گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
سەروەریی خۆسەرچاوە و باڵادەستیی دەستوور
خوێندنەوەیەکی بوونناسانە و نۆرماتیڤ بۆ بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩
ئەم وتارە دەکۆڵێتەوە کە دەستووری کۆماری کوردستان چۆن سەروەریی نەتەوەی کورد بە مافێکی خۆسەرچاوە، پێشوەختە و پێویستنەبوو بە مۆڵەتی دەرەکی پێناسە دەکات. لە ڕێگەی خوێندنەوەی بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩ـەوە، جیاوازیی نێوان سەرچاوەی ڕەوایەتی، شێوازی ڕاییکردنی دەسەڵات و سنووری لێکدانەوە دەردەخرێت. وتارەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە باڵادەستیی دەستوور لەم پەرگاڵەدا تەنیا پلەبەندیی دەق نییە؛ میکانیزمی پاراستنی ویستی دامەزرێنەری نەتەوە، یەکڕایی واتایی و سەربەخۆیی بڕیاری کۆمارە.
میتۆدی توێژینەوە دۆکتریناڵ و سیستەمییە: دەقی بەندەکان بە یەکەیەکی یەکگرتوو دەخوێندرێتەوە، واتای وشە سەرەکییەکان بە پێناسەکانی بەندی ١٣٩ دەبەسترێتەوە و ئەنجامە نۆرماتیڤەکان لەگەڵ تیۆری باڵادەستیی دەستوور بەراورد دەکرێن.
پرسیاری توێژینەوە و گریمانە
پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە: ئەگەر سەروەریی نەتەوەی کورد لە مۆڵەت، بەخشین، دانپێدانان یان ڕەزامەندیی هیچ دەوڵەتێکی بیانی، ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی یان پەیمانێکی پێشووترەوە سەرچاوە نەگرێت، ئەوا دەستووری کۆماری کوردستان چ ڕۆڵێک لە بەرجەستەکردن، ڕێکخستن، ڕاییکردن و پاراستنی ئەو سەروەرییەدا دەگێڕێت؟
گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەستوور سەرچاوەی بوونناسانەی سەروەری دروست ناکات؛ چونکە بەپێی بەندی ٣، سەروەریی نەتەوەی کورد لە هاوئاگایی مێژوویی و ویستی گەوهەریی خودی نەتەوەوە هەڵدەقوڵێت. بەڵام دەستوور ئەو سەروەرییە بە شێوەی قانوونی و دامەزراوەیی دادەمەزرێنێت، سنووری ڕاییکردنی دەسەڵات دیاری دەکات و میکانیزمی پاراستنی لە لادان، شێواندن و دەستبەسەرداگرتنی دامەزراوەیی دادەڕێژێت.
بەم پێیە، دوو ئاستی جیاواز دەردەکەون: لە ئاستی بوونناسانەدا، نەتەوە خاوەنی سەروەرییە؛ لە ئاستی قانوونی و دامەزراوەییدا، دەستوور تاکە چوارچێوەی ڕەوای ڕاییکردنی ئەو سەروەرییەیە. بۆیە دەستوور نە بەخشەری سەروەرییە و نە تەنیا بەڵگەیەکی هێمایی؛ بەڵکو دەربڕینی قانوونیی سەروەریی خۆسەرچاوە و قەڵغانی ڕاییکردنی ڕەوایەتییە.
ڕێبازی خوێندنەوە و بنەمای سەرچاوەیی
ئەم وتارە سێ ئاستی جیاواز لە یەکتر دەکاتەوە. ئاستی یەکەم، دەقی ڕاستەوخۆی دەستوورە؛ واتە ئەو بنەمایانەی کە بەندەکانی ٣، ١٦، ٢٨، ١٢٣، ١٢٨، ١٢٩ و ١٣٩ بە ڕوونیان دەچەسپێنن. ئاستی دووەم، لێکدانەوەی دەستوورییە؛ واتە ئەو دەرەنجامانەی کە لە یەکپارچەیی دەق، ڕۆحی دەستوور و پەیوەندیی نێوان بەندەکانەوە هەڵدەهێنرێن. ئاستی سێیەم، پێشنیازی دامەزراوەییە؛ واتە ئەو میکانیزمانەی کە دەتوانرێت بۆ ڕاییکردنی باشتری بنەما دەستوورییەکان دابڕێژرێن، بەبێ ئەوەی وەک دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور پیشان بدرێن.
ئەم جیاکردنەوەیە گرنگە، چونکە وتاری دەستووری نابێت لێکدانەوەی توێژەر یان پێشنیازی دامەزراوەیی وەک فەرمانی ڕاستەوخۆی دەستوور بناسێنێت. بە هەمان شێوە، نابێت دەقی دەستوور تەنیا بە خوێندنەوەیەکی وشەیی سنووردار بکرێت، بەڵکو پێویستە لە چوارچێوەی پەیکەری گشتی، نیازە دامەزرێنەرەکە و یەکڕایی واتاییی دەق بخوێندرێتەوە.
سەروەریی خۆسەرچاوە و ئەرکی دەستوور
بەندی ٣ بنچینەی بوونناسانەی پەرگاڵەکە دادەڕێژێت. بەپێی ئەو بەندە، سەروەریی نەتەوەی کورد لە هاوئاگایی مێژوویی و ویستی گەوهەریی نەتەوەوە هەڵدەقوڵێت. بۆیە ڕەواییی بنەڕەتیی ئەو سەروەرییە لە دانپێدانانی نێودەوڵەتی، پەیماننامە، ڕێککەوتن، ڕەزامەندیی هێزی بیانی یان ڕاپرسییەکی پێشوەختەوە وەرناگیرێت.
ئەم بنەمایە مانای ئەوە نییە کە دەستوور لە دامەزراندنی پەرگاڵی سەروەریدا ڕۆڵی نییە. جیاوازی لەنێوان «سەرچاوەی سەروەری» و «دامەزراندنی قانوونیی سەروەری»دایە. سەرچاوەکە نەتەوەیە؛ بەڵام دەستوور ئەو سەروەرییە دەگوازێتەوە بۆ پەرگاڵێکی قانوونی کە تێیدا دەسەڵاتەکان، دامەزراوەکان، مافەکان، ئەرکەکان و میکانیزمەکانی پێداچوونەوە دیاری کراون.
دەستوور لەم پێگەیەدا سێ ئەرکی سەرەکی ڕایی دەکات. یەکەم، سەروەریی نەتەوەیی لە دۆخی ویست و هاوئاگاییی مێژووییەوە دەگوازێتەوە بۆ دەربڕینێکی قانوونیی پابەندکەر. دووەم، ڕێگاکانی ڕاییکردنی دەسەڵات دادەڕێژێت و دیاری دەکات کێ، بۆ چ ماوەیەک، بە چ ڕێکارێک و لە چ سنوورێکدا دەتوانێت بە ناوی کۆمار بڕیار بدات. سێیەم، سەروەری لەوە دەپارێزێت کە دامەزراوەیەک یان زۆرینەیەکی کاتی خۆی بە خاوەنی هەردەمیی دەسەڵات بزانێت.
بۆیە هەموارکردنەوە یان گۆڕینی دەق ناتوانێت سەرچاوەی بوونناسانەی سەروەری لەناوببات. بەڵام دەتوانێت، ئەگەر بەبێ سنوور بێت، پەرگاڵی قانوونیی پاراستنی سەروەری لاواز بکات. هەر بۆیە بەندی ١٢٨ بەندە پەیوەندیدارەکان بە پێناسەی کۆمار، ئاڵای نەتەوەیی، سروشتی خۆسەرچاوەیی سەروەری و فۆڕمی کۆماریی دەوڵەت وەک بنەمای نەگۆڕ دەپارێزێت.
ڕەواییی دەسەڵات و سنووری سپێردەی دامەزراوەیی
بەندی ١٦ سەرچاوەی ڕەواییی دەسەڵاتە هەڵبژێردراوەکان دیاری دەکات. بەپێی ئەو بەندە، دەسەڵاتەکان ڕەواییی خۆیان لە دەستوور، پڕۆسە قانوونی و دەستوورییەکان، هەڵبژاردنی گشتی و پێکهێنانی دامەزراوە فەرمییەکانەوە وەردەگرن. ئەم ڕەوایییە هەردەمی نییە؛ بەڵکو بۆ خولێکی دیاریکراو، لە چوارچێوەی سپێردەیەکی سنووردار و بە مەرجی پابەندبوون بە بنەما نەگۆڕەکان بە دەسەڵاتە هەڵبژێردراوەکان دەدرێت.
لێرەدا جیاوازیی نێوان «خاوەنی ڕەسەنی سەروەری» و «ڕاییکەری کاتیی دەسەڵات» دەردەکەوێت. لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، نەتەوە خاوەنی سەروەرییە؛ بەڵام سەرکۆمار، مەکۆی نیشتمانی، مەکۆی ژیران، کابینە و دامەزراوەکانی دیکە تەنیا سپێردەی دەستووری بۆ ڕاییکردنی بەشێکی دیاریکراوی دەسەڵات وەردەگرن. سپێردەکە نە خاوەندارێتیی سەروەرییە و نە مۆڵەتی دەسەڵاتی بێسنوور.
زۆرینەی هەڵبژاردن دەتوانێت دەسەڵاتی ڕایەدار یان ئەندامانی دەسەڵاتی قانووندانان دیاری بکات، بەڵام ناتوانێت خاوەندارێتیی سەروەری بگوازێتەوە یان بنەما نەگۆڕەکانی کۆمار هەڵبوەشێنێتەوە. زۆرینە مافی دەسەڵاتداری لە چوارچێوەی دەستووردا دەدات؛ نەک مافی هەڵوەشاندنەوەی ئەو چوارچێوەیەی کە ڕەواییی خودی زۆرینەکەی لێوە هاتووە.
هەر بۆیە هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بە ناوی «ویستی نەتەوە» لە دەستوور لابدا. لە پەرگاڵی دەستووری، ویستی نەتەوە تەنیا لە ڕێگەی میکانیزمە قانوونی و دەستوورییەکانەوە دەبێتە بڕیاری پابەندکەر. بەکارهێنانی ناوی نەتەوە بۆ پەراوێزخستنی دەستوور، لە بنەڕەتدا گۆڕینی سەروەریی نەتەوەییە بۆ دەسەڵاتداریی تاک، گرووپ یان دامەزراوە.
ڕاگەیاندنی دەستوور و کردەی دامەزرێنەر
بەندی ١٢٣ ڕاگەیاندنی دەستوور بە کردەی دامەزرێنەری سەروەری دەناسێنێت. ئەم دەربڕینە پێویستی بە لێکدانەوەی ورد هەیە، چونکە لە یەک کاتدا دوو ڕەهەندی جیاواز لەخۆ دەگرێت.
لە ڕەهەندی بوونناسانەدا، کردەی ڕاگەیاندن سەروەری لە نەبوونەوە نائافرێنێت. بەندی ١٢٣ خۆی ڕاگەیاندنەکە بە داننان بە ڕاستەواییەکی پێشبوو دەناسێنێت: ویستی ڕەها و سەوداهەڵنەگری نەتەوەی کورد بۆ سەروەری بەسەر وارگەی مێژوویی خۆیدا. بەم واتایە، کردەکە ڕاگەیێنەرە، چونکە ڕاستەواییەکی پێشتر هەبوو دەخاتە بەر ڕووناییی قانوونی.
لە ڕەهەندی قانوونی و دامەزراوەییدا، هەمان کردە دامەزرێنەرە. لە ساتی ڕاگەیاندنەوە، ویستی نەتەوە لە دۆخێکی مێژوویی و شاراوەوە دەگوازرێتەوە بۆ پەرگاڵێکی ئاشکرا و پابەندکەر. دەستوور دەبێتە قانوونی باڵا، دامەزراوەکان بنەمای ڕەوایی وەردەگرن، دەسەڵاتەکان سنووردار دەکرێن و پەیوەندیی نێوان شارۆمەند و کۆمار دەچێتە ناو چوارچێوەی قانوونی.
بۆیە هیچ ناکۆکییەک لەنێوان بەندی ٣ و بەندی ١٢٣دا نییە. بەندی ٣ سەرچاوەی بوونناسانەی سەروەری دیاری دەکات؛ بەندی ١٢٣ ساتەوەخت و کردەی دامەزراندنی پەرگاڵی قانوونیی ئەو سەروەرییە ڕوون دەکاتەوە. یەکەم وەڵامی پرسیاری «سەروەری لە کوێوە دێت؟» دەداتەوە؛ دووەم وەڵامی پرسیاری «سەروەری چۆن دەبێتە پەرگاڵێکی قانوونی و دامەزراوەیی؟».
دانپێدانانی نێودەوڵەتی و بوونی دەستووریی کوردستان
لە منطق و ڕۆحی ئەم دەستوورەدا، دانپێدانانی نێودەوڵەتی مەرجی بوونی سەروەریی نەتەوەی کورد نییە. بەندی ١٢٣ ڕاییکردنی مافە نێودەوڵەتییەکانی کۆمار بە دانپێدانانی هیچ لایەنێکی دەرەکی نابەستێتەوە. بەم پێیە، دانپێدانان دەتوانێت پەیوەندیی دیپلۆماسی، بەستنی پەیماننامە، ئەندامێتیی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و ڕاییکردنی کاراتری مافە دەرەکییەکان ئاسان بکات؛ بەڵام نابێتە سەرچاوەی مافی نەتەوەی کورد بۆ دەوڵەت و وارگەی نەتەوەیی خۆی.
لێرەدا دەبێت لەنێوان «ناسینەوە» و «ئافراندن» جیاوازی بکرێت. دانپێدانان ناسینەوەی دەرەکیی دۆخێکە کە دەستوور بە بنەمای خۆسەرچاوەیی دەیناسێنێت؛ نەک کردەیەک کە سەروەریی کوردستان لە نەبوونەوە دروست بکات. هەر لێکدانەوەیەک کە سەروەریی نەتەوەیی بکاتە مۆڵەتێکی بەخشراوی دەرەکی، لەگەڵ بەندی ٣ و ١٢٣دا ناکۆکە.
هەروەها ناشێت چەمکی سەروەریی نەتەوەیی بە ئۆتۆنۆمی، بەڕێوەبردنی ناوخۆیی یان دەسەڵاتێکی بەخشراوی دەوڵەتێکی دیکە کەم بکرێتەوە. سەروەری، بەپێی پەیکەری دەستوور، چەمکی خاوەندارێتیی بڕیاری نەتەوەیە؛ لە کاتێکدا ئۆتۆنۆمی دەتوانێت دەسەڵاتێکی سنووردار و بەخشراو لە ناو پەرگاڵی دەوڵەتێکی دیکەدا بێت. تێکەڵکردنی ئەم دوو چەمکە شێواندنێکی ناوەڕۆکییە، نە تەنیا هەڵەیەکی زمانەوانی.
باڵادەستیی دەستوور و بەندە نەگۆڕەکان
باڵادەستیی دەستوور دوو ڕەهەندی پێکەوە گرێدراوی هەیە. ڕەهەندی یەکەم فۆڕمییە: هەر قانوون، بڕیار، فەرمان یان کردارێکی دامەزراوەکانی دەوڵەت دەبێت لەلایەن دەسەڵاتێکی شایستەوە، بە پەیڕەوکردنی ڕێکاری دیاریکراو و لە چوارچێوەی دەسەڵاتی سپێردراودا دەربچێت. کردارێک کە دەسەڵاتی قانوونیی بۆ نەبێت، تەنانەت ئەگەر ئامانجێکی باشیشی هەبێت، لە ڕووی دەستوورییەوە کێشەدارە.
ڕەهەندی دووەم ناوەڕۆکییە: قانوون یان بڕیارێک نابێت تەنیا لە ڕووی فۆڕم و ڕێکارەوە دروست بێت، بەڵکو ناوەڕۆک، ئامانج و کاریگەرییەکەشی دەبێت لەگەڵ گەوهەری دەستووردا بگونجێت. بەندی ١٢٩ هەر لێکدانەوەیەک کە سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وڵات یان ئاسایشی نەتەوەیی لاواز بکات، لە بنەڕەتەوە پووچەڵ و نادەستووری دەناسێنێت.
بەندی ١٢٨ قەڵغانێکی زیاتری بۆ ناسنامەی دەستووریی کۆمار دادەنێت. بەپێی ئەو بەندە، میکانیزمی هەموارکردنەوە ناتوانێت گەوهەری بوونایەتیی کۆمار یان ئەو بنەمایانە بگۆڕێت کە هۆکاری بوونی دەوڵەتن. بەم پێیە، دەسەڵاتی هەموارکردنەوە دەسەڵاتێکی دامەزرێنەری بێسنوور نییە؛ بەڵکو دەسەڵاتێکی دەستووریی سنووردارە کە نابێت سەرچاوەی ڕەواییی خۆی هەڵبوەشێنێتەوە.
لە دەرەنجامدا، پەسەندکردنی فۆڕمیی قانوونێک بە زۆرینەی پێویست، بە تەنیا، دەستووریبوونی ناوەڕۆکەکە مسۆگەر ناکات. زۆرینە ناتوانێت بە ڕێکاری دروست ئەنجامێکی نادەستووری بەرهەم بهێنێت. ڕێکار و ناوەڕۆک هەردووکیان دەبێت لەگەڵ دەستووردا یەکبگرنەوە.
لێکدانەوەی دەستوور و سەروەریی دوا-بڕیار
بەندی ١٢٩ دادگای باڵا وەک تاکە دەسەڵاتی خاوەن بڕیاری کۆتایی لە لێکدانەوەی بەندەکانی دەستوور دەناسێنێت. ئەم دەسەڵاتە بەو واتایە نییە کە دادگای باڵا خاوەنی دەستوورە یان دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی ناوەڕۆکی بگۆڕێت. بە پێچەوانەوە، دەسەڵاتی لێکدانەوە بە پابەندبوون بە نیازە دامەزرێنەرەکە، دەروازەی یەکەم، بنەما نەگۆڕەکان و یەکڕایی واتاییی دەق سنووردار کراوە.
بەندی ٢٨ دەسەڵاتی پێداچوونەوەی دەستووریی دادگای باڵا بەسەر قانوون، بڕیار، فەرمان و کردارە فەرمییەکانی دەسەڵاتەکاندا دەچەسپێنێت. بەندی ١٢٩ پێوەر و ڕووگەی لێکدانەوەی ئەو دەسەڵاتە دیاری دەکات. یەکەم بەند دەسەڵاتی پشکنین دەدات؛ دووەم سنوور و ئاراستەی بەکارهێنانی ئەو دەسەڵاتە دادەڕێژێت.
دادگای باڵا لە پێداچوونەوەی دەستوورییدا نابێت تەنیا لەوە بپرسێت کە قانوونێک بە ژمارەی دەنگی پێویست دەرچووە یان نا. پێویستە بپشکنێت کە ئایا دەسەڵاتی دەرکردنی هەبووە، ڕێکارەکان پەیڕەو کراون، ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان پارێزراون، بنەما نەگۆڕەکان لاواز نەکراون و کاریگەریی ڕاستەقینەی قانوونەکە لەگەڵ ڕۆحی دەستووردا یەکدەگرێتەوە یان نا.
یەکڕایی واتایی و ئاسایشی دەستووری
بەندی ١٣٩ پێناسە دەستوورییە بنەڕەتییەکان وەک ڕووگەیەکی نەگۆڕ و سەرچاوەیەکی باڵا بۆ دامەزراوەکانی دەوڵەت دادەمەزرێنێت. مەبەست تەنیا یەکخستنی وشەکان نییە؛ بەڵکو ڕێگرتنە لەوەی چەمکە بنەڕەتییەکان بە پێی بەرژەوەندیی کاتی، گۆڕانی دەسەڵات یان فشاری دەرەکی واتای نوێیان پێ بدرێت.
ئەگەر هەر دامەزراوەیەک بتوانێت چەمکەکانی «سەروەریی نەتەوەیی»، «نەتەوە»، «دەوڵەت»، «وارگە»، «شارۆمەند» یان «ئاسایشی نەتەوەیی» بە ئارەزووی خۆی پێناسە بکاتەوە، دەق لە ڕووی ظاهرییەوە دەمێنێتەوە، بەڵام ناوەڕۆکی قانوونییەکەی هەڵدەوەشێتەوە. بەم شێوەیە، گۆڕینی واتا دەتوانێت هەمان دەرەنجامی گۆڕینی دەق هەبێت، بەبێ ئەوەی پڕۆسەی هەموارکردنەوە پەیڕەو بکرێت.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، یەکڕایی واتایی بەشێکە لە ئاسایشی دەستووری؛ چونکە پاراستنی پەرگاڵ تەنیا بە پاراستنی ڕستەکان نییە، بەڵکو بە پاراستنی چەمک و پەیوەندیی واتاییی نێوانیانە. وشەی دەستووری دەبێت هەمان گەوهەر لە قانووندانان، بڕیاردانی دادوەری، کاری ڕایەداری و گفتوگۆی دامەزراوەییدا بپارێزێت.
بۆ نموونە، ناشێت «سەروەریی نەتەوەیی» بە «ئۆتۆنۆمی» یان دەسەڵاتێکی بەخشراوی دەرەکی لێک بدرێتەوە؛ هەروەها ناشێت «وارگەی نەتەوەیی» تەنیا بە سنوورێکی کارگێڕیی کاتی کەم بکرێتەوە. ئەم جۆرە لێکدانەوانە گۆڕینی وشە نین، بەڵکو شێواندنی گەوهەری دەستوورن.
دەرەنجامە دامەزراوەییەکان و پێوەری پێداچوونەوە
لە کۆی بەندە پەیوەندیدارەکانەوە، دەتوانرێت پێوەرێکی پێنج قۆناغی بۆ هەڵسەنگاندنی دەستووریبوونی قانوون و کردارەکانی دەسەڵات دابڕێژرێت:
١. پێوەری دەسەڵات: ئایا دامەزراوەکە دەسەڵاتی ئەنجامدانی ئەو کردارەی لە دەستوور یان قانوونێکی دەستوورییەوە وەرگرتووە؟
٢. پێوەری ڕێکار: ئایا هەموو پڕۆسە، مەرج، وادە، دەنگدان، ڕوونایی و میکانیزمە چاودێرییە دیاریکراوەکان پەیڕەو کراون؟
٣. پێوەری ناوەڕۆک: ئایا قانوون یان بڕیارەکە مافەکان، سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وڵات، ئاسایشی نەتەوەیی و بنەما نەگۆڕەکان دەپارێزێت؟
٤. پێوەری واتا: ئایا چەمک و دەستەواژە بەکارهاتووەکان لەگەڵ پێناسە دەستوورییەکان و یەکڕایی واتاییی دەق یەکدەگرنەوە؟
٥. پێوەری کاریگەری: ئایا دەرەنجامی ڕاستەقینەی کردارەکە لەگەڵ ئامانج و ڕۆحی دەستووردا هاوتەریبە، یان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بنەمایەکی دەستووری لاواز دەکات؟
وەڵامی نەرێنی بۆ هەر یەکێک لەم پرسیارانە، کردارەکە دەخاتە ژێر گومانی نادەستووریبوون. دادگای باڵا پێویستە لە پێداچوونەوەی خۆیدا هەموو ئەم ڕەهەندانە ببینێت، نەک تەنیا فۆڕمی دەرچوونی قانوونەکە.
لە ئاستی قانوونداناندا، دەتوانرێت «یادداشتی سازگاریی دەستووری» وەک میکانیزمێکی پێشوەختە بۆ هەر پڕۆژەقانوونێک دابنرێت. ئەم یادداشتە دەتوانێت سەرچاوەی دەسەڵاتی قانووندانان، کاریگەریی پڕۆژەکە لەسەر مافەکان، پەیوەندیی بە بنەما نەگۆڕەکان، سازگاریی تێرمینۆلۆژی و دەرەنجامە دامەزراوەییەکانی ڕوون بکاتەوە.
داواکردنی چنین یادداشتێک پێشنیازێکی دامەزراوەییە کە لە ڕۆحی بەندەکانی ٢٨، ١٢٩ و ١٣٩ـەوە هەڵدەهێنرێت؛ نە دەقێکی ڕاستەوخۆ کە دەستوور بە هەمان ناو فەرمانی پێکردبێت. سوودی ئەم میکانیزمە ئەوەیە کە پێداچوونەوەی دەستووری تەنیا دوای دروستبوونی ناکۆکی دەست پێ نەکات، بەڵکو لە قۆناغی داڕشتنی قانوونەوە ڕێگری لە کێشە بکات.
ئەنجام
پەیکەری دەستووری کۆماری کوردستان پەیوەندیی نێوان نەتەوە، سەروەری، دەستوور و دامەزراوەکان بە پلەبەندییەکی دیاریکراو ڕێکدەخات. لە ڕووی بوونناسانەوە، نەتەوەی کورد سەرچاوە و خاوەنی سەروەرییە. لە ڕووی قانوونییەوە، دەستوور دەربڕینی دامەزرێنەر و سەرچاوەی باڵای ڕاییکردنی دەسەڵاتە. لە ڕووی دامەزراوەییەوە، دەسەڵاتەکان هەڵگری سپێردەی کاتی، سنووردار و وەڵامدەرەوەن.
بەندی ٣ سەرچاوەی خۆسەرچاوەی سەروەری دیاری دەکات؛ بەندی ١٢٣ ئەو سەروەرییە دەگوازێتەوە بۆ دۆخی قانوونی و دامەزراوەیی؛ بەندی ١٦ ڕەواییی دەسەڵاتە هەڵبژێردراوەکان سنووردار دەکات؛ بەندی ٢٨ میکانیزمی پێداچوونەوەی دەستووری دادەمەزرێنێت؛ بەندی ١٢٨ گەوهەری نەگۆڕی کۆمار دەپارێزێت؛ بەندی ١٢٩ پێوەرەکانی لێکدانەوە و سەروەریی دوا-بڕیار دیاری دەکات؛ بەندی ١٣٩ یەکڕایی واتاییی پەرگاڵەکە مسۆگەر دەکات.
بەم پێیە، باڵادەستیی دەستوور بەربەستێک لەبەردەم هێزی ڕەوای دەوڵەت نییە؛ بەڵکو مەرجی دروستبوون و بەردەوامبوونی ئەو هێزەیە. دەسەڵاتی بێ سنووری دەستووری دەتوانێت بە ئارەزووی تاک، زۆرینە یان گرووپ بگۆڕێت؛ بەڵام دەسەڵاتی پابەند بە پەیمانی دامەزرێنەر دەتوانێت سەروەریی نەتەوەی کورد بپارێزێت، مافەکانی شارۆمەندان مسۆگەر بکات و کۆماری کوردستان بە شێوەیەکی ڕەوا، یەکگرتوو و درێژخایەن بەڕێوە ببات.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، وەشانی ئەلێکترۆنیی کوردی، بڵاوگەی کۆمار، نۆروێژ، نەورۆزی ٢٧٢٦ ک./٢٠٢٦ ز.، بەندەکانی ٣، ١٦، ٢٨، ١٢٣، ١٢٨، ١٢٩ و ١٣٩.
- Hans Kelsen, Pure Theory of Law, trans. Max Knight (Berkeley: University of California Press, 1967).
- A. V. Dicey, Introduction to the Study of the Law of the Constitution, 8th ed. (London: Macmillan and Co., 1915).
- Martin Loughlin, Foundations of Public Law (Oxford: Oxford University Press, 2010).