دیدگای ستراتیژی بۆ پەرگاڵێکی جیهانیی دادپەروەرانە و بەرپرسیارێتیی گەردوونی

کۆماری کوردستان وەک نەتەوەی کورد لە دۆخی دەوڵەتداریدا، لەسەر بنەمای چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی و وەک ئەرکێکی مێژوویی، دیدگایەکی ستراتیژیی دوورمەودا بۆ داڕشتنەوەی پەرگاڵێکی جیهانیی دادپەروەرانە پەیڕەو دەکات. ئامانجی ئەم دیدگایە گواستنەوەی مرۆڤایەتییە لە دۆخی ململانێ نەتەوەیی و هەرێمییەکانەوە بەرەو ئاسۆی "بەرپرسیارێتیی گەردوونی"، بە شێوازێک کە توانای وەڵامدانەوەی ئاڵەنگارییە بوونایەتییەکانی داهاتووی هەبێت.

یەکەم: شیکردنەوەی دەستووریی ئالەنگارییە جیهانییەکان

١.١. کۆماری کوردستان، لەسەر بنەمای ئەزموونی مێژوویی خۆی، دان بەوەدا دەنێت کە پەڕگاڵی نێودەوڵەتیی هەنووکەیی لە چارەسەرکردنی قەیرانە بنەڕەتییەکانی مرۆڤایەتیدا تووشی کورتهێنانی ستراکچەری بووە. ئەم کورتهێنانە دەرئەنجامی ئاسەوارە قانوونیی و وارگێرییەکانی ئەو مۆدێلە کلاسیکییانەیە کە تێیدا سەروەریی قانوون فیدای بەرژەوەندییە یەکلایەنەکان کراوە.

١.٢. دەوڵەت ئەم دیاردە قانوونییانەی خوارەوە وەک هەڕەشەی جیهانی دەناسێنێت کە پێویستیان بە چاکسازیی ڕیشەیی هەیە:

ئا. پیادەکردنی نایەکسان و هەڵبژاردەیی بنەماکانی قانوونی نێودەوڵەتی، بەتایبەت لە بواری مافی خۆبڕیاردەریی گەلاندا، کە بووەتە هۆی دروستبوونی دۆخی "بێدەوڵەتیی سیستماتیک" بۆ نەتەوە ڕەسەنەکان.

ب. ناسەقامگیریی بەردەوامی هەرێمی کە لەو دابەشکارییە جوگرافییە نالۆژیکییانەوە سەرچاوە دەگرێت کە بەبێ ڕەچاوکردنی ویستمەندیی نەتەوەیی گەلان سەپێنراون.

پ. نەبوونی میکانیزمێکی جیهانیی پابەندکەر بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە ژینگەیی، ئابووری و مرۆییەکان کە لە سنووری دەوڵەتە تاقانەکان تێدەپەڕن.

دووەم: ئامانجی باڵا: بنیاتنانی پەڕگاڵی گشتگیری جیهانی

٢.١. کۆماری کوردستان وەک ئامانجێکی ستراتیژیی پلە-باڵا، کار بۆ پەرەپێدانی هزری "دەستوورگەرایی جیهانی" دەکات، کە تێیدا پەیوەندییەکانی نێوان دەوڵەت و نەتەوەکان لەسەر بنەمای دەستوورێکی جیهانیی دیموکراتی ڕێک دەخرێنەوە.

٢.٢. ئەم پەڕگاڵە نوێیە دەبێت وەک پەیمانێکی گەردوونی، ئەم بنەما دەستوورییانە مسۆگەر بکات:

ئا. کۆتاییهێنان بە دیاردەی "نەتەوەی بێدەوڵەت" لە ڕێگەی گۆڕینی مافی خۆبڕیاردەری لە "پرەنسیپێکی وارگێڕی"ـیەوە بۆ "فەرمانێکی قانوونیی جێبەجێکراو"، بە شێوەیەک کە هەر نەتەوەیەک مافی دامەزراندنی دەوڵەتی سەروەری خۆی لەسەر وارگەی مێژوویی خۆی هەبێت.

ب. دامەزراندنی دەسەڵاتێکی دادوەریی جیهانیی سەربەخۆ کە خاوەنی هێزی ڕاییکردنی ڕاستەوخۆ بێت بۆ سزادانی پێشێلکارانی مافەکانی مرۆڤ و تاوانبارانی دژ بە ژینگەی هەسارەکە.

پ. بەڕێوەبردنی هاوبەشی "سامانە گەردوونییەکان" (Global Commons) وەک ژینگە، زەریاکان و بۆشایی ئاسمان، لە ڕێگەی دامەزراوەی فرەنەتەوەیی ڕووەنەوە کە بەرژەوەندیی نەوەکانی داهاتووی مرۆڤایەتی لەبەرچاو بگرێت.

ت. گۆڕینی پڕۆسەی چارەسەری ناکۆکییەکان لە ململانێی چەکدارییەوە بۆ "ناوبژیوانیی قانوونیی پابەندکەر" لەژێر سایەی چەتری دەستووری جیهانی.

سێیەم: "بەرپرسیارێتیی گەردوونی" وەک ئەرکی شارستانی

٣.١. کۆماری کوردستان دان بەوەدا دەنێت کە ژیانی مرۆڤایەتی لەسەر هەسارەی زەوی ڕووبەڕووی مەترسیی بوونایەتیی دەرەکی و گەردوونی دەبێتەوە. لێرەوە، تێپەڕاندنی ململانێ زەمینییەکان دەبێتە پێویستییەکی دەستووری بۆ یەکخستنی تواناکانی مرۆڤ.

٣.٢. دەوڵەت کار بۆ چەسپاندنی ئەم ئامانجانە دەکات وەک بەشێک لە بەرپرسیارێتیی گەردوونی:

ئا. پەرەپێدانی پەرگاڵێکی بەرگریی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی هەسارەکە لە هەڕەشە گەردوونییەکان.

ب. یەکخستنی هەوڵە زانستییەکان بۆ مسۆگەرکردنی مانەوەی درێژخایەنی جۆری مرۆڤ لە ڕێگەی گەشەپێدانی زانستەکانی بۆشایی ئاسمان و تەکنەلۆژیای ژیان-پارێز.

چوارەم: ئەرکە دەستوورییەکانی دەزگای دیپلۆماسی و زانستی

٤.١. دەوڵەت پابەندە بە بەکارهێنانی "دیپلۆماسیی هزری و زانستی" بۆ کردنەوەی دیالۆگێکی جیهانی لەسەر ئەم دیدگایە و ناساندنی وەک بەدیلێکی قانوونیی بۆ پەرگاڵی ئێستا.

٤.٢. کۆماری کوردستان وەک نموونەیەکی دەسەڵاتداریی پێشەنگ کار دەکات؛ لە ڕێگەی دامەزراندنی هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەو دەوڵەت و هێزانەی کە باوەڕیان بە یەکپارچەیی چارەنووسی مرۆڤایەتی هەیە.

٤.٣. دەوڵەت بە قانوون ئەرکدار دەکرێت بە وەبەرهێنانی ستراتیژی لەو بوارە تەکنەلۆژی و زانستییانەی کە ڕاژەی پاراستنی هەسارەکە و بەرپرسیارێتیی گەردوونی دەکەن، وەک بەشێکی دانەبڕاو لە هێزی نەتەوەیی کوردستان.

٤.٤. هەر چالاکییەکی نێودەوڵەتیی کۆماری کوردستان دەبێت ڕەنگدانەوەی ئەم باوەڕە بێت کە "ئاسایشی کوردستان" بەشێکی دانەبڕاوە لە "ئاسایشی هەسارەکە" و داهاتووی مرۆڤایەتی.