گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
هەموارکردنەوە و بەندە نەگۆڕەکان
هاوسەنگیی نێوان نوێبوونەوەی دەستووری و پاراستنی گەوهەری کۆماری کوردستان
ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان توانای نوێکردنەوەی دەستوور و ئەرکی پاراستنی ناسنامە و گەوهەری نەگۆڕی کۆماری کوردستان تاوتوێ دەکات. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە دەستوور چۆن دەتوانێت وەڵامدەرەوەی گۆڕانی کۆمەڵگا، تەکنەلۆژیا، دامەزراوەکان و پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو بێت، بەبێ ئەوەی پڕۆسەی هەموارکردنەوە ببێتە ڕێگای هەڵوەشاندنەوەی بنەما دامەزرێنەرەکانی خۆی. گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەستووری زیندوو پێویستی بە توانای گۆڕان هەیە، بەڵام هەر گۆڕانێک بە تەنیا نوێبوونەوە نییە. هەموارکردنەوە تەنیا کاتێک ڕەوایە کە لە چوارچێوەی سپێردەی دەستووری، ڕێکاری دیاریکراو، گفتوگۆی ڕووەن، پشکنینی دادوەری و پاراستنی بەندە نەگۆڕەکاندا ئەنجام بدرێت. گۆڕانێک کە گەوهەری سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگەی نەتەوەیی، فۆڕمی کۆماری یان سەرچاوەی ڕەوایەتیی دەستووری لاواز بکات، هەموارکردنەوە نییە؛ بەڵکو دەرچوونە لە سنووری دەسەڵاتی دامەزراو. بەندەکانی ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ پەرگاڵێکی سێقاتی بۆ پاراستنی دەستوور دادەڕێژن: ڕێکاری قورسی گۆڕان، قەڵغانی ناوەڕۆکیی بەندە نەگۆڕەکان و پێداچوونەوەی کۆتاییی دادگای باڵا. لە کۆی ئەم بنەمایانەوە دەردەکەوێت کە نوێبوونەوە و پاراستن دوژمنی یەکتر نین؛ نوێبوونەوەی ڕەوا ئەو گۆڕانەیە کە توانای دەستوور بۆ پاراستنی هەمان گەوهەر لە بارودۆخی نوێدا بەهێزتر بکات.
ئەم توێژینەوەیە لەسەر ڕێبازی شیکردنەوەی دەقی دەستووری، لێکدانەوەی سیستەمیی بەندەکان و هەڵسەنگاندنی دامەزراوەیی دامەزراوە. سەرەتا، بەندەکانی ١٢٣، ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ی دەستووری کۆماری کوردستان بە شێوەی ڕاستەوخۆ خوێندراونەتەوە. بەندەکانی ٢٨، ٧١ و ئەو بەندانەی پێکهاتە و دەسەڵاتی مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران دیاری دەکەن، وەک بەندە یارمەتیدەرەکانی پڕۆسەی هەموارکردنەوە شیکراونەتەوە. لە قۆناغی دووەمدا، پەیوەندیی نێوان «دەسەڵاتی دامەزرێنەر»، «دەسەڵاتی دامەزراو» و «دەسەڵاتی هەموارکردنەوە» هەڵسەنگێنراوە. مەبەست دیاریکردنی ئەو سنوورەیە کە لەوێدا گۆڕان لە چاکسازیی دەستوورییەوە دەگۆڕێت بۆ هەڵوەشاندنەوە یان جێگۆڕکێی پەرگاڵی دەستووری. توێژینەوەکە هەروەها پێکهاتەی ڕێکاریی هەموارکردنەوە لە ڕووی دەستپێشخەری، گفتوگۆ، زۆرینەی تایبەت، ڕۆڵی هەردوو مەکۆ، ڕاپرسیی نیشتمانی، پێداچوونەوەی دادگای باڵا و ڕاگرتنی پڕۆسەکە لە بارودۆخی نائاساییدا شیدەکاتەوە. پشکنینەکە تەنیا لەسەر فۆڕمی پڕۆسەکە ناوەستێت، بەڵکو ناوەڕۆک، ئامانج، کاریگەریی ڕاستەقینە و سازگاریی واتاییی گۆڕانەکەش دەگرێتەوە. لە ئاستی بەراوردیدا، سەرچاوە ئەکادیمییەکان و ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییە باوەڕپێکراوەکان بە شێوەیەکی سنووردار بەکارهاتوون بۆ ڕوونکردنەوەی چەمکەکانی دەسەڵاتی دامەزرێنەر، دەسەڵاتی هەموارکردنەوە، بەندە نەگۆڕەکان و هەموارکردنەوەی نادەستووری. ئەم سەرچاوانە جێگرەوەی دەستووری کۆماری کوردستان نین؛ بەڵکو تەنیا چوارچێوەی شیکردنەوەکە فراوانتر دەکەن. توێژینەوەکە لە نێوان سێ ئاست جیاوازی دەکات: دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور، لێکدانەوەی دەستووری و پێشنیازی دامەزراوەیی. هەر میکانیزمێک کە بە هەمان ناو لە دەستووردا نەهاتووە، بە ڕوونی وەک پێشنیاز ناسێنراوە، نەک وەک حوکمێکی ڕاستەوخۆی دەستوور.
پرسیاری توێژینەوە و گریمانە
پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە: دەستووری کۆماری کوردستان چۆن دەتوانێت ڕێگە بە نوێبوونەوە و گۆڕانی قانوونی بدات، بەبێ ئەوەی گەوهەری بوونایەتی، ناسنامە، سەروەری و پەیمانی دامەزرێنەری خۆی هەڵبوەشێنێتەوە؟
ئەم پرسیارە لە دوو مەترسیی دژبەیەکەوە سەرچاوە دەگرێت. مەترسیی یەکەم ئەوەیە کە دەستوور بە شێوەیەکی ڕەق و داخراو لەبەرامبەر گۆڕانی کۆمەڵ و تەکنەلۆژیا و دامەزراوەکاندا بوەستێت و توانای وەڵامدانەوەی لەدەست بدات. مەترسیی دووەم ئەوەیە کە دەستوور بە شێوەیەکی بێسنوور بکرێتە دەقێکی هەمیشە شیاوی دەستکاری، تا ئەو ڕادەیەی زۆرینەیەکی کاتی بتوانێت بناغەی خودی کۆمار بگۆڕێت.
گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە بەندەکانی ١٢٧ و ١٢٨ بۆ چارەسەرکردنی هەمان دوو مەترسییە داڕێژراون. بەندی ١٢٧ توانای گۆڕانی ڕێکخراو و ڕەوا دابین دەکات؛ بەندی ١٢٨ هێڵی جیاکەرەوەی نێوان هەموارکردنەوە و هەڵوەشاندنەوە دیاری دەکات. یەکەم دەستوور زیندوو ڕادەگرێت؛ دووەم ناسنامە و مانەوەی دەپارێزێت.
بەم پێیە، هەموارکردنەوە مافی دەسەڵات بۆ گۆڕینی هەر شتێک نییە. هەموارکردنەوە مانداتێکی دیاریکراوە بۆ چاکسازیی پەرگاڵ لە ناو سنوورەکانی هەمان پەرگاڵدا. کاتێک گۆڕان سنوورەکان دەبەزێنێت و سەرچاوەی ڕەواییی کۆمار دەگۆڕێت، ئەو کردارە لە بواری هەموارکردنەوە دەردەچێت.
بنەمای سەرچاوەیی و سنووری لێکدانەوە
دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور، هەموارکردنەوە بە کردەیەکی مێژوویی و ئەرکێکی نەتەوەیی دەناسێنێت. بەندی ١٢٧ گۆڕینی دەستوور بە دەستکاریی ئاساییی دەق یان ڕێسایەکی کارگێڕی دادەنێت. پڕۆسەکە پەیوەستە بە هاوئاگاییی نەتەوەیی، ویستی کۆیی و ئامانجی بەهێزکردنی سەروەری.
دەقی ڕاستەوخۆ هەروەها ئەوە دەچەسپێنێت کە گەوهەری بوونایەتی و بنەما هۆکارەکانی بوونی کۆمار ناکەونە ژێر دەسەڵاتی هەموارکردنەوە. بەندی ١٢٨ بەندە نەگۆڕەکان تەنیا وەک دەقە قانوونییە پارێزراوەکان ناناسێنێت؛ بەڵکو وەک ویژدانی مێژوویی، کۆدی بۆماوەیی و پەیمانی هەردەمیی کۆمار دەیانناسێنێت.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، ئەم دوو بەندە پلەبەندییەک لە ناو قانوونی باڵادا دروست دەکەن. هەموو بەندێکی دەستوور لەسەر قانوونی ئاسایی باڵادەستە؛ بەڵام لە ناو خودی دەستووردا، ئەو بنەمایانەی ناسنامە و مانەوەی کۆمار پێک دەهێنن لە سنووری دەسەڵاتی هەموارکردنەوە دەرکراون.
ئەم پلەبەندییە بە مانای کەمکردنەوەی گرنگیی بەندەکانی دیکە نییە. بە مانای ئەوەیە کە بەندێک کە شێوازی کارکردنی دامەزراوەیەک دیاری دەکات، دەتوانێت لە دۆخی پێویستدا چاک بکرێتەوە؛ بەڵام بنەمایەک کە هۆکاری بوونی کۆمار و سەرچاوەی ڕەواییی دامەزراوەکەیە، ناکرێت لەلایەن هەمان دامەزراوەوە هەڵبوەشێندرێتەوە.
کێشەی بنەڕەتی: دەستووری زیندوو یان دەستووری بێناسنامە
هیچ دەستوورێک ناتوانێت وردەکاریی هەموو پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو پێشبینی بکات. شێوازی پەیوەندیی شارۆمەندان بە دامەزراوەکان، تەکنەلۆژیای ڕاژەی گشتی، پەڕگاڵی دارایی، پڕۆسەی قانووندانان و میکانیزمەکانی بەشداریی وارگێڕی بە تێپەڕبوونی کات دەگۆڕێن. دەستوورێک کە هیچ دەروازەیەکی بۆ گۆڕان نەبێت، دەکرێت بە تەمەن هەمان دەق بمێنێتەوە، بەڵام لە کەتواری کۆمەڵدا توانای ڕێکخستن لەدەست بدات.
بەڵام توانای گۆڕان بە تەنیا نیشانەی زیندووبوون نییە. ئەگەر هەر زۆرینەیەکی کاتی بتوانێت ناسنامە، سەروەری، فۆڕمی دەوڵەت و خاوەندارێتیی نەتەوەییی وارگە بگۆڕێت، ئەوا دەستوور زیندوو نابێت؛ بەڵکو بێناسنامە دەبێت. دەقێکی بێناسنامە هەرچەند ناوی «دەستوور»ی لەسەر بمێنێتەوە، ناتوانێت پەیمانێکی درێژخایەن و سەرچاوەیەکی باڵای ڕەوایی بێت.
دەستووری زیندوو لەنێوان دوو جۆر گۆڕان جیاوازی دەکات. جۆری یەکەم، نوێکردنەوەی ئامراز و ڕێکارەکانە بۆ ڕاییکردنی باشتری هەمان بنەماکان. جۆری دووەم، گۆڕینی خودی بنەماکان و سەرچاوەی ڕەواییی پەرگاڵەکەیە. یەکەم هەموارکردنەوەیە؛ دووەم دامەزراندنەوەی پەرگاڵێکی جیاوازە.
بۆ نموونە، دەتوانرێت شێوازی دیجیتاڵیی دەنگدان، تۆمارکردنی بەڵگەنامە، ڕاپۆرتدان، پەیوەندیی نێوان دامەزراوەکان یان ڕاژەی گشتی نوێ بکرێتەوە. بەڵام نابێت لەژێر ناوی نوێکردنەوەدا، مافی بەشداریی شارۆمەند، سەروەریی نەتەوەیی، سەربەخۆیی کۆمار یان سەروەریی قانوون لاواز بکرێت.
دەستوور وەک پەیمانی نێوان نەوەکان
هەموارکردنەوە تەنیا پەیوەست بە ویستی نەوەی ئێستا نییە. دەستوور پەیمانێکی درێژخایەنە کە ڕابردوو، ئێستا و داهاتووی نەتەوە پێکەوە دەبەستێتەوە. نەوەی ئێستا مافی چاکسازی و نوێکردنەوەی پەرگاڵی هەیە، بەڵام نابێت مافی نەوەکانی داهاتوو بۆ مانەوە لە کۆمارێکی خاوەن سەروەری و ناسنامەی خۆی پووچەڵ بکاتەوە.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، بەندە نەگۆڕەکان سنوورێکن بۆ دەسەڵاتی نەوەی ئێستا. ئەم سنوورە دژی دیموکراسی نییە؛ بەڵکو پاراستنی بناغەیەکە کە دیموکراسی و دەنگی شارۆمەند تێیدا واتا و ڕەوایی وەردەگرن.
ئەگەر زۆرینەیەک بتوانێت مافی بوونی زۆرینە و کەمینەی داهاتوو، فۆڕمی کۆماری یان سەروەریی نەتەوەیی هەڵبوەشێنێتەوە، ئەوا دەنگدان لە ئامرازی بەشداریی دەستوورییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازی لەناوبردنی خودی پەرگاڵ. سنووری نەگۆڕی ڕێگە لەم بەکارهێنانە نادەستوورییە دەگرێت.
دەسەڵاتی دامەزرێنەر و دەسەڵاتی دامەزراو
دەسەڵاتی دامەزرێنەر ئەو ویستە نەتەوەییەیە کە پەرگاڵی دەستووری دادەمەزرێنێت، فۆڕمی دەوڵەت دیاری دەکات و دامەزراوەکان دەخاتە بواری قانوونی. لە پەیکەری دەستووری کۆماری کوردستاندا، نەتەوەی کورد خاوەن سەروەری و سەرچاوەی دەسەڵاتی دامەزرێنەرە.
دەسەڵاتی دامەزراو، بە پێچەوانەوە، ئەو دەسەڵاتەیە کە دوای دامەزراندنی دەستوور دروست دەبێت. مەکۆی نیشتمانی، مەکۆی ژیران، دەسەڵاتی ڕایەدار، دادگای باڵا و دامەزراوەکانی دیکە هەموویان لە دەستوورەوە ماندات، پێگە و سنوور وەردەگرن.
دەسەڵاتی هەموارکردنەوەش، هەرچەند دەسەڵاتێکی گرنگ و قووڵە، لە جۆری دەسەڵاتی دامەزراوە. ئەم دەسەڵاتە لەلایەن دەستوورەوە دروست کراوە و بەو ڕێکار و سنوورانەوە پابەندە کە دەستوور دیاری کردوون. ئەوەی لە سەرچاوەیەکەوە دەسەڵات وەردەگرێت ناتوانێت بە هەمان دەسەڵات سەرچاوەکەی پووچەڵ بکاتەوە.
بۆیە زۆرینەیەکی زۆر گەورە، پەسەندکردنی هەردوو مەکۆ یان تەنانەت دەنگدانێکی گشتی، بە تەنیا، ناتوانێت کردارێک کە لە سنووری دەسەڵاتی هەموارکردنەوە دەرچووە بگۆڕێت بۆ کردارێکی دەستووری. ڕێکار ناتوانێت نەبوونی دەسەڵاتی بنەڕەتی چارەسەر بکات.
ئەگەر پێشنیارێک کۆماری کوردستان لە دەوڵەتێکی سەربەخۆ بگۆڕێت بۆ بەشێک لە دەوڵەتێکی دیکە، سەروەریی نەتەوەیی بکاتە دەسەڵاتێکی بەخشراوی دەرەکی یان فۆڕمی کۆماری هەڵبوەشێنێتەوە، ئەو پێشنیارە هەموارکردنەوە نییە. ئەوە هەوڵێکە بۆ جێگۆڕکێی دەسەڵاتی دامەزرێنەر و دروستکردنی پەرگاڵێکی جیاواز لەناو شێوەی ڕێکاریی هەموارکردنەوەدا.
هەموارکردنەوە و جیاکردنەوەی دەستووری
لە تیۆریی دەستووری بەراوردیدا، هەندێک گۆڕان هەرچەند بە ڕێکاری هەموارکردنەوە پێشکەش دەکرێن، لە ڕووی ناوەڕۆکەوە گۆڕانێکی بنەڕەتیی ناسنامە و پەیکەری دەستوورن. لە وتارەکەدا دەتوانرێت ئەم جۆرە گۆڕانە بە «جیاکردنەوەی دەستووری» بناسرێت؛ واتە گۆڕانێک کە بەردەوامیی دەقی ڕواڵەتی دەپارێزێت، بەڵام پەیمان و ناسنامەی بنەڕەتیی پەرگاڵەکە دەشکێنێت.
جیاوازیی نێوان هەموارکردنەوە و جیاکردنەوە لە قەبارەی دەقە گۆڕدراوەکەدا نییە. هەندێک جار گۆڕینی یەک وشە دەتوانێت کاریگەرییەکی بنەڕەتی هەبێت، لە کاتێکدا گۆڕینی چەندین بەند دەتوانێت تەنیا ڕێکارەکان نوێ بکاتەوە.
پێوەری سەرەکی ئەوەیە کە گۆڕانەکە لەگەڵ پەیکەر، ناسنامە و پێشگریمانە بنەڕەتییەکانی دەستووردا بەردەوامە یان نا. ئەگەر گۆڕانەکە هەمان کۆمار بەهێزتر، کاراتر و ڕوونتر بکات، دەتوانێت هەموارکردنەوە بێت. ئەگەر کۆمارێکی جیاواز، سەرچاوەیەکی جیاوازی ڕەوایی یان پەیوەندییەکی نوێی خاوەندارێتیی سەروەری دروست بکات، لە سنووری هەموارکردنەوە دەرچووە.
پێکهاتەی بەندە نەگۆڕەکان
بەندی ١٢٨ بەندە نەگۆڕەکان وەک گەوهەری بوونایەتی و پەیمانی هەردەمیی دەناسێنێت. ئەم پێناسەیە نیشان دەدات کە پاراستن تەنیا پاراستنی ژمارەی بەند یان وشەی دیاریکراو نییە؛ پاراستنی ناوەڕۆک، ئامانج و پەیوەندییە بنەڕەتییەکانیشە.
لە کۆی بەندەکانەوە، چەند ناوەڕۆکی سەرەکی دەردەکەون:
یەکەم، کوردستان وەک وارگەی نەتەوەی کورد و یەکپارچەیی وارگەی نەتەوەیی. ئەم بنەمایە خاوەندارێتیی نەتەوە و پاراستنی خاک لە گۆڕینی دەسەڵاتی کاتی دەپارێزێت.
دووەم، سروشتی خۆسەرچاوەیی سەروەریی نەتەوەیی. سەروەری لە مۆڵەت، بەخشین یان ڕەزامەندیی دەوڵەتێکی دەرەکییەوە سەرچاوە ناگرێت و ناکرێت بە ئۆتۆنۆمی یان دەسەڵاتێکی سنوورداری بەخشراو کەم بکرێتەوە.
سێیەم، فۆڕمی کۆماریی دەوڵەت. دەسەڵات لە چوارچێوەی دامەزراوە، مانداتی کاتی، هەڵبژاردن، وەڵامدەرەوەیی و سەروەریی قانووندا ڕایی دەکرێت؛ نە بە خاوەندارێتیی کەسی یان بنەماڵەیی.
چوارەم، ناسنامە و هێما دامەزرێنەرەکانی کۆمار، لەوانە ئاڵای کوردستان و بنەماکانی دەروازەی یەکەم. ئەم هێمایانە تەنیا بابەتی ڕێوڕەسم نین؛ بەشێکن لە یەکڕایی واتایی و شوناسی دەستووریی کۆمار.
پێنجەم، پاراستنی ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان و پێکهاتە بنەڕەتییەکانی دەسەڵات. ئەگەر میکانیزمی هەموارکردنەوە بتوانێت مافە بنەڕەتییەکان یان جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بە تەواوی پووچەڵ بکاتەوە، دەستوور لە پەیمانێکی سنووردارکەری دەسەڵاتەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازی دەسەڵاتی بێسنوور.
شەشەم، پاراستنی خودی میکانیزمی بەندە نەگۆڕەکان. ئەگەر دەسەڵاتی هەموارکردنەوە بتوانێت سەرەتا قەڵغانەکە لاببات و دواتر بنەمای پارێزراو بگۆڕێت، نەگۆڕی هیچ کاریگەرییەکی نەدەبوو. بۆیە پاراستنی خودی بەندی ١٢٨ بەشێکە لە پاراستنی بەندەکانی دیکە.
نەگۆڕی و سنووری نوێکردنەوە
نەگۆڕی بە مانای قەتیسکردنی هەموو وشە، ناو، ڕێکار و وردەکارییەک نییە. دەستوور دەتوانێت دامەزراوەکان بە پێی پێویستیی کۆمار کاراتر بکات، ژمارە و شێوازی لیژنەکان بگۆڕێت، ڕێکاری ڕاپۆرتدان نوێ بکاتەوە، پەڕگاڵی دیجیتاڵی دابمەزرێنێت و میکانیزمی چاودێری بەهێز بکات.
پێوەری دروست ئەوەیە کە نوێکردنەوە ئامانجی پارێزراو بەهێز دەکات یان لاوازی دەکات. بۆ نموونە، دیجیتاڵکردنی پڕۆسەی هەڵبژاردن دەتوانێت گونجاو بێت، ئەگەر نهێنیی دەنگ، یەکسانی، ڕوونایی، ئاسایشی ئەلیکترۆنی و توانای پێداچوونەوە بپارێزێت. بەڵام ئەگەر هەمان تەکنەلۆژیا دەنگدان بخاتە ژێر کۆنترۆڵی تاکە دامەزراوەیەکی بێچاودێری، نوێکردنەوەکە دەتوانێت بنەمای هەڵبژاردنی ڕووەن لاواز بکات.
هەروەها گۆڕینی ناوی دامەزراوەیەک بە تەنیا دژەدەستووری نییە. بەڵام ئەگەر لەگەڵ ناوەکەدا سەربەخۆیی، ماندات یان توانای چاودێریی دامەزراوەکە لەناو ببرێت، دادگای باڵا پێویستە ناوەڕۆک و کاریگەری بپشکنێت، نەک تەنیا ناوی نوێ.
ڕێکاری هەموارکردنەوە و دەروازەکانی پاراستن
ڕێکاری قورسی هەموارکردنەوە بۆ ڕاگرتنی گۆڕان دانەنراوە؛ بۆ ڕێکخستن و پەختەکردنی گۆڕان دانراوە. دەستوور بە ڕێکاری قورس دڵنیایی دەدات کە گۆڕانێکی قووڵ دەرئەنجامی تووڕەییی کاتی، گوشاری دەرەکی، سودی پارتیی وارگێڕی یان زۆرینەیەکی ڕێکەوتنەوەیی نەبێت.
پڕۆسەی هەموارکردنەوە پێویستی بە دەستپێشخەریی ڕەوا، گفتوگۆی دامەزراوەیی، پەسەندکردنی زۆرینەی تایبەت و لە بابەتە بنەڕەتییەکاندا پشتگیریی ڕاستەوخۆی شارۆمەندان هەیە. هەر قۆناغێک ئەرکێکی تایبەتی هەیە و نابێت بە ڕێوڕەسمێکی بێناوەڕۆک کەم بکرێتەوە.
زۆرینەی تایبەت تەنیا ژمارەیەکی بەرزتر نییە. ئامانجی ئەوەیە پێشنیارەکە لە پشتگیریی گرووپێکی کاتی تێبپەڕێت و پشتیوانییەکی بەرفراوانتری نەتەوەیی بەدەست بهێنێت. هەرچەند پشتیوانی بەرفراوان گرنگە، بەڵام نابێت لەگەڵ دەسەڵاتی بێسنوور تێکەڵ بکرێت؛ زۆرینەی تایبەتیش ناتوانێت بەندی نەگۆڕ بگۆڕێت.
کاتی پێداچوونەوەش بەشێکی ناوەڕۆکیی پڕۆسەکەیە. بڕیاری دەستووری نابێت بە خێراییی قانوونێکی ڕۆژانە پەسەند بکرێت. کات ڕێگە بە شارۆمەندان، پسپۆڕان، دامەزراوەکان و هەردوو مەکۆ دەدات کاریگەرییە درێژخایەنەکان ببینن و دەقەکە لە ژێر ڕوونایی و گفتوگۆدا بپشکنن.
ڕۆڵی مەکۆی نیشتمانی
مەکۆی نیشتمانی نوێنەرایەتیی ویستی شارۆمەندان لە پڕۆسەی قانوونداناندا دەکات. لە هەموارکردنەوەی دەستووردا، ئەرکی تەنیا دەنگدان نییە؛ پێویستە هۆکاری گۆڕان، کێشەی دەستووری، چارەسەرە جێگرەوەکان، کاریگەری لەسەر ماف و دەسەڵات و پەیوەندیی پێشنیارەکە بە بەندە نەگۆڕەکان بە ڕوونی بخاتە بەردەم پانتایی گشتی.
ئەندامانی مەکۆ نابێت تەنیا لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی پارتی وارگێڕی یان خولی هەڵبژاردنی هەنووکەییەوە بڕواننە گۆڕانەکە. هەموارکردنەوە مانداتێکی نێواننەوەییە؛ بۆیە بڕیارەکە پێویستە لەسەر بنەمای مانەوە و کاراییی درێژخایەنی پەرگاڵ بێت.
لە ڕووی پێشنیاری دامەزراوەییەوە، پێویستە هەر پڕۆژەی هەموارکردنەوە لەگەڵ یادداشتێکی وردی هۆکار، خشتەی بەراوردیی دەقی کۆن و نوێ و هەڵسەنگاندنی کاریگەریی دەستووری پێشکەش بکرێت. ئەمە دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور نییە، بەڵام لە بنەمای ڕوونایی و بەرپرسیارێتیی قانووندانانەوە هەڵدەهێنرێت.
ڕۆڵی مەکۆی ژیران
مەکۆی ژیران لە پڕۆسەی هەموارکردنەوەدا ڕۆڵی قەڵغانی دووەم دەگێڕێت. مەکۆی نیشتمانی زیاتر ویستی گشتیی هەنووکەیی نوێنەرایەتی دەکات؛ مەکۆی ژیران پێویستە کاریگەریی درێژخایەن، یەکپارچەیی قانوونی، سەقامگیریی دامەزراوەیی و سازگاریی پێشنیارەکە لەگەڵ ڕۆحی دەستوور بخاتە بەر پشکنین.
بوونی دوو مەکۆ بە مانای دووبارەکردنەوەی هەمان کار نییە. ئەگەر هەردوو دامەزراوە تەنیا بە هەمان خێرایی و لەژێر هەمان فشاری وارگێڕیدا دەنگ بدەن، قەڵغانی دووەم کاریگەریی خۆی لەدەست دەدات. مەکۆی ژیران پێویستە پانتایییەک بێت بۆ ئارامی، پسپۆڕی، یادەوەریی دامەزراوەیی و پێداچوونەوەی درێژخایەن.
پەسەندکردنی هەردوو مەکۆ نیشانەی ئەوەیە کە هەموارکردنەوە نابێت تەنیا بە ویستی یەک جومگەی دەسەڵات یان یەک زۆرینەی کاتی ڕایی بکرێت. بەڵام پەسەندکردنی هەردوو مەکۆش پێشێلکردنی بەندی ١٢٨ ڕەوا ناکات.
ڕۆڵی شارۆمەند و ڕاپرسی
لەو گۆڕانانەی کە پێناسەی کۆمار، فۆڕمی وارگێڕی، پێکهاتە بنەڕەتییەکانی دەسەڵات، ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان یان میکانیزمی هەموارکردنەوە دەگرنەوە، دەنگی ڕاستەوخۆی شارۆمەندان گرنگیی تایبەتی هەیە. ڕاپرسی لەم دۆخەدا تەنیا کۆتایییەکی ژمارەیی بۆ پڕۆسەکە نییە؛ کردەیەکی نوێکردنەوەی مانداتی دەستوورییە.
بەڵام ڕاپرسی بۆ ئەوەی ڕەوایەتیی دەستووری بەرهەم بهێنێت، پێویستی بە ڕووناییی دەق، ئازادیی گفتوگۆ، زانیاریی هاوسەنگ، کاتی بەس بۆ تاوتوێ و پڕۆسەیەکی ڕووەن هەیە. دەنگدانێک کە پرسیارەکەی تەمومژاوی بێت، زانیارییەکانی یەکلایەنە بن یان لەژێر گوشاری دۆخی نائاساییدا ئەنجام بدرێت، ناتوانێت هەمان ڕەوایەتیی پڕۆسەیەکی ئازاد و ئاگادارانە هەبێت.
هەروەها دەنگی زۆرینە ناتوانێت گەوهەری بوونایەتیی کۆمار بگۆڕێت. شارۆمەندان خاوەنی سەروەرین؛ بەڵام ڕاپرسییەک کە لە چوارچێوەی دەستووری دامەزراودا ئەنجام دەدرێت، بە میکانیزمی دەسەڵاتی دامەزراو ڕایی دەکرێت. گۆڕینی پەیمانی دامەزرێنەر پێویستی بە کردەیەکی نوێی دامەزرێنەر هەیە و نابێت لەژێر ناوی هەموارکردنەوە بشاردرێتەوە.
ڕاگرتنی هەموارکردنەوە لە دۆخی نائاسایی
بەندی ١٢٧ پڕۆسەی هەموارکردنەوە لە کاتی باری جەنگ یان دۆخی نائاساییدا ڕادەگرێت. ئەم ڕێسایە بنەمایەکی قووڵی پاراستن هەیە: کاتێک کۆمەڵ لەژێر ترس، گوشار، ناسەقامگیری یان هەڕەشەی دەرەکیدایە، دەکرێت توانای گفتوگۆی ئازاد، بڕیاری هێمن و هەڵسەنگاندنی دەرەنجامە درێژخایەنەکان لاواز بێت.
دۆخی نائاسایی نابێت ببێتە دەرفەتێک بۆ چەسپاندنی گۆڕانێکی دەستووری کە لە دۆخی ئاساییدا پشتیوانیی بەرفراوانی بەدەست ناهێنێت. بۆیە ڕاگرتنەکە پاراستنی دیموکراسی، ڕەوایەتی و ئازادیی ویستمەندیی نەتەوەییە.
دوای کۆتاییهاتنی دۆخی نائاسایی، پڕۆسەکە بە شێوەی خۆگەڕ لەو خاڵەوە بەردەوام نابێت؛ پێویستی بە بڕیارێکی نوێی دەسەڵاتی قانووندانان هەیە. ئەمە دڵنیایی دەدات کە پێشنیارەکە لە دۆخێکی نوێدا دووبارە هەڵسەنگێندرێتەوە و پێویستی و ڕەواییی هێشتا ماوە یان نا.
ڕۆڵی دادگای باڵا و پێوەری دووئاستی
دادگای باڵا، وەک پارێزەری ڕەهای دەستوور و سەروەریی قانوون، لە پاراستنی سنوورەکانی هەموارکردنەوەدا ڕۆڵێکی بنەڕەتی هەیە. دەقی دەستوور دادگای باڵا بە دەسەڵاتی کۆتاییی پێداچوونەوەی دەستووری و یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە دەستوورییەکان دەناسێنێت.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، پێداچوونەوە بە هەموارکردنەوە پێویستە دوو ئاست بگرێتەوە: پشکنینی ڕێکار و پشکنینی گەوهەر.
لە پشکنینی ڕێکاردا، دادگا دەزانێت کە دەستپێشخەری لەلایەن دەسەڵاتی شایستەوە کراوە یان نا؛ زۆرینەی پێویست بەدەست هاتووە یان نا؛ هەردوو مەکۆ ڕۆڵی دەستووریی خۆیان ڕایی کردووە یان نا؛ وادە، گفتوگۆ، ڕوونایی و ڕاپرسیی پێویست پەیڕەو کراون یان نا؛ و پڕۆسەکە لە کاتی باری جەنگ یان دۆخی نائاساییدا ڕایی نەکراوە.
لە پشکنینی گەوهەردا، دادگا دەزانێت کە ناوەڕۆک یان کاریگەریی ڕاستەقینەی گۆڕانەکە بەندی نەگۆڕ لاواز دەکات یان نا. ئەم پشکنینە نابێت تەنیا بە بەراوردکردنی وشەکان سنووردار بێت؛ چونکە گۆڕانێک دەتوانێت ناوی بنەمایەک بهێڵێتەوە و لە هەمان کاتدا ناوەڕۆکی پووچەڵ بکاتەوە.
پێوەری گەوهەر و کاریگەریی ڕاستەقینە
پێوەری گەوهەر دەڵێت کە دەستووریبوونی گۆڕان تەنیا بە ناونیشان، وشەسازی یان بانگەشەی داڕێژەران دیاری ناکرێت. پێویستە بزانرێت گۆڕانەکە لە کەتواردا چی دەکات.
ئەگەر هەموارکردنەوەیەک وشەی «سەروەری» لە دەقەکەدا بهێڵێتەوە، بەڵام دەسەڵاتی کۆتاییی بڕیاردان لە بەرگری، ئابووری، نەختینە، وارگێڕیی دەرەوە یان سامانە سروشتییەکان بدات بە دەوڵەت یان هێزێکی دەرەکی، ئەوا سەروەرییەکە لە ناوەڕۆکدا پووچەڵ کراوەتەوە.
ئەگەر دەقەکە فۆڕمی کۆماری بە ناو بپارێزێت، بەڵام دەسەڵاتێکی هەردەمی، بێوەڵامدەرەوە و نەگۆڕ بۆ تاکێک یان بنەماڵەیەک دابمەزرێنێت، گەوهەری کۆماری لاواز کراوە.
ئەگەر دەق مافی هەڵبژاردن بپارێزێت، بەڵام کێبڕکێی وارگێڕی، ڕوونایی، یەکسانیی دەنگ یان سەربەخۆیی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردن لەناو ببات، مافەکە بە ڕواڵەت ماوەتەوە و لە ناوەڕۆکدا بێکاریگەر کراوە.
بۆیە دادگای باڵا پێویستە چوار بابەت بپشکنێت: دەقی گۆڕان، ئامانجی ڕاگەیەنراو، پەیکەری قانوونیی دروستکراو و کاریگەریی ڕاستەقینەی لەسەر بنەما پارێزراوەکان.
گۆڕینی ناڕاستەوخۆ و دەستکاریی واتایی
هەڕەشە بۆ بەندە نەگۆڕەکان هەمیشە بە شێوەی گۆڕینی ڕاستەوخۆی دەق نایەت. هەندێک جار دەق بە هەمان شێوە دەمێنێتەوە، بەڵام بە قانوونی لاوەکی، پەیماننامە، ڕێسای دامەزراوەیی یان لێکدانەوەیەکی نوێ ناوەڕۆکی دەگۆڕدرێت.
بەندی ١٢٨ هەر هەوڵێکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بۆ پووچەڵکردنەوەی گەوهەری بەندە نەگۆڕەکان دژەدەستووری دەناسێنێت. بەم پێیە، پاراستن تەنیا لە پڕۆژەی فەرمیی هەموارکردنەوە نییە؛ هەر کردارێکی قانووندانان، ڕایەداری، دادوەری یان نێودەوڵەتی کە هەمان دەرەنجام بەرهەم بهێنێت، دەکەوێتە ژێر پشکنین.
یەکڕایی واتایی لێرەدا دەبێتە بەشێک لە پاراستنی دەستووری. ناشێت «سەربەخۆیی» بە «ئۆتۆنۆمی»، «سەروەریی نەتەوەیی» بە دەسەڵاتێکی بەخشراو، یان «وارگەی نەتەوەیی» بە ناوچەیەکی کارگێڕیی کاتی لێک بدرێتەوە. ئەم گۆڕانە واتاییانە دەتوانن هەمان کاریگەریی گۆڕینی دەق هەبێت.
پێوەرێکی یەکگرتوو بۆ هەڵسەنگاندنی هەموارکردنەوە
لە کۆی بنەماکانەوە دەتوانرێت پێوەرێکی حەوت قۆناغی بۆ هەڵسەنگاندنی هەر پێشنیارێکی هەموارکردنەوە دابڕێژرێت:
١. پێوەری دەسەڵات: ئایا دەستپێشخەری و پەسەندکردن لەلایەن ئەو دامەزراوانەوە کراوە کە دەستوور دەسەڵاتی پێداون؟
٢. پێوەری ڕێکار: ئایا زۆرینە، وادە، گفتوگۆ، پشکنین، پەسەندکردنی هەردوو مەکۆ و ڕاپرسیی پێویست ڕایی کراون؟
٣. پێوەری دۆخ: ئایا پڕۆسەکە لە دۆخێکی ئاسایی، ئازاد و بێگوشاری باری جەنگ یان دۆخی نائاساییدا ئەنجام دراوە؟
٤. پێوەری گەوهەر: ئایا پێشنیارەکە بنەمایەکی نەگۆڕ بە شێوەی ڕاستەوخۆ دەگۆڕێت؟
٥. پێوەری کاریگەری: ئایا ئەنجامی ڕاستەقینەی گۆڕانەکە، تەنانەت ئەگەر وشەکان پارێزراون، بنەمایەکی نەگۆڕ لاواز دەکات؟
٦. پێوەری واتا: ئایا چەمکە دەستوورییەکان هەمان ناوەڕۆکی ڕەسەن و یەکڕایی واتاییی خۆیان دەپارێزن؟
٧. پێوەری بەدیل: ئایا ئامانجی چاکسازی دەتوانرێت بە ڕێگایەکی کەمتر زیانبەخش و سازگارتر لەگەڵ بنەما نەگۆڕەکان بەدی بهێنرێت؟
وەڵامی نەرێنی بۆ یەکێک لە سێ پێوەری یەکەم دەتوانێت پڕۆسەکە لە ڕووی ڕێکارییەوە نادەستووری بکات. وەڵامی نەرێنی بۆ پێوەرەکانی گەوهەر، کاریگەری یان واتا دەتوانێت پێشنیارەکە لە بنەڕەتەوە لە سنووری هەموارکردنەوە دەربهێنێت.
پێشنیازی دامەزراوەیی: ڕاپۆرتی کاریگەریی دەستووری
لە ڕووی پێشنیاری دامەزراوەییەوە، پێویستە هەر پڕۆژەی هەموارکردنەوە لەگەڵ «ڕاپۆرتی کاریگەریی دەستووری» بخرێتە بەردەم هەردوو مەکۆ و پانتایی گشتی.
ئەم ڕاپۆرتە دەتوانێت ئەم بابەتانە لەخۆ بگرێت:
١. کێشەی دەستووریی دیاریکراو کە پێشنیارەکە دەیەوێت چارەسەری بکات؛
٢. دەقی هەنووکەیی و دەقی پێشنیارکراو بە شێوەی بەراوردی؛
٣. سەرچاوەی دەسەڵاتی هەموارکردنەوە و ڕێکاری پێویست؛
٤. کاریگەریی پێشنیارەکە لەسەر ماف، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و سەربەخۆیی دامەزراوەکان؛
٥. هەڵسەنگاندنی سازگاری لەگەڵ بەندی ١٢٨؛
٦. مەترسیی گۆڕینی ناڕاستەوخۆی سەروەری، یەکپارچەیی وارگە یان فۆڕمی کۆماری؛
٧. بژاردە جێگرەوەکان و هۆکاری هەڵبژاردنی چارەسەری پێشنیارکراو؛
٨. دەرەنجامە دارایی، دامەزراوەیی و درێژخایەنەکان؛
٩. ڕا و تێبینیی پسپۆڕان، دامەزراوە سەربەخۆکان و شارۆمەندان؛
١٠. وەڵامی فەرمیی داڕێژەرانی پێشنیارەکە بۆ ڕەخنە سەرەکییەکان.
ئەم ڕاپۆرتە نابێت تەنیا بەڵگەنامەیەکی ڕێوڕەسمی بێت. دەبێت بە زمانی ڕووەن بڵاو بکرێتەوە و بنەمای گفتوگۆ، پێداچوونەوە و بڕیاردان بێت.
پێشنیازی دامەزراوەیی: پشکنینی پێشوەختە و پاشەوەختە
دەتوانرێت دوو قۆناغی پێداچوونەوەی دەستووری بۆ هەموارکردنەوە دابنرێت. لە پشکنینی پێشوەختەدا، دادگای باڵا یان لیژنەیەکی پسپۆڕی دەستووری دەزانێت پێشنیارەکە لە بنەڕەتدا شیاوی چوونە ناو پڕۆسەی هەموارکردنەوە هەیە یان بەندی نەگۆڕ دەکاتە ئامانج.
لە پشکنینی پاشەوەختەدا، دادگای باڵا دوای تەواوبوونی پڕۆسە دەزانێت هەموو ڕێکارەکان ڕایی کراون و دەقی کۆتایی لەگەڵ بنەما نەگۆڕەکان سازگارە یان نا.
ئەم پێشنیازە دەقی ڕاستەوخۆی بەندی ١٢٧ بە هەمان ناو نییە؛ بەڵکو لە پێگەی دادگای باڵا و پاراستنی کارای بەندی ١٢٨ـەوە هەڵدەهێنرێت. سوودی ئەوەیە کە ناکۆکییە بنەڕەتییەکان پێش خەرجکردنی کات و توانای زۆر دیاری بکرێن و لە هەمان کاتدا دەقی کۆتایییش لە پێداچوونەوە بەدەر نەبێت.
پاراستنی دەستوور لە خۆهەڵوەشاندنەوە
گەورەترین مەترسی بۆ دەستوور هەمیشە کودەتای ئاشکرا یان هەڵوەشاندنەوەی ڕاستەوخۆ نییە. هەندێک جار پەرگاڵ بە هەنگاوی بچووک، قانوونی ڕواڵەتی و گۆڕانە پەیوەستەکان لە ناوەوە لاواز دەکرێت. هەر هەنگاوێک بە تەنیا دەتوانێت سنووردار دیار بێت، بەڵام کۆی گۆڕانەکان دەتوانێت دەستوور لە قەڵغانی دەسەڵاتەوە بگۆڕێت بۆ ئامرازی دەسەڵاتی بێسنوور.
بۆیە پێداچوونەوە پێویستە تەنیا هەر هەموارکردنەوەیەک بە جیا نەبینێت؛ پەیوەندیی لەگەڵ گۆڕانە پێشووترەکان و کاریگەریی کۆییی پڕۆسەکەش ببینێت. ئەگەر زنجیرەیەک لە هەموارکردنەوەکان بە تەواوی هاوسەنگیی دەسەڵات، سەربەخۆیی دادوەری، مافی شارۆمەندان یان کێبڕکێی وارگێڕی پووچەڵ بکاتەوە، پشکنین نابێت تەنیا بە هەر گۆڕانێکی تاک سنووردار بێت.
پاراستنی دەستوور لە خۆهەڵوەشاندنەوە واتە دەسەڵاتی هەموارکردنەوە ناتوانێت بە زنجیرەی کردارە بچووکەکان ئەو دەرەنجامە بەرهەم بهێنێت کە بە کردارێکی تاک و ڕاستەوخۆ ڕێنەدراوە.
ئەنجام
دەستووری کۆماری کوردستان پەیوەندیی نێوان نوێبوونەوە و مانەوە بە هاوسەنگییەکی ورد دادەڕێژێت. بەندی ١٢٧ دەستوور لە ڕەقبوون و دابڕان لە پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو دەپارێزێت. بەندی ١٢٨ دەستوور لە بێناسنامەبوون، خۆهەڵوەشاندنەوە و دەستبەسەرداگرتنی زۆرینەی کاتی دەپارێزێت. بەندی ١٢٩ و پێگەی دادگای باڵا دڵنیایی دەدەن کە سنووری نێوان چاکسازی و ڕووخاندن تەنیا بە بانگەشەی دەسەڵات دیاری نەکرێت.
نەتەوەی کورد خاوەن سەروەری و سەرچاوەی دەسەڵاتی دامەزرێنەرە. دامەزراوەکان، هەرچەند هەڵبژێردراو و خاوەن پشتیوانیی زۆرینە بن، هەڵگری مانداتی سنووردارن. ئەوان دەتوانن پەرگاڵی ڕاییکردنی دەستوور چاک بکەن، بەڵام ناتوانن پەیمانی دامەزرێنەر بشکێنن؛ دەتوانن ئامرازەکان نوێ بکەنەوە، بەڵام ناتوانن سەرچاوەی ڕەوایی بگۆڕن؛ دەتوانن دامەزراوەکان کاراتر بکەن، بەڵام ناتوانن گەوهەری کۆمار پووچەڵ بکەنەوە.
بەندە نەگۆڕەکان دژی گۆڕان نین. ئەوان ئاراستەی گۆڕان دیاری دەکەن. دەڵێن نوێبوونەوە دەبێت خزمەتی سەروەری، ماف، یەکپارچەیی وارگە، فۆڕمی کۆماری و سەروەریی قانوون بکات؛ نەک ئەو بنەمایانە بکاتە قوربانیی بەرژەوەندیی کاتی.
ڕێکاری قورس، پەسەندکردنی هەردوو مەکۆ، زۆرینەی تایبەت، گفتوگۆی گشتی، ڕاپرسی و پێداچوونەوەی دادگای باڵا دیوار نین لەبەردەم ویستی نەتەوە؛ دەروازەکانی دڵنیابوونن لەوەی ویستی کاتی بە ویستی هەردەمیی نەتەوە هەڵە نەکرێت.
کۆتاییی پڕۆسەی هەموارکردنەوە نابێت تەنیا دەقێکی نوێ بێت. پێویستە ڕەوایەتییەکی نوێکراوە، متمانەیەکی پتەوتر، دامەزراوەیەکی کاراتر و پاراستنێکی بەهێزتر بۆ پەیمانی کۆمار بەرهەم بهێنێت. ئەگەر گۆڕان ئەم ئەنجامانە بەرهەم نەهێنێت، یان بنەمای مانەوەی کۆمار لاواز بکات، ئەوا ناوی هەموارکردنەوە ناتوانێت ناوەڕۆکی ڕووخاندن بشارێتەوە.
دەستووری زیندوو ئەو دەستوورەیە کە لەگەڵ نەوەکاندا پێش دەکەوێت، بەڵام خۆی لەدەست نادات؛ دەروازەی نوێبوونەوە دەکاتەوە، بەڵام قەڵغانی گەوهەر ناداتەوە؛ گۆڕان پەسەند دەکات، بەڵام هەڵوەشاندنەوە بە هەموارکردنەوە ناونانێت. لەم هاوسەنگییەدایە کە دەستوور دەتوانێت هەم بەڵگەنامەی نەوەی ئێستا بێت و هەم پەیمانی هەردەمیی کۆماری کوردستان بۆ نەوەکانی داهاتوو.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان. وەشانی ئەلێکترۆنیی کوردی. نۆروێژ: بڵاوگەی کۆمار، نەورۆزی ٢٧٢٦ ک./٢٠٢٦ ز. بەندەکانی ٢١، ٢٨، ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩.
- Albert, Richard. Constitutional Amendments: Making, Breaking, and Changing Constitutions. New York: Oxford University Press, 2019.
- European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Report on Constitutional Amendment. CDL-AD(2010)001. Strasbourg: Council of Europe, 2010.
- Roznai, Yaniv. Unconstitutional Constitutional Amendments: The Limits of Amendment Powers. Oxford: Oxford University Press, 2017.