گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
ئەندازیاریی سەروەریی دیجیتاڵی
ناسنامە، داتا، ژێرخان و خزمەتگوزاری لە بەندەکانی ١١١ تا ١١٥
سەروەری لە سەردەمی داتا تەنیا بە خاک و سنوور ناپێورێت؛ بە توانای کۆمار بۆ پاراستنی ناسنامە، تۆمار، کۆد و ژێرخانی خۆی دەپێورێت. ئەم وتارە ئەندازیارییەکی چوارچینەیی بۆ سەروەریی دیجیتاڵی دادەڕێژێت: ناسنامەی سەلمێنراو، تۆماری سەرچاوە، گواستنەوەی ئاسایشپارێز و خزمەتگوزاریی یەکجار-داتا. ئامانج داخستنی کوردستان لە تەکنەلۆژیای جیهانی نییە؛ پاراستنی توانای بڕیار و بەردەوامیی خزمەت لە هەر دۆخێکدایە.
بەندەکانی ١١١ تا ١١٥ بە میتۆدی ئەندازیاریی پەرگاڵ و ماف-لە-دیزایندا شیدەکرێنەوە. پێکهاتەکان بە چوار لایەی ناسنامە، داتا، ژێرخان و حکمرانی دابەش دەکرێن.
سەروەری لە لایەی دیجیتاڵدا
ئەگەر تۆماری دانیشتووان، خەزێنە، تەندروستی و خاک بە تەواوی لەلایەن سیستەمێکی دەرەکی و بێ توانای گواستنەوە کۆنترۆڵ بکرێت، بڕیاری کۆمار شکنندە دەبێت. سەروەریی دیجیتاڵی واتای خاوەندارێتیی هەموو ئامێرێک نییە؛ واتای کۆنترۆڵی ماندات، داتا، ستاندارد و بەردەوامییە.
بەندەکانی ١١١ تا ١١٥ تەکنەلۆژیا بە خزمەتگوزاریی لاوەکی نازانن. ئەوان ژێرخانی دیجیتاڵی بە بەشێک لە دەوڵەتبوون دەناسێنن. بۆیە دیزاین، کڕین و بەڕێوەبردنی سیستەم پێویستی بە هەڵسەنگاندنی کاریگەریی سەروەری هەیە.
ناسنامە و متمانە
ناسنامەی دیجیتاڵی دەروازەی خزمەتگوزاریی گشتییە. دەبێت یەکتا، ئاسایشپارێز، بەردەست و لە ژێر کۆنترۆڵی هاووڵاتی بێت. سیستەم نابێت ئەو کەسانەی مۆبایل یان توانای دیجیتاڵییان نییە لە ماف و خزمەت داببڕێت.
جیاکردنەوەی ناسینەوە، سەلماندن و مۆڵەت گرنگە. دامەزراوەیەک تەنیا ئەو زانیارییە وەربگرێت کە بۆ خزمەتەکە پێویستە. بۆ سەلماندنی تەمەن پێویست ناکات هەموو ناسنامە و ناونیشان ئاشکرا بکرێت.
تۆمارە سەرچاوەکان و یەکجار-داتا
هەر داتای بنەڕەتی دەبێت سەرچاوەیەکی فەرمی و خاوەنی بەرپرسیار هەبێت. تۆماری دانیشتووان، کۆمپانیا، خاک و ناونیشان نابێت بە کۆپیی ناکۆک لە چەند فەرمانگەدا بژی. ستانداردی هاوبەش و ناسنامەی یەکتا هەڵە و ساختەکاری کەم دەکاتەوە.
بنەمای یەکجار-داتا واتای ئەوەیە شارۆمەند هەمان زانیاریی دروست دووبارە بە دەوڵەت نادات. دامەزراوەکان بە مۆڵەت و تۆماری دەستگەیشتن داتا لە سەرچاوە وەردەگرن. ئەمە خزمەت خێرا دەکات و کۆکردنەوەی بێ پێویست کەم دەکاتەوە.
ژێرخان و بەردەوامی
سەنتەری داتا، تۆڕ، کلاود، کۆدی سەرچاوە و کلیلەکانی کۆدکردن پلانێکی بەردەوامییان دەوێت. دەوڵەت دەبێت بتوانێت لە کاتی ڕووداوی سایبەری، کارەبا بڕان یان ناکۆکیی گرێبەست خزمەتە بنەڕەتییەکان بەردەوام بکات.
کڕینی تەکنەلۆژیا دەبێت مافی گواستنەوەی داتا، بەردەستبوونی کۆد یان بەڵگە، ستانداردی کراوە و پلانی دەرچوون لە دابینکەر بگرێتەوە. گرێبەستی بێ دەرچوون وابەستەیی دروست دەکات و نرخ و بڕیاری داهاتوو دەداتە دەستی فرۆشیار.
حکمرانی و مافی تاک
ئەنجومەنی حکمرانیی داتا دەبێت خاوەندارێتی، کوالێتی، پاراستن و هاوبەشکردن ڕێکبخات. هەر سیستەمێک پێش بەکارهێنان هەڵسەنگاندنی ئاسایش و کاریگەریی ماف تێپەڕێنێت و دوای بەکارهێنان بە پێوەری ئەنجام بپشکنرێت.
هاووڵاتی مافی هەیە بزانێت کێ داتاکەی بینیوە، هەڵە چاک بکاتەوە و لە بەکارهێنانی نادروست سکاڵا بکات. داشبۆردی دەستگەیشتن دەتوانێت ئەم مافە لە دەق بگوازێتەوە بۆ کۆنترۆڵێکی ڕاستەوخۆ.
ئەنجام
ئەندازیاریی سەروەریی دیجیتاڵی لە چوار شت پێکدێت: ناسنامەی متمانەپێکراو، داتای سەرچاوە، ژێرخانی بەردەوام و حکمرانیی وەڵامدەر. کەمبوونی هەر یەکێک سیستەمی تەواو شکنندە دەکات.
دەوڵەتی ژیر بە ژمارەی ئەپ ناپێورێت؛ بەوە دەپێورێت خزمەت چەند سادە، ماف چەند پارێزراو و بڕیار چەند سەربەخۆیە. بەندەکانی ١١١ تا ١١٥ ئەم پێوەرە دەکەنە ئەرکی دەستووریی وڵاتی کوردستان.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١١١ تا ١١٥، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- OECD, The OECD Digital Government Policy Framework, 2020.
- European Commission, European Interoperability Framework, 2017.
- World Bank, Principles on Identification for Sustainable Development, 2017.