەکەوێت.

یەکەم، بارودۆخ. دوای داگیرکردنی بەشێکی گەورەی فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٠دا، کێشەی سەرەکی ئەوە بوو کە کێ دەتوانێت بە ناوی فەڕەنسا قسە بکات، کێ دەتوانێت خەباتی ڕزگاری ڕێک بخات، و چۆن ڕەوایەتیی کۆماری لە دژی دەسەڵاتی سەپێندراو بپارێزرێت. وەڵامی کرداریی ئەم کێشەیە لە ڕێگەی دروستبوونی فەڕەنسای ئازاد، پاشان کۆمیتەی فەڕەنسیی ڕزگاریی نەتەوەیی، و دواتر دەسەڵاتی کاتیی کۆماری فەڕەنساوە هاتە پێشەوە. [6]

دووەم، سەرچاوەی ڕەوایی. کۆمیتەی فەڕەنسیی ڕزگاریی نەتەوەیی ڕەواییی خۆی لە داگیرکەرەوە وەرنەگرت. ڕەوایییەکەی لە بانگەشەی بەردەوامیی کۆمار، ڕێکخستنی خەبات، پەیوەندیی دەرەکی و توانای دامەزراوەسازییەوە وەرگرت. Assemblée nationale دەڵێت CFLN لە ئاگوستی ١٩٤٣دا لەلایەن ئەمریکا، بەریتانیا و یەکێتیی سۆڤیەتەوە دانپێدانانی فەرمی پێکرا و تا کۆتایی ئەو ساڵە لەلایەن ٣٧ وڵاتەوە دانپێدانانی پێکرا. [7] ئەمە نیشان دەدات کە دامەزراوەی ڕزگاری کاتێک لەسەر بنەمای ڕەوایەتی، ڕێکخستن و کارایی دەوەستێت، دەتوانێت لە پەیوەندیی دەرەکیدا وەک ناوەندی نوێنەرایەتیی نەتەوەیی دەرکەوێت.

سێیەم، پەیکەری فەرماندەیی و ڕاگوێز. CFLN تەنیا دەستەی بانگەشەکردن نەبوو؛ ئامادەکاری بۆ ڕاگەڕاندنی دەسەڵاتی کۆماری و ڕێکخستنی دەسەڵاتە مەدەنی و سەربازییەکان لە خاکی ئازادکراودا کرد. لە ١٤ی ئاداری ١٩٤٤دا ڕێکاری فەرمی دانرا بۆ ئەوەی لە کاتی ئازادکردنی خاک، دەسەڵاتەکانی دابەزێنراوی پەڕگاڵی سەپێندراو بگۆڕدرێنەوە بە نوێنەرانی CFLN. [8] ئەمە مێتۆدیکانە نیشان دەدات کە دەوڵەتی ڕزگاریی پێویستی بە پلانی پێشوەختەی ڕاگوێز هەیە؛ ڕاگوێز نابێت دوای سەرکەوتن بە پەلە دروست بکرێت.

چوارەم، ڕاستکردنەوەی قانوونی. فەڕەنسا لە ٩ی ئاگوستی ١٩٤٤دا ڕێکاری ڕاستکردنەوەی ڕەواییی کۆماری دەرکرد. لەو چوارچێوەیەدا، بنەمای سەرەکی ئەوە بوو کە فۆڕمی دەسەڵاتداریی فەڕەنسا کۆمارە و لە ڕووی قانوونییەوە کۆمار هەرگیز نەوەستاوە. [9] ئەم خاڵە لە ڕووی تیۆرییەوە گرنگە، چونکە جیاوازی لەنێوان کۆنترۆڵی کرداریی داگیرکەر و ڕەوایەتیی قانوونیی نەتەوەدا دەکات. داگیرکەر دەتوانێت خاک کۆنترۆڵ بکات؛ بەڵام ئەمە بە خۆی نابێتە سەرچاوەی ڕەوایەتیی نەتەوەیی.

پێنجەم، دانپێدانان و ڕاگوێزی ناوخۆیی. ئەمریکا لە ٢٣ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٤دا دەسەڵاتی کاتیی کۆماری فەڕەنسا بە سەرۆکایەتیی دوگۆڵ وەک دەسەڵاتی کاتیی کۆماری فەڕەنسا ناساند، بەو تێبینییەی کە فەڕەنسییەکان خۆیان پێویستە کارگێڕیی مەدەنیی وڵاتەکەیان بەڕێوە ببەن و ئەو دامەزراوەیە تا دەربڕینی ویستی نەتەوە لە ڕێگەی نوێنەرانی هەڵبژێردراوەوە کار بکات. [10] ئەم خاڵە بۆ دەوڵەتی ڕزگاریی کوردستانیش وانەیەکی ڕوونە: دانپێدانانی دەرەکی گرنگە، بەڵام جێگرەوەی ڕەواییی ناوخۆیی و ڕاگوێزی هەڵبژاردنی نییە.

دەرئەنجامی مێتۆدیکی کەیسەکە ئەوەیە: دامەزراوەی ڕزگاری ئەگەر بخوازێت ببێتە دەوڵەتداریی سەقامگیر، دەبێت پێنج توانایەک هەبێت: سەرچاوەی ڕەواییی نەتەوەیی، یەکخستنی فەرماندەیی، توانای پەیوەندیی دەرەکی، پلانی ڕاگوێزی ناوخۆیی و ڕێکاری ڕاستکردنەوەی قانوونی. ئەمە لەگەڵ پەیکەری بەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦دا هاوتەریبە، چونکە ئەم بەندانە دەوڵەتی ڕزگاریی لە خەباتی ڕووتەوە دەگوازنەوە بۆ دامەزراوەسازی و ڕاگوێزی دەسەڵات.

پێوەری پشکنینی دەوڵەتی ڕزگاریی

لە کۆی دەق و لێکدانەوەی تیۆرییەوە، دەتوانرێت پێنج پێوەری پشکنین بۆ دەوڵەتی ڕزگاریی دیاری بکرێت.

یەکەم، پێوەری ئامانج: هەر کردارێکی دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێت خزمەت بە ڕزگاریی نەتەوەیی، نەتەوەسازی، دامەزراوەسازی و ئامادەکردنی بناغەی کۆماری سەربەخۆ بکات. کردارێک کە تەنیا مانەوەی دەسەڵاتداران درێژ بکاتەوە، لەگەڵ مانداتی بەندی ١٢٢دا ناگونجێت.

دووەم، پێوەری هێز: دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێت توانای پاراستن، فەرماندەیی و بەرگریی نەتەوەیی هەبێت. بەڵام ئەم هێزە دەبێت قانوونمەند، یەکگرتوو و پابەند بە سوێندی دەستووری بێت. هێزی بەرگری نابێت ببێتە مڵکی پارت، گرووپ، بنەماڵە یان تاک.

سێیەم، پێوەری قانوون: دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێت هەموو بڕیار، تۆمار، بودجە، پەیوەندی و دامەزراوەیەک لە چوارچێوەی دەستووردا ڕێک بخات. قۆناغی خەبات نابێت ناونیشانی ڕەهاکردنی دەسەڵات لە سەروەریی قانوون بێت.

چوارەم، پێوەری ژێرخان: دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێت توانای تۆمارکردن، پاراستنی زانیاری، دیپلۆماسیی دیجیتاڵی، ئەرشیڤی نەتەوەیی، شوناسی دیجیتاڵی و ڕاژەی گشتیی سەرەتایی دروست بکات. بەڵام ئەم ژێرخانە دەبێت بە ماف، ئاسایشی ئەلیکترۆنی و لێپرسینەوە سنووردار بێت.

پێنجەم، پێوەری ڕاگوێز: دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێت هەمیشە خۆی بۆ سپاردنەوەی دەسەڵات ئامادە بکات. بەندی ١٢٦ ئەم خاڵە بە شێوەیەکی ڕوون دەناسێنێت: ئەرکی مێژوویی دەوڵەتی ڕزگاریی گەیاندنی کوردستانە بە یەکەم کردەی دامەزرێنەری دەوڵەتی سەربەخۆ، و دوای چەسپاندنی دەسەڵات بەسەر بەشێکی ستراتیژیی وارگەی نەتەوەیی و مسۆگەرکردنی ئاسایش، یەکەم هەڵبژاردنی گشتیی دامەزرێنەر دەبێت لە ماوەیەکدا ڕێک بخرێت کە لە هەژدە مانگ تێنەپەڕێت.

ئەنجام

دەوڵەتی ڕزگاریی لە دەستووری کۆماری کوردستاندا وەڵامێکی قانوونی و هێزتەوەرە بۆ دۆخێکی نائاساییی مێژوویی. ئەو دۆخە بریتییە لەوەی کە نەتەوەی کورد خاوەنی سەروەریی نەتەوەییە، بەڵام هێزی داگیرکەر بە شێوەی زەبری لەسەر خاکی کوردستان بوونی هەیە. دەستوور ئەم ناکۆکییە بەوە چارەسەر دەکات کە دەوڵەتی ڕزگاریی وەک ئامرازی فەرمیی ڕاییکردنی ویستی پۆڵایینی نەتەوەیی دادەمەزرێنێت.

ناوکی وتار ئەوەیە کە دەوڵەتی ڕزگاریی نە تەنیا بەرپرسیاری خەباتە و نە تەنیا بەرپرسیاری کارگێڕی. ئەوە بەرپرسیاری گواستنەوەی نەتەوەیە لە دۆخی داگیرکاری بۆ دۆخی دەوڵەتی سەربەخۆ. ئەم گواستنەوەیە بە هێز بێ قانوون ناکرێت، و بە قانوون بێ هێزیش ناکرێت. قانوون و هێز دەبێت لە ناو پەیکەرێکی دامەزراوەییدا کۆ ببنەوە کە سنووری خۆی دەزانێت، ڕەوایەتیی خۆی لە نەتەوە و دەستوورەوە وەردەگرێت، و کۆتایی مانداتی خۆی بە سپاردنەوەی دەسەڵات بە دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان دەسەلمێنێت.

بۆیە باشترین پێناسەی دەوڵەتی ڕزگاریی ئەمەیە: دەوڵەتی ڕزگاریی پەیکەری کاتی، قانوونمەند و هێزتەوەری ویستی نەتەوەییە، کە ئەرکی ئەوەیە خەبات بگۆڕێت بۆ دامەزراوە، سەروەری بگۆڕێت بۆ ڕاییکردن، و سەرکەوتنی نەتەوەیی بگۆڕێت بۆ کۆماری سەربەخۆ. ئەگەر ئەم دەوڵەتە هێز هەبێت بەبێ قانوون، مەترسی دەسەڵاتداریی بێ‌سنوور دروست دەکات. ئەگەر قانوون هەبێت بەبێ هێز، ناتوانێت نەتەوە بپارێزێت. ئەگەر هەردووکیان هەبن بەبێ ڕاگوێز، مانداتی ڕزگاری دەبێتە خاوەندارێتیی قۆناغی. تەنیا کاتێک هێز، قانوون و ڕاگوێز پێکەوە کار بکەن، دەوڵەتی ڕزگاریی دەبێتە پردی ڕاستەقینە لە نێوان خەباتی نەتەوەیی و کۆماری سەربەخۆ.