گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
سەروەریی خۆسەرچاوە و باڵادەستیی دەستوور
خوێندنەوەیەکی بوونناسانە و نۆرماتیڤ بۆ بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩
ئەم وتارە دەکۆڵێتەوە کە دەستووری کۆماری کوردستان چۆن سەروەریی نەتەوەی کورد بە مافێکی خۆسەرچاوە، پێشوەختە و پێویستنەبوو بە مۆڵەتی دەرەکی پێناسە دەکات. لە ڕێگەی خوێندنەوەی بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩ـەوە، جیاوازیی نێوان سەرچاوەی ڕەوایەتی، شێوازی ڕاییکردنی دەسەڵات و سنووری لێکدانەوە دەردەخرێت. وتارەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە باڵادەستیی دەستوور لەم پەرگاڵەدا تەنیا پلەبەندیی دەق نییە؛ میکانیزمی پاراستنی ویستی دامەزرێنەری نەتەوە، یەکڕایی واتایی و سەربەخۆیی بڕیاری کۆمارە.
میتۆدی توێژینەوە دۆکتریناڵ و سیستەمییە: دەقی بەندەکان بە یەکەیەکی یەکگرتوو دەخوێندرێتەوە، واتای وشە سەرەکییەکان بە پێناسەکانی بەندی ١٣٩ دەبەسترێتەوە و ئەنجامە نۆرماتیڤەکان لەگەڵ تیۆری باڵادەستیی دەستوور بەراورد دەکرێن.
پرسیاری توێژینەوە و گریمانە
پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئەگەر سەروەریی کوردستان لە مۆڵەتی دەوڵەتێکی دەرەکی، ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی یان پەیمانێکی پێشووترەوە سەرچاوە نەگرێت، ئەوا دەستوور چ ڕۆڵێک لە دروستکردن و پاراستنی ئەو سەروەرییەدا دەبینێت؟ گریمانەی ئەم وتارە ئەوەیە کە دەستوور سەروەری دروست ناکات؛ بەڵکو سەروەریی خۆسەرچاوەی نەتەوەی کورد دەناسێنێت، دەیگۆڕێت بۆ پەرگاڵێکی قانوونی و میکانیزمی جێبەجێکردن و پاراستنی بۆ دادەڕێژێت.
ئەم جیاوازییە بنەڕەتییە. ئەگەر دەستوور سەرچاوەی یەکەمی سەروەری بوایە، هەموارکردنەوە یان هەڵوەشاندنەوەی دەق دەیتوانی خودی سەروەری لەناوببات. بەڵام بەندی ٣ ڕوون دەکاتەوە کە سەروەری لە هاوئاگایی مێژوویی و ویستی گەوهەریی نەتەوەی کوردەوە هەڵدەقوڵێت. بۆیە دەستوور شێوەی قانوونیی دەرکەوتنی ئەو ڕاستەواییەیە، نەک بەخشەر یان خاوەنی.
سەرچاوەی ڕەوایەتی و شێوازی ڕاییکردنی دەسەڵات
بەندی ١٦ ڕەوایەتیی دەسەڵات بە دوو مەرج دەبەستێتەوە: یەکەم، پابەندبوون بە دەستوور؛ دووەم، دامەزراندنی دامەزراوەکان لە ڕێگەی پڕۆسە قانوونی و هەڵبژاردنی گشتی. لێرەدا جیاوازیی نێوان «خاوەنی سەروەری» و «هەڵگری کاتیی دەسەڵات» دەردەکەوێت. نەتەوە خاوەنی سەروەرییە؛ دامەزراوەکان تەنیا مانداتی کاتی و سنووردار بۆ ڕاییکردنی بەشێک لە دەسەڵات وەردەگرن.
لە ئەنجامدا هیچ سەرکۆمار، مەکۆ، کابینە، دادگا یان هێزێکی چەکدار ناتوانێت خۆی لە سەر دەستوور دابنێت. ماندات، هەرچەند بە دەنگی زۆرینەش وەرگیرابێت، بەڵگەی دەسەڵاتی بێسنوور نییە. زۆرینە مافی بەڕێوەبردن دەدات، نەک مافی گۆڕینی خاوەندارێتیی سەروەری. ئەمە ناوکی دەوڵەتی قانوون و جیاوازیی نێوان حکومەتی دەستووری و دەسەڵاتداریی ئارەزوومەندانەیە.
ڕاگەیاندنی دەستوور و کردەی دامەزرێنەر
بەندی ١٢٣ ڕاگەیاندنی دەستوور بە «کردەی دامەزرێنەری سەروەریی» دەناسێنێت. واتای ئەمە ئەوە نییە کە پێش ڕاگەیاندن سەروەری نەبووە؛ واتاکەی ئەوەیە کە ویستی مێژوویی و شاراوەی نەتەوە دەگوازرێتەوە بۆ دۆخی قانوونی، دامەزراوەیی و ئاشکرا. کردەی دامەزرێنەر پەیوەندیی نێوان ماف و توانای ڕاییکردن دروست دەکات.
ئەم خوێندنەوەیە ڕێگە لە تێکەڵکردنی دانپێدانانی نێودەوڵەتی و بوونی قانوونیی کوردستان دەگرێت. دانپێدانان دەتوانێت پەیوەندیی دەرەکی و ئەندامێتیی نێودەوڵەتی ئاسان بکات، بەڵام نابێتە سەرچاوەی مافی نەتەوەی کورد بۆ وڵاتی خۆی. لە منطقە دەستوورییەکەدا، دانپێدانان ناسینەوەی ڕاستەواییەکەیە، نەک ئافراندنی.
باڵادەستیی دەستوور و یەکڕایی واتایی
باڵادەستیی دەستوور دوو ڕەهەندی هەیە. ڕەهەندی یەکەم فۆڕمییە: هەر قانوون، بڕیار و کردارێکی دەوڵەت دەبێ لەگەڵ دەستوور بگونجێت. ڕەهەندی دووەم ناوەڕۆکییە: هەر لێکدانەوەیەک دەبێ گەوهەری سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وڵات و بنەما نەگۆڕەکان بپارێزێت. بەندی ١٢٩ ئەم ڕەهەندە دووەمە بە ڕێنمایی دادگا و دامەزراوەکان دەکات.
بەندی ١٣٩ پێناسەکان وەک قەڵغانی یەکڕایی واتایی دادەنێت. ئەگەر هەر دامەزراوەیەک بتوانێت وشەکانی «سەروەریی»، «وڵات»، «نەتەوە» یان «وارگە» بەپێی بەرژەوەندیی کاتیی خۆی بگۆڕێت، دەق هەمان دەق دەمێنێتەوە بەڵام پەرگاڵەکە لە ناوەوە پووچ دەبێتەوە. یەکڕایی واتایی بۆیە بابەتێکی زمانەوانی تەنیا نییە؛ بەشێکە لە ئاسایشی دەستووری.
ئەنجامە دامەزراوەیی و پێوەری پشکنین
لە ئاستی جێبەجێکردندا، هەر دامەزراوەیەک پێویستە پێش بڕیار چوار پرسیار بکات: ئایا دەسەڵاتی ئەم کردارە لە دەستوور یان قانوونەوە هاتووە؟ ئایا ڕێکاری دیاریکراو پەیڕەو کراوە؟ ئایا ناوەڕۆکەکە بنەما نەگۆڕەکان دەپارێزێت؟ ئایا واتای بەکارهاتوو لەگەڵ پێناسە دەستوورییەکان یەکدەگرێتەوە؟ وەڵامی نەرێنی بۆ هەر یەکێک، کردارەکە دەخاتە ژێر گومانی دژەدەستووری.
دادگای باڵا لە پشکنینی قانوونەکاندا نابێت تەنیا بە شێوەی دەرچوون بڕوانێت. پێویستە ماندات، ناوەڕۆک، ئامانج و کاریگەریی ڕاستەقینەی کردارەکەش بپشکنێت. بە هەمان شێوە، مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران پێویستە لە پڕۆسەی قانوونداناندا «یادداشتی سازگاریی دەستووری» بۆ هەر پڕۆژەقانوونێک داوا بکەن.
ئەنجام
دەستووری کۆماری کوردستان پەیوەندیی نێوان نەتەوە، سەروەری، دەستوور و دامەزراوەکان بە پلەبەندییەکی ڕوون دادەڕێژێت: نەتەوە خاوەنی سەروەرییە؛ دەستوور پەیمانی دامەزرێنەر و قانوونی باڵایە؛ دامەزراوەکان هەڵگری مانداتی سنووردارن؛ قانوون و بڕیارەکان پێویستە لەگەڵ هەردوو فۆڕم و گەوهەری دەستوور بگونجێن.
بەم پێیە باڵادەستیی دەستوور بەربەستێک لەبەردەم هێزی دەوڵەت نییە؛ مەرجی بوونی هێزێکی ڕەوا، یەکگرتوو و درێژخایەنە. هێزی بێ سنووری دەستووری زوو دەبێتە ئارەزووی تاک یان گرووپ، بەڵام هێزی پابەند بە پەیمانی دامەزرێنەر دەتوانێت سەروەریی نەتەوەی کورد بپارێزێت و کۆماری کوردستان بە شێوەیەکی سەقامگیر بەڕێوەببات.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- Hans Kelsen, Pure Theory of Law, trans. Max Knight, University of California Press, 1967.
- A. V. Dicey, Introduction to the Study of the Law of the Constitution, 8th ed., Macmillan, 1915.
- Martin Loughlin, Foundations of Public Law, Oxford University Press, 2010.