گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
هەموارکردنەوە و بەندە نەگۆڕەکان
هاوسەنگیی نێوان نوێبوونەوەی دەستووری و پاراستنی گەوهەری کۆماری کوردستان
دەستوورێکی زیندوو پێویستی بە توانای وەڵامدانەوە بە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆژییەکان هەیە، بەڵام ئەم توانایە نابێت ببێتە دەروازەی هەڵوەشاندنەوەی خودی کۆمار. ئەم وتارە بەندەکانی ١٥، ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ دەخوێنێتەوە و پێوەری جیاکردنەوەی «هەموارکردنەوە» لە «گۆڕینی ناسنامەی دەستوور» دادەڕێژێت. ئەنجامەکە ئەوەیە کە دەسەڵاتی هەموارکردنەوە دەسەڵاتێکی دامەزراو و سنووردارە؛ ناتوانێت سەروەریی نەتەوەی کورد، یەکپارچەیی وڵات، فۆڕمی کۆماری و بنەما دامەزرێنەرەکان بگۆڕێت.
توێژینەوەکە میتۆدی دۆکتریناڵ، مەبەستی و پێکهاتەیی بەکاردەهێنێت. ڕێکاری هەموارکردنەوە، سنوورە ماددییەکان و ئەرکی دادگای باڵا بە یەکەوە دەخوێندرێنەوە و لەگەڵ تیۆری دەسەڵاتی دامەزرێنەر و دەسەڵاتی دامەزراودا بەراورد دەکرێن.
کێشەی بنەڕەتی: دەستووری زیندوو یان دەستووری بێناسنامە
هیچ دەستوورێک ناتوانێت هەموو پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو پێشبینی بکات. بۆیە توانای هەموارکردنەوە مەرجی ژیانی دەستوورییە. بەڵام ئەگەر هەمان دەسەڵات بتوانێت هەر بنەمایەک بگۆڕێت، سنووری نێوان چاکسازی و ڕووخاندن لەناودەچێت. دەستووری کۆماری کوردستان ئەم کێشەیە بە دانانی ڕێکاری قورس و دیاریکردنی بەندە نەگۆڕەکان چارەسەر دەکات.
بەندی ١٢٧ هەموارکردنەوە بە کردارێکی قانوونی و مێژوویی دەناسێنێت، نەک بە دەستکارییەکی ئاسایی. ئەم پێناسەیە بەرپرسیارێتیی نەوەی ئێستا لەبەرامبەر نەوەکانی داهاتوو دەخاتە ناو پڕۆسەکە. دەستوور پەیمانێکی کاتی نێوان حیزبەکان نییە؛ پەیمانی درێژخایەنی نەتەوەیە لەگەڵ خۆی.
دەسەڵاتی دامەزرێنەر و دەسەڵاتی دامەزراو
دەسەڵاتی دامەزرێنەر ئەو ویستەیە کە خودی پەرگاڵی دەستووری دادەمەزرێنێت. لە دەستووری کۆماری کوردستاندا ئەم دەسەڵاتە هی نەتەوەی کوردە. بە پێچەوانەوە، دەسەڵاتی هەموارکردنەوە لە ناو دەستوور دروست کراوە و مەرج و سنووری هەیە. ئەوەی لە دەستوورەوە دەسەڵات وەردەگرێت ناتوانێت سەرچاوەی دەسەڵاتی خۆی هەڵبوەشێنێتەوە.
لەبەر ئەمە، زۆرینەیەکی گەورەش ناتوانێت بە ناوی هەموارکردنەوە کوردستان لە وڵاتێکی سەربەخۆ بگۆڕێت بۆ بەشێک لە دەوڵەتێکی دیکە، سەروەری بە هاوبەشی دابنێت، یان فۆڕمی کۆماری هەڵبوەشێنێتەوە. ئەو کردارە هەموارکردنەوە نییە؛ گۆڕینی دەسەڵاتی دامەزرێنەر و شکاندنی پەیمانی نەتەوەییە.
پێکهاتەی بەندە نەگۆڕەکان
بەندی ١٢٨ بەندە نەگۆڕەکان وەک «گەوهەری بوونایەتی» پێناسە دەکات. ناوەڕۆکیان سەروەریی ڕەبەق، یەکپارچەیی خاکی کوردستان، خاوەندارێتیی نەتەوە لە وارگە، ناسنامە و پاشماگی مێژوویی، فۆڕمی کۆماری و باڵادەستیی دەستوور دەگرێتەوە. ئەمانە سیاسەتێکی حکومەت نین تا حکومەتی داهاتوو بیانگۆڕێت؛ بنەمای بوونی خودی حکومەتن.
نەگۆڕی بە مانای قەتیسکردنی هەموو وردەکارییەک نییە. ڕێکار، ناوی دامەزراوە، تەکنەلۆژیا و شێوازی خزمەتگوزاری دەتوانرێت نوێ بکرێتەوە، بە مەرجێک ئامانج و گەوهەرەکە نەشێوێنرێت. بۆ نموونە، شێوازی بەشداریکردنی دیجیتاڵ دەتوانێت بگۆڕێت، بەڵام مافی بەشداریکردن و سەرچاوەی نەتەوەیی ڕەوایەتی نابێت لاواز بکرێت.
ڕێکاری هەموارکردنەوە و دەروازەکانی پاراستن
ڕێکاری قورس بۆ هەموارکردنەوە ئامانجی ڕاگرتنی گۆڕان نییە؛ ئامانجی ئەوەیە گۆڕان لە ژێر کاریگەریی تووڕەیی کاتی، فشارێکی دەرەکی یان زۆرینەیەکی ڕێکەوتنەوەیی ئەنجام نەدرێت. پێویستی بە گفتوگۆی گشتی، زۆرینەی تایبەت، پشکنینی هەردوو مەکۆ و کاتی پێداچوونەوە، نرخێکی قانوونی بۆ بڕیاری قووڵ دروست دەکات.
هەر قۆناغێک دەروازەیەکی پاراستنە. مەکۆی نیشتمانی نوێنەرایەتیی ویستی گشتی دەکات؛ مەکۆی ژیران کاریگەریی درێژخایەن و سازگاریی پەرگاڵی دەخاتە بەر باس؛ دادگای باڵا سنوورە ماددی و ڕێکارییەکان دەپشکنێت؛ شارۆمەندان لە ڕێگەی گفتوگۆ و میکانیزمی دەنگدانەوە مانداتی کۆتایی دەدەن. لابردنی هەر دەروازەیەک ئاستی پاراستن کەم دەکاتەوە.
ڕۆڵی دادگای باڵا و پێوەری گەوهەر
دادگای باڵا پێویستە هەموارکردنەوە لە دوو ئاست بپشکنێت: ئاستی ڕێکار و ئاستی گەوهەر. لە ئاستی ڕێکاردا دەزانێت زۆرینە، کات، گفتوگۆ و پەسەندکردن ڕێک و پێک بوون یان نا. لە ئاستی گەوهەردا دەزانێت گۆڕانەکە ناوەڕۆکی بەندێکی نەگۆڕ ڕاستەوخۆ یان بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لاواز دەکات یان نا.
پێوەری گەوهەر تەنیا بە وشەی دەق ناوەستێت. ئەگەر هەموارکردنەوەیەک بە ڕواڵەت ناوی سەروەری بهێڵێتەوە، بەڵام بڕیاری ئابووری، بەرگری یان دەرەوەی وڵات بدات بە هێزێکی بیانی، کاریگەریی ڕاستەقینەکەی دژ بە بەندە نەگۆڕەکانە. دادگا پێویستە کاریگەری بپشکنێت، نەک تەنیا دەستەواژە.
ئەنجام و ڕێنمایی جێبەجێکردن
پەرگاڵی هەموارکردنەوەی دەستووری کۆماری کوردستان لەسەر هاوسەنگییەکی ورد دامەزراوە: دەستوور دەبێت بتوانێت نوێ بێتەوە، بەڵام نابێت بتوانێت خۆی هەڵبوەشێنێتەوە. دەسەڵاتی گۆڕان بە مانداتێکی سنووردار دراوە و بەندە نەگۆڕەکان سنووری قانوونی و ئەخلاقیی ئەو مانداتەن.
بۆ جێبەجێکردنی دروست، پێویستە هەر پێشنیاری هەموارکردنەوە لەگەڵ ڕاپۆرتێکی کاریگەریی دەستووری، هەڵسەنگاندنی مەترسی بۆ سەروەری و ڕاڤەیەکی ڕوون لە سازگاریی لەگەڵ بەندی ١٢٨ بخرێتە بەردەم گشت. بەم شێوەیە نوێبوونەوە دەبێتە ئامرازی بەهێزکردنی کۆمار، نەک ڕێگای لاوازکردنی گەوهەری.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١٥، ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- Richard Albert, Constitutional Amendments: Making, Breaking, and Changing Constitutions, Oxford University Press, 2019.
- Yaniv Roznai, Unconstitutional Constitutional Amendments: The Limits of Amendment Powers, Oxford University Press, 2017.
- Carl Schmitt, Constitutional Theory, trans. Jeffrey Seitzer, Duke University Press, 2008.