گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
سەرمایەداریی نەتەوەیی و ئابووریی فرەسەرچاوە
بازاڕ، دەوڵەت و ئازادیی ئابووری لە بەندەکانی ٨٢ تا ٨٤، ٩٢ و ١٣٢
دەستووری کۆماری کوردستان ئابووری نە بە دەوڵەتداریی کۆنترۆڵکراوی تەواو و نە بە بازاڕی بێ سنوور دەسپێرێت. ئەم وتارە سەرمایەداریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێک پێناسە دەکات کە خاوەندارێتیی تایبەت، پێشبڕکێ و نوێکاری دەپارێزێت، بەڵام ئاسایشی ئابووری، ژێرخان، دادپەروەریی دەرفەت و سەربەخۆیی بڕیار بە ئەرکی دەوڵەت دەزانێت. فرەسەرچاوەکردن لە نەوت و سامانە تاکەکان بۆ پیشەسازی، کشتوکاڵ، زانست و خزمەتگوزاریی دیجیتاڵی مەرجی سەروەریی ڕاستەقینەیە.
بەندە ئابوورییەکان بە شیکاریی دامەزراوەیی و سیاسی-ئابووری دەخوێندرێنەوە. هەر سیاستێک بە پێوەری ئازادیی بازاڕ، توانای نیشتمانی، پێشبڕکێ، دادپەروەری و بەردەوامی هەڵدەسەنگێندرێت.
واتای سەرمایەداریی نەتەوەیی
سەرمایەداریی نەتەوەیی واتای داخستنی بازار یان خاوەندارێتیی دەوڵەت بۆ هەموو شتێک نییە. واتای ئەوەیە بازاڕ لە ناو چوارچێوەی سەروەری، پێشبڕکێی دادپەروەرانە و ئامانجی گەشەی درێژخایەندا کار بکات. سەرمایە خزمەت بە وڵات بکات و وڵاتیش مافی سەرمایە و گرێبەست بپارێزێت.
بازاڕی کارا پێویستی بە قانوونی ڕوون، دادگای خێرا، زانیاریی دارایی و ڕێگری لە مۆنۆپۆڵ هەیە. بەبێ دامەزراوە، ئازادیی ئابووری دەبێتە ئازادیی بەهێز بۆ دەستبەسەرداگرتنی سامان، نەک دەرفەتی یەکسان بۆ داهێنەر.
دەوڵەت و بازاڕ
دەوڵەت دەبێت لەو بوارانەدا کار بکات کە بازاڕ بە تەنیا ناتوانێت: ژێرخانی گشتی، پەروەردە، توێژینەوە، پاراستنی ژینگە و ڕێکخستنی پێشبڕکێ. بەڵام نابێت بە ڕکابەری تایبەت و دابەشکەری دەرفەت بەپێی نزیکیی سیاسی بگۆڕێت.
هەر کۆمپانیایەکی دەوڵەت پێویستی بە ئامانجی ڕوون، حسابرسیی کراوە و هەڵسەنگاندنی هۆکاری بوونی هەیە. ئەگەر خزمەتێک بتوانرێت بە پێشبڕکێی ڕێکخراو باشتر بدرێت، دەوڵەت دەبێت لە خاوەندارێتی بگوازێتەوە بۆ ڕێکخستن و چاودێری.
فرەسەرچاوەکردنی ئابووری
وابەستەیی بە یەک سامان بودجە و سیاست دەخاتە ژێر گۆڕانی نرخ و فشارە دەرەکییەکان. بۆیە بەندەکانی ٨٢ تا ٨٤ و ٩٢ فرەسەرچاوەکردن بە ئەرکی دەوڵەت نزیک دەکەنەوە. ئامانج دروستکردنی زنجیرەی بەهای ناوخۆییە، نەک تەنیا هەناردەی مادەی خام.
کشتوکاڵی زانستبنیاد، پیشەسازیی خۆراک و دەرمان، وزەی نوێبووەوە، گەشتیاریی کولتووری، خزمەتگوزاریی دارایی و نەرمەکاڵا دەتوانن ستوونە جیاوازەکان بن. هەر ستوونێک پێویستی بە نەخشەی شارەزایی، ژێرخان، بازار و پێوەری هەناردە هەیە.
دادپەروەریی دەرفەت
گەشەی ژمارەیی ئەگەر دەرفەت لە ناو دەستێکی کەم کۆبکاتەوە، سەقامگیری دروست ناکات. سیستەمی باج دەبێت ڕوون، پێشبینیپذیر و دادپەروەرانە بێت؛ قەرز و تۆمارکردنی کۆمپانیا بۆ داهێنەری بچووک بەردەست بێت و گەندەڵی لە مۆڵەت و کڕینی گشتی لەناوببرێت.
دادپەروەریی دەرفەت بە مانای یەکسانکردنی هەموو ئەنجامەکان نییە. دەوڵەت دەروازەکان دەکاتەوە، پێشبڕکێ دەپارێزێت و تۆڕی پاراستنی بنەڕەتی دادەنێت؛ تاک و کۆمپانیا بە داهێنان، مەترسیوەرگرتن و کار کوالێتیی ئەنجام دیاری دەکەن.
بەندی ١٣٢ و پێوەری دەستکەوت
بەندی ١٣٢ ئاراستەی گەشە بە توانای نیشتمانی دەبەستێتەوە. بۆیە GDP بە تەنیا بەس نییە. پێویستە بەرهەمهێنانی کارمەند، بەشی هەناردەی نا-سامانی، ژمارەی کۆمپانیای نوێ، خەرجیی توێژینەوە و دابەشبوونی ناوچەییی دەرفەت بپێوردرێت.
ڕاپۆرتی ساڵانەی گەشە دەبێت ئامانج، ئەنجام و هۆکاری جیاوازی نێوانیان بڵاوبکاتەوە. ئەو پێوانەیە گفتوگۆی ئابووری لە دروشم دەگوازێتەوە بۆ بەڵگە و ڕێگە بە مەکۆ دەدات بودجە بە ئەنجام ببەستێتەوە.
ئەنجام
سەرمایەداریی نەتەوەیی هاوسەنگیی نێوان ئازادیی داهێنان و بەرپرسیارێتیی دەوڵەتە. پەرگاڵەکە دەبێت خاوەندارێتی و گرێبەست بپارێزێت و هەمان کات مۆنۆپۆڵ، گەندەڵی و وابەستەیی مەترسیدار ڕابگرێت.
سەروەریی سیاسی بەبێ توانای ئابووری شکنندەیە. فرەسەرچاوەکردن، پەروەردەی شارەزایی و دامەزراوەی پێشبینیپذیر ئەو بنەمایەن کە وڵاتی کوردستان بتوانێت بڕیاری خۆی بە توانای خۆی پشتگیری بکات.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٨٢ تا ٨٤، ٩٢ و ١٣٢، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- Adam Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776.
- Douglass C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990.
- Dani Rodrik, One Economics, Many Recipes, Princeton University Press, 2007.