گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
دۆکترینی بەرگریی چالاک لە چوارچێوەی دەستووردا
یەکگرتنی هێزی بەرگری، مانداتی مەدەنی و پاراستنی نەتەوە لە بەندەکانی ٣٦ و ٦٣ تا ٦٦ و ٧١
بەرگریی نیشتمانی بۆ کوردستان بابەتی مانەوەی وڵاتە، بەڵام مەترسیی بوون بە هۆکاری دەسەڵاتی بێ پشکنینیشی هەیە. ئەم وتارە دۆکترینی بەرگریی چالاک وەک توانای پێشبینی، ڕاگرتن و وەڵامدانەوە بە هەڕەشە پێناسە دەکات، لە هەمان کاتدا مانداتی مەدەنی، یەکگرتوویی زنجیرەی فەرمان، پێوەری پێویستی و پاراستنی مافی تاک دەپارێزێت. هێزی چەکدار لە پەرگاڵەکەدا هی کۆمارە، نەک هی حیزب، ناوچە یان تاک.
دەقە بەرگرییەکان بە میتۆدی دۆکتریناڵ و هەڵسەنگاندنی مەترسی دەخوێندرێنەوە؛ ئامانج، دەسەڵات، زنجیرەی فەرمان و چاودێریی مەدەنی لە هەر قۆناغێکدا جیا دەکرێنەوە.
بەرگری و مانەوەی دەستووری
دەستوور تەنیا بۆ دۆخی ئاشتی نییە. ئەگەر پەرگاڵ نتوانێت خاک، دانیشتووان و دامەزراوەکانی بپارێزێت، ماف و قانوونیش بێ پشتگیری دەبن. بەرگری بۆیە ئەرکێکی دەستووریی بنەڕەتییە، بەڵام نابێت بکرێتە دەروازەی وەستاندنی هەموو سنوورەکان.
بەندی ٣٦ ئاسایش بە پاراستنی کۆمار و هاووڵاتی دەبەستێتەوە. بەندەکانی ٦٣ تا ٦٦ پێکهاتە، ماندات و ئەرکی هێزی بەرگری دیاری دەکەن. ئەم پەیوەندییە نیشان دەدات هێز ئامرازە؛ ئامانج مانەوەی پەرگاڵی دەستووری و ئازادیی نەتەوەی کوردە.
واتای بەرگریی چالاک
چالاکبوون بە مانای هێرشی بێ بنەما نییە. واتای ئەوەیە هەڕەشە لە سەرچاوەدا بناسرێت، توانای ڕاگرتن دروست بکرێت، بەرگریی مەدەنی و سایبەری لە پێش ڕووداو ئامادە بێت و زنجیرەی وەڵامدانەوە تاقی بکرێتەوە. چاوەڕوانکردن تا دوای زیان، دۆکترینی بەرگری نییە.
هەر کردارێکی بەرگری دەبێت بە پێوەری مەترسیی ڕاستەقینە، پێویستی، هاوسەنگی و قانوونی نێودەوڵەتی بپێورێت. بڕیار دەبێت هۆکاری تۆمارکراو، ئامانجی دیاریکراو و کاتی پێداچوونەوەی هەبێت. چالاکی بەبێ پشکنین دەتوانێت خۆی ببێتە هەڕەشە بۆ کۆمار.
یەکگرتوویی هێز و زنجیرەی فەرمان
چەند هێزی چەکداری حیزبی یان ناوچەیی دەسەڵاتی کۆمار پارچەپارچە دەکات. دەستوور مۆنۆپۆلی بەکارهێنانی هێزی ڕەوا بە دەوڵەت دەدات، بە مەرجی پابەندبوونی بە قانوون. دامەزراندن، بودجە، فەرمان و پلەبەندی دەبێت نیشتمانی و یەکگرتوو بێت.
هەر ئەفسەر و سەربازێک دەبێت بزانێت فەرمان لە کوێوە دێت و فەرمانی دژەقانوونی جێبەجێ ناکرێت. فێرکاریی مافی مرۆڤ و قانوونی شەڕ بەشێکە لە ئامادەکاریی پیشەیی. دیسیپلین بە مانای گوێڕایەڵیی کوێرانە نییە؛ پابەندبوونە بە زنجیرەی فەرمانی ڕەوا.
چاودێریی مەدەنی و بودجە
سەرکردایەتیی سیاسیی هەڵبژێردراو ئامانجی بەرگری دیاری دەکات و پیشەییە سەربازییەکان شێوازی گەیشتن بە ئامانج دادەڕێژن. ئەم دابەشکارییە ڕێگری لە سیاسیبوونی هێز و سەربازیبوونی سیاست دەکات. مەکۆ بودجە، دۆکترین و کردارە تایبەتەکان دەپشکنێت.
نهێنیی بەرگری پێویستە، بەڵام بێ چاودێری نییە. کۆمیتەی پسپۆڕ و متمانەپێکراو دەتوانێت بەڵگەی نهێنی بپشکنێت، سەیرکردنی گشتی بە ڕاپۆرتی پوختە بپارێزێت و هەمان کات وردەکاریی هەستیار ئاشکرا نەکات. نهێنی نابێت گەندەڵی یان شکاندنی قانوون بپۆشێت.
بەرگریی گشتگیر
بەرگری تەنیا ئەرکی سوپا نییە. ژێرخانی وزە، تەندروستی، پەیوەندی، خۆراک، داتا و پەروەردە بەشێکن لە توانای مانەوە. پلانی بەرگریی مەدەنی دەبێت دامەزراوە ناوەندی و خۆجێیی، کەرتی تایبەت و کۆمەڵگەی شارۆمەندی پێکەوە ببەستێت.
بەندی ٧١ بەرگری لە ئەرکی هاوبەش نزیک دەکاتەوە. بەشداریکردنی گشتی پێویستی بە فێرکاری، ئاگاداریی ڕوون و پاراستنی گرووپە زیانپذیرەکان هەیە. ئامادەکاریی شارۆمەندی متمانە دروست دەکات و نرخ و کاریگەریی هەڕەشەی دەرەکی بەرز دەکات.
ئەنجام
دۆکترینی بەرگریی چالاک کاتێک دەستوورییە کە توانای ڕاگرتن لەگەڵ چاودێریی مەدەنی، یەکگرتوویی فەرمان و پێوەری هاوسەنگی یەک بگرێتەوە. هێزی کۆمار لە ڕوونیی ماندات و پیشەییبوونیەوە دێت.
ئامانجی کۆتایی بەرگری دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربازی نییە؛ پاراستنی مەیدانێکە کە تێیدا قانوون، دیموکراسی و ژیانی ئازاد بەردەوام بن. ئەو هێزەی دەستوور دەپارێزێت، دەبێت خۆشی لە ناو دەستووردا بمێنێتەوە.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٣٦، ٦٣ تا ٦٦ و ٧١، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations, Charter of the United Nations, Article 51, 1945.
- Geneva Conventions of 12 August 1949.
- DCAF, Parliamentary Oversight of the Security Sector: Principles, Mechanisms and Practices, 2003.