پەرگاڵی پەروەردەی نیشتمانی

پەروەردە وەک ئامرازی سەرەکیی بنیاتنانی سەرمایەی مرۆیی و داڕشتنی ئاوەزیی نەتەوە، یەکێکە لە کۆڵەکە ژینەکییەکانی کوردستان. ئەم بەندە بنەما دەستوورییەکانی پەرگاڵێکی پەروەردەیی مۆدێرن و یەکگرتوو دادەڕێژێت.

یەکەم: مافی خوێندن و بنەما گشتییەکان

١.١. خوێندن مافێکی بنەڕەتیی گشت شارۆمەندانە و ئەرکی دەوڵەتە دابینکردنی بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و یەکسان.

١.٢. خوێندن لە گشت دامەزراوە پەروەردەییە دەوڵەتییەکاندا، لە قۆناغی باخچەی ساوایانەوە تا کۆتاییهێنانی خوێندنی باڵا بە هەموو ئاستەکانییەوە، بێبەرامبەرە.

١.٣. خوێندن لە قۆناغی بنەڕەتییەوە تا کۆتاییهێنانی قۆناغی ئامادەیی، بۆ گشت شارۆمەندان ناچارییە.

١.٤. دەوڵەت ئەرکدارە بە دابینکردنی ژێرخانی پێویست، لەوانە بینای مۆدێرن، تاقیگەی زانستی، کتێبخانە و تەکنەلۆژیای هاوچەرخ، بۆ هەموو دامەزراوە پەروەردەییەکان لە سەرانسەری وڵاتدا.

١.٥. قانوون ڕێکارەکانی پێویست بۆ مسۆگەرکردنی پابەندبوون بە خوێندنی ناچاری دیاری دەکات و بەرپرسیارێتیی قانوونیی بۆ ئەو دایک و باوک یان سەرپەرشتیارانە دادەنێت کە ڕێگرن لە خوێندنی منداڵەکانیان.

١.٦. دەوڵەت پابەندە بە دابینکردنی گواستنەوەی بێبەرامبەر بۆ ئەو خوێندکارانەی کە لە ناوچە دوورەدەستەکاندا نیشتەجێن.

١.٧. هیچ شارۆمەندێک نابێت بەهۆی هەژاری، کەمتوانایی جەستەیی، یان شوێنی جوگرافییەوە لە مافی خوێندن بێبەش بکرێت.

دووەم: کۆڵەکەکانی پرۆگرامی خوێندنی نیشتمانی

٢.١. پرۆگرامی خوێندنی نیشتمانی لەسەر بنەمای بنیاتنانی کەسایەتییەکی هاوسەنگ، داهێنەر و خاوەن شوناسی نەتەوەیی دادەڕێژرێت و لەسەر ئەم کۆڵەکە بنەڕەتییانە دادەمەزرێت:

ئا. پەروەردەی نەتەوەیی:

١. خوێندنی مێژووی کوردستان، جوگرافیاکەی و خەباتی نەتەوەی کورد لە پێناوی دەوڵەتی خاوەن سەروەریدا، بەشێکی بنەڕەتی و ناچاریی پرۆگرامی خوێندنە لە هەموو قۆناغەکاندا.

٢. ئامانج لەم پەروەردەیە چەسپاندنی هەستی شانازیی نەتەوەیی، وەفاداری بۆ دەوڵەت و نیشتمان، و تێگەیشتنە لەو قوربانییانەی کە بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی دراون.

٣. ناساندنی هێما نیشتمانییەکان وەک ئاڵا و سروودی نەتەوەیی و ڕێزگرتن لێیان، بەشێکە لەم پرۆسەیە.

ب. زمانی کوردی:

١. زمانی کوردی، زمانی سەرەکی، فەرمی و تاکانەی خوێندنە لە هەموو قۆناغەکانی پەروەردەی گشتیدا.

٢. گرنگیی تایبەت دەدرێت بە فێرکردنی ستانداردی زمانی یەکگرتووی کوردی، هاوتەریب لەگەڵ ناساندن و پاراستنی فرەچەشنیی زاراوەکان وەک سامانێکی نەتەوەیی.

پ. زانست و تەکنەلۆژیا:

١. فێرکردنی زانستە بنەڕەتییەکان (فیزیا، کیمیا، بایۆلۆژی)، بیرکاری و بنەماکانی تەکنەلۆژیای زانیاری، بەشێکی بنچینەیی پرۆگرامەکەیە.

٢. خوێندنی بنەماکانی کۆدنووسی و بیرکردنەوەی ژمێریاری لە قۆناغە سەرەتاییەکانەوە دەست پێدەکات بۆ ئامادەکردنی نەوەکان بۆ ئابوورییەکی زانین-تەوەر.

ت. بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و فەلسەفە:

١. پرۆگرامی خوێندن دەبێت بە شێوازێک دابڕێژرێت کە هانی خوێندکاران بدات بۆ پرسیارکردن، شیکردنەوەی لۆژیکی و بیرکردنەوەی سەربەخۆ، و دوورکەوتنەوە لە لەبەرکردنی بێ ئامانج.

٢. وانەی فەلسەفە و لۆژیک وەک بەشێکی سەرەکی لە قۆناغی خوێندنی ئامادەییدا دەخوێندرێت.

ج. بەها مرۆیی و دیموکراتییەکان:

١. پرۆگرامی خوێندن دەبێت ڕێزگرتن لە بەهاکانی مافی مرۆڤ، یەکسانیی ڕەگەزی، دادپەروەری، لێبوردەیی و ڕێزگرتن لە جیاوازییە ئایینی و کولتوورییەکان لەخۆبگرێت.

٢. پەروەردەی ژیاری و ناساندنی ئەرک و مافەکانی شارۆمەندی، بەشێکی دانەبڕاوی پرۆگرامەکەیە.

سێیەم: چلۆنایەتی، یەکسانی و پێگەی مامۆستا

٣.١. دەوڵەت بە دابینکردنی چلۆنایەتیی خوێندنی یەکسان و باڵا لە گشت ناوچەکانی کوردستاندا، بەبێ هیچ جیاکارییەکی شار و گوند، پابەندە.

٣.٢. قانوون پێگەی پیشەیی و ماف و ئەرکەکانی مامۆستایان دیاری دەکات و شکۆی پیشەکەیان دەپارێزێت.

٣.٣. دەوڵەت ئەرکدارە بە دابینکردنی ژیانێکی شایستە بۆ مامۆستایان کە لەگەڵ گرنگیی ڕۆڵیاندا بگونجێت.

٣.٤. دامەزراندن و پلە بەرزکردنەوەی مامۆستایان تەنیا لەسەر بنەمای شایستەیی زانستی و توانای پیشەیی دەبێت.

٣.٥. دەوڵەت بە دابینکردنی پرۆگرامی ڕاهێنانی بێپسانەوە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی زانستی و پیشەیی مامۆستایان پابەندە.

٣.٦. هەر جۆرە دەستێوەردانێکی وارگێڕی یان پارتایەتیی لە کاروباری دامەزراندن و بەڕێوەبردنی کەرتی پەروەردەدا، بە پێشێلکاریی دەستووری هەژمار دەکرێت.

٣.٧. دانانی ستانداردی نیشتمانی بۆ هەڵسەنگاندنی کارامەیی مامۆستایان و چلۆنایەتیی خوێندنگەکان، ئەرکێکی دەوڵەتە.

٣.٨. نابێت ژمارەی خوێندکاران لە هیچ پۆلێکدا لەو ستانداردە نێودەوڵەتییانە تێپەڕ بکات کە بۆ مسۆگەرکردنی چلۆنایەتیی فێرکردن پێویستن.

چوارەم: پەروەردەی جەستەیی و تەندروستیی گشتی

٤.١. دەوڵەت دان بە گرنگیی تەندروستیی جەستەیی و دەروونیی خوێندکاراندا دەنێت وەک بەشێکی دانەبڕاو لە پرۆسەی پەروەردە.

٤.٢. وانەی پەروەردەی وەرزشی و چالاکیی جەستەیی، بەپێی پرۆگرامێکی زانستی و سیستماتیک، لە هەموو قۆناغەکانی خوێندندا بەشێکی ناچارییە.

٤.٣. هەر خوێندنگەیەک دەبێت خاوەنی ژێرخانی وەرزشیی پێویست بێت.

٤.٤. دەوڵەت بە دابینکردنی ڕاژەداریی ڕاوێژکاریی دەروونی و چاودێریی تەندروستی لە هەموو خوێندنگەکاندا، لە ڕێگەی تیمی پسپۆڕی پزیشکی و دەروونناسییەوە، پابەندە.

٤.٥. ئامانج لەم ڕاژانە یارمەتیدانی گەشەی سۆزداری، کۆمەڵایەتی و چارەسەرکردنی کێشە دەروونییەکانی خوێندکارانە لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا.

٤.٦. پرۆگرامی هۆشیاریی تەندروستی سەبارەت بە خۆراکی تەندروست، مەترسییەکانی شتە هۆشبەرەکان و تەندروستیی سێکسی، بەشێک دەبێت لە پرۆگرامی خوێندن بە شێوازێک کە لەگەڵ تەمەنی خوێندکاراندا بگونجێت.

پێنجەم: پێگەیاندنی نوخبە و توانستە نیشتمانییەکان

٥.١. پەرگاڵی پەروەردە ئەرکی سەرەکیی بریتییە لە ناسینەوە و پێگەیاندنی ئەو تاکە هەڵکەوتووانەی کە دەبنە سەرمایەی ستراتیژیی داهاتووی نەتەوە.

٥.٢. دەوڵەت، لە ڕێگەی "بەرنامەی نیشتمانی بۆ پێگەیاندنی نوخبە"، خوێندنگە و ئەکادیمیای تایبەتمەند دادەمەزرێنێت بۆ ئەو خوێندکارانەی کە لە بوارەکانی زانستی ورد، تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو، ستراتیژیی سەربازی و هونەری دەوڵەتداریدا توانایەکی بێهاوتایان هەیە.

٥.٣. ئامانجی ئەم دامەزراوانە، ئامادەکردنی نەوەیەکی نوێیە لە سەرکردە و پسپۆڕی خاوەن وەفاداریی ڕەها، کە بتوانن لە داهاتوودا ئەرکی پاراستن و بەهێزکردنی کۆمار بگرنە ئەستۆ.

٥.٤. پەرگاڵی خوێندنی باڵا بە شێوازێک دادەڕێژرێت کە ڕێچکەی تایبەت بۆ پەرەپێدانی ئەم توانستە نایابانە لەخۆبگرێت.

٥.٥. قانوون میکانیزمی دیاریکردن و پشتیوانیکردنی ئەم خوێندکارانە لە قۆناغە سەرەتاییەکانەوە تا خوێندنی باڵا دیاری دەکات.

٥.٦. دەوڵەت ئەرکدارە بە دابینکردنی هەموو پێداویستییەکی شتەکی و زانستی بۆ مسۆگەرکردنی ئەوەی کە ئەم توانستە نیشتمانییانە بە فیڕۆ نەچن.

شەشەم: چەسپاندنی بەها نیشتمانییەکان و ئەرکی شارۆمەندی

٦.١. پرۆگرامی پەروەردەی نیشتمانی لەسەر بنەمای چەسپاندنی ئەو بەها باڵایانە دادەڕێژرێت کە یەکپارچەیی و هێزی نەتەوە مسۆگەر دەکەن.

٦.٢. ئامانجی سەرەکیی پەروەردە، بنیاتنانی شارۆمەندێکە کە دان بەوەدا دەنێت کە مافەکانی لە چوارچێوەی ئەرکەکانیدا بەرامبەر بە دەوڵەت واتا وەردەگرن.

٦.٣. پرۆگرامی خوێندن دەبێت بە شێوەیەکی سیستماتیک کار لەسەر چەسپاندنی ئەم بنەمایانە بکات:

ئا. وەفاداریی ڕەها بۆ دەستوور و کۆماری کوردستان وەک تاکە چوارچێوەی پاراستنی بوونی نەتەوە.

ب. ئامادەیی بۆ قوربانیدان لە پێناوی پاراستنی خاک و سەروەریی دەوڵەتدا.

پ. یەکێتیی نەتەوەیی وەک بەهایەکی باڵاتر لە هەر ناسنامەیەکی لاوەکیی دیکە.

ت. دیسیپلین و ڕێزگرتن لە قانوون و دامەزراوەکانی دەوڵەت.

ج. بەرپرسیارێتیی تاک بەرامبەر بە کۆمەڵگای نیشتمانی.

٦.٤. پەرگاڵی پەروەردە ئەرکدارە بە بەرەنگاربوونەوەی هەر ئایدۆلۆژیایەک کە هانی تاکگەرایی لەسەر شانی بەرژەوەندیی گشتی، پەرتبوون، یان لاوازکردنی متمانە بە دەوڵەت بدات.

٦.٥. هەر گوتارێک کە لەناو دامەزراوە پەروەردەییەکاندا دژایەتیی بنەما نەگۆڕەکانی دەوڵەت بکات، بە کردەوەی دژە-نیشتمانی هەژمار دەکرێت.

حەوتەم: پەرگاڵی هەڵسەنگاندنی نیشتمانی بۆ مسۆگەرکردنی ئامانجە ستراتیژییەکان

٧.١. پەرگاڵی پەروەردە دەکەوێتە ژێر هەڵسەنگاندنی بێوچانی دەوڵەتەوە، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ئەرکە ستراتیژییەکانی خۆی لە پێگەیاندنی نەوەیەکی نیشتمانپەروەر و بەتوانادا ڕادەپەڕێنێت.

٧.٢. بەپێی قانوون، "ئەنجومەنی باڵای ستراتیژیی پەروەردەیی و هەڵسەنگاندن" دادەمەزرێت.

٧.٣. ئەرکی ئەم ئەنجومەنە بریتییە لە:

ئا. داڕشتنی ستراتیژی درێژخایەنی پەروەردەیی کە لەگەڵ ئامانجەکانی ئاسایشی نەتەوەییدا هاوتەریب بێت.

ب. دانانی پێوەری نیشتمانی بۆ هەڵسەگاندنی کارایی خوێندنگە و زانکۆکان لە بەدیهێنانی ئامانجە پەروەردەیی و نیشتمانییەکاندا.

پ. چاودێریکردنی بێپسانەوەی ناوەڕۆکی پرۆگرامەکانی خوێندن.

ت. پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی دەوری بە سەرکۆمار و مەکۆی نیشتمانی.

٧.٤. ئەنجامی هەڵسەنگاندنەکان دەبێتە بنەما بۆ داڕشتنی وارگێڕیی چاکسازی و دابەشکردنی بودجە.

٧.٥. ئەم ئەنجومەنە دەسەڵاتی پێشنیارکردنی ڕاگرتنی مۆڵەتی هەر دامەزراوەیەکی پەروەردەیی هەیە کە لە ئامانجە نیشتمانییەکان لابدات.

٧.٦. کارایی پەرگاڵەکە نەک تەنیا بە پێوەری زانستی، بەڵکو بە پێوەری پابەندبوونی نیشتمانیی دەرچووانیش هەڵدەسەگێنرێت.

هەشتەم: پەروەردەی نادەوڵەتی لەژێر چاودێریی ڕەهای دەوڵەتدا

٨.١. دامەزراندنی دامەزراوەی پەروەردەیی نادەوڵەتی سەربەشێکە کە لەلایەن دەوڵەتەوە و بەپێی قانوون دەبەخشرێت.

٨.٢. هەر دامەزراوەیەکی نادەوڵەتی ئەرکدارە بە وەرگرتنی مۆڵەتی فەرمی و دەبێت بە تەواوی پابەندی ئەم مەرجە بنەڕەتییانە بێت:

ئا. پەیڕەوکردنی تەواوی پرۆگرامە نیشتمانییەکانی پەیوەست بە زمان، مێژوو و پەروەردەی نەتەوەیی.

ب. کارکردن لە چوارچێوەی ئەو بەها و بنەمایانەی کە لەم دەستوورەدا چەسپاون.

پ. پابەندبوون بەو ستانداردانەی کە لەلایەن "ئەنجومەنی باڵای ستراتیژیی پەروەردەیی"ـیەوە دیاری دەکرێن.

٨.٣. بەکارهێنانی هەر دامەزراوەیەکی پەروەردەیی بۆ پەرەپێدانی گوتاری دژە-نیشتمانی، هاندانی توندڕەوی، یان هەر ئایدۆلۆژیایەک کە زیان بە یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی بگەیەنێت، بە تاوان دژی ئاسایشی نەتەوەیی هەژمار دەکرێت.

٨.٤. شالیارگەی پەیوەندیدار دەسەڵاتی چاودێریکردنی بێوچان و بێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختەی بەسەر هەموو دامەزراوە نادەوڵەتییەکاندا هەیە.

٨.٥. لە باریی هەر سەرپێچییەکی بنەڕەتیدا، دەوڵەت دەسەڵاتی هەڵوەشاندنەوەی دەستبەجێی مۆڵەت و داخستنی دامەزراوەکەی هەیە.

٨.٦. قانوون بە وردی چوارچێوەی کارکردن، سەرچاوەی دارایی، و میکانیزمی لێپرسینەوەی ئەم دامەزراوانە دیاری دەکات.