گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
دەوڵەتی ڕزگاریی و ڕاگوێز بۆ کۆماری سەربەخۆ
شیکاریی قانوونی و دامەزراوەیی بەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦
بەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦ وەڵامی دەستووری دەدەنەوە بە پرسیارێکی دەگمەن: چۆن نەتەوەیەکی خاوەن دەستوور لە قۆناغی داگیرکاریدا دامەزراوەی قانوونیی خۆی دروست دەکات و دواتر دەسەڵات بە شێوەیەکی ڕێک و پێک دەگوازێتەوە بۆ کۆماری سەربەخۆ؟ وتارەکە دەوڵەتی ڕزگاریی وەک دەسەڵاتی هەردەمی یان حکومەتی جێگرەوە ناپێناسێت؛ بەڵکو وەک ئامرازێکی کاتی، مانداتدار و پابەند بە ئامانجی تاکەی ڕزگاری و ڕاگوێزی دەستووری دەخوێنێتەوە. شیکارییەکە ڕێگای ڕێگرتن لە قەتیسبوونی دەسەڵاتی قۆناغی خەبات و پاراستنی درێژەداریی قانوونی پیشان دەدات.
میتۆدی کارکردن دۆکتریناڵ و ڕاگوێزییە. بەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦ بە پێوەرەکانی ماندات، کاتیبوون، لێپرسینەوە، درێژەداریی قانوونی و گواستنەوەی دەسەڵات هەڵدەسەنگێندرێن و لەگەڵ بنەمای دەسەڵاتی دامەزرێنەر دەخوێندرێنەوە.
کێشەی قانوونیی قۆناغی داگیرکاری
نەتەوەی کورد خاوەنی وڵات و مافی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیە، بەڵام بوونی داگیرکاریی ئێران، عێراق، تورکیا و سووریا لەسەر خاکی کوردستان کێشەیەکی کرداری دروست دەکات: چۆن ویستی سەروەرانە پێش کۆنترۆڵی تەواوی خاک بە دامەزراوە و قانوون دەگۆڕدرێت؟ بەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦ بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە دانراون.
چارەسەرەکە داننان بە دەسەڵاتی داگیرکەر نییە و داوای ماف لە ناو پەرگاڵی ئەوانیش نییە. چارەسەر، دروستکردنی جێگرەوەی قانوونیی کوردستانە کە سەرچاوەی ڕەوایەتیی لە دەستووری کۆماری کوردستان و مانداتی نەتەوەی کوردەوە وەردەگرێت. ئەم جێگرەوەیە دەبێت هەم توانای کارکردن هەبێت و هەم سنووری ڕوونی.
سروشتی کاتی و ئامانجتەوەریی دەوڵەتی ڕزگاریی
بەندی ١٢٢ دەوڵەتی ڕزگاریی بە ئامرازی ڕاییکردنی ویستی نەتەوەیی لە قۆناغی ڕزگاریدا دەناسێنێت. وشەی «ئامراز» گرنگە: ئامراز بۆ ئامانجێکە و ڕەوایەتیی خۆی لە توانای خزمەتکردنی ئەو ئامانجەوە وەردەگرێت. ئامانجی دەوڵەتی ڕزگاریی بنیاتنانی مافی تایبەتیی دەسەڵاتداران نییە؛ گەیاندنی کوردستانە بە دەوڵەتی سەربەخۆ و دامەزراوە هەردەمییەکان.
لەبەر ئەمە مانداتەکە کاتی، تایبەت و پێوانەکراوە. هەر بڕیارێک دەبێت بەو پێوەرە هەڵبسەنگێندرێت کە ئایا ڕزگاری، یەکخستنی توانای نەتەوەیی و ئامادەکاری بۆ ڕاگوێز بەهێز دەکات یان نا. بڕیارێک کە تەنیا مانەوەی دەسەڵاتداران درێژ بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر بە ناوی خەباتیش بێت، لەگەڵ مانداتەکە ناگونجێت.
درێژەداریی قانوونی و دامەزراوەیی
بەندی ١٢٤ دەوڵەتی ڕزگاریی بە جێگرەوەی قانوونیی کۆمار لە قۆناغی داگیرکاریدا دەناسێنێت. جێگرەوەیی لێرەدا بە مانای خاوەندارێتیی هەردەمی نییە؛ بە مانای پاراستنی زنجیرەی ماندات و نوێنەرایەتییە. پێویستە تۆماری بڕیار، سامانی گشتی، پەیوەندیی دەرەکی و پەرگاڵی کارگێڕی بە شێوەیەک بەڕێوەببرێن کە دواتر بتوانرێن بەبێ بۆشایی بگوازرێنەوە.
دەوڵەتی ژیر لە بەندی ١٢٥ـدا ئامێری کارپێکەری ئەم درێژەدارییەیە. شوناسی دیجیتاڵی، تۆماری شارۆمەندی، بەڵگەنامە، بودجە، ئەرشیف و پەیوەندیی دامەزراوەیی دەتوانن پێش ڕزگاریی تەواو بە شێوەیەکی پارێزراو دروست بکرێن. بەڵام هەر سیستەمێکی دیجیتاڵی پێویستە پابەند بە مافی زانیاریی کەسی، ئاسایشی ئەلیکترۆنی و لێپرسینەوە بێت.
ڕاگوێز و سپاردنەوەی دەسەڵات
بەندی ١٢٦ ڕاگوێز بە ئەرکی مێژوویی دەوڵەتی ڕزگاریی دەناسێنێت. واتە سەرکەوتن کاتێک تەواو دەبێت کە دەسەڵاتی قۆناغی خەبات خۆی بە دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانی کۆمار بسپێرێت. توانای سپاردنەوەی دەسەڵات نیشانەی لاوازی نییە؛ باڵاترین بەڵگەی دڵسۆزی بۆ دەستوور و نەتەوەیە.
پلانێکی ڕاگوێز پێویستە پێش ساتی ڕزگاری ئامادە بێت: کاتنامەی هەڵبژاردن، پێکهێنانی کۆمیسیۆنی سەربەخۆ، تۆماری دەنگدەران، ڕێسای پێکهێنانی مەکۆکان، قوفڵکردنی سامانی گشتی و وردبینیی دارایی. ئەگەر ئەم ڕێکارانە دوا بخرێن، بۆشایی دەسەڵات یان ململانێی چەکدار دەتوانێت سەرکەوتنی نەتەوەیی بخاتە مەترسی.
دەروازەکانی لێپرسینەوە لە قۆناغی خەبات
قۆناغی خەبات نابێت ببێتە ناونیشانی بەتاڵ بۆ لابردنی لێپرسینەوە. بە پێچەوانەوە، چونکە مەترسی و دەسەڵاتی ناوازە زیاترە، پێویستی بە چاودێریش زیاترە. بودجەی وردبینیکراو، تۆماری بڕیار، سنووری ماوەی ڕاژە، دەستەی پشکنینی سەربەخۆ و ڕاپۆرتی گشتی پێویستن.
هەر هێزی چەکدار یان دامەزراوەی ئاسایشی پێویستە تەنیا لەژێر فەرمانی یەکگرتووی قانوونی و دەستووری بێت. چەک و سامانی نەتەوە نابێت ببێتە مڵکی حیزب، بنەماڵە یان کەس. یەکخستنی فەرماندەیی و پابەندکردنی هێزەکان بە سوێندی دەستووری، مەرجی گواستنەوە لە خەباتی پراکەندە بۆ دەوڵەتدارییە.
ئەنجام
دەوڵەتی ڕزگاریی لە دەستووری کۆماری کوردستاندا حکومەتێکی بێکۆتایی نییە؛ پردێکی قانوونییە لە نێوان مافی هەردەمیی نەتەوەی کورد و دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانی دەوڵەتی سەربەخۆ. ڕەوایەتیی ئەم پردە بە سێ پێوەر دەپێورێت: دڵسۆزی بۆ ئامانجی ڕزگاری، پابەندبوون بە دەستوور و توانای سپاردنەوەی دەسەڵات.
ئەگەر ئەم پێوەرانە بە قانوون، تەکنەلۆژیا و دامەزراوەی چاودێری بپارێزرێن، قۆناغی ڕاگوێز دەتوانێت سەرکەوتنی سیاسی بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی سەقامگیر. ئەگەر پشتگوێ بخرێن، هەمان قۆناغ دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی دەسەڵاتداریی بێسنوور. ناوکی بەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦ ئەوەیە کە ڕزگاری و دەستوور لێک جیا ناکرێنەوە.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١٢٢، ١٢٣، ١٢٤، ١٢٥ و ١٢٦، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations Charter, 1945, Articles 1 and 2.
- United Nations General Assembly Resolution 1514 (XV), Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples, 14 December 1960.
- Yash Ghai and Guido Galli, Constitution Building Processes and Democratization, International IDEA, 2006.