باری جەنگ و دۆخی ئاوارتە

بەندی ٧١: باری جەنگ و دۆخی ئاوارتە

ڕاگەیاندنی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە توندترین ڕێکاری دەستوورییە و تەنیا لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەیەکی بوونایەتی، ڕاستەوخۆ، قورس و پشکنراو بۆ سەر نەتەوە، دەوڵەت، یەکپارچەیی وڵات، پەرگاڵی دەستووری، ئاسایشی نەتەوەیی، یان ژیانی بەکۆمەڵی شارۆمەندان ڕێگەپێدراوە. ئەم بەندە چوارچێوەیەکی قانوونیی توند و ڕوون دادەڕێژێت بۆ بەخشینی دەسەڵاتی پێویست، کاتی و سنووردار بە دەوڵەت بۆ مسۆگەرکردنی مانەوەی نیشتمان، هاوکات لەگەڵ دانانی بەربەستی دەستووریی پێشێلنەکراو لەبەردەم هەر هەوڵێکدا بۆ بەکارهێنانی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە بە مەبەستی تێکدانی پەرگاڵی دەستووری، هەڵپەساردنی سەروەریی قانوون، یان پێشێلکردنی مافە بنەڕەتییەکانی شارۆمەندان.

یەکەم: پێناسە و مانەوەی سەروەری

١.١. باری جەنگ بریتییە لە بارودۆخێکی تایبەت و دەستووری کە لە کاتی دەستدرێژیی سەربازیی ڕاستەوخۆ، هەڕەشەیەکی مسۆگەر و نزیکی دەرەکی، یان هەر دۆخێکی چەکداریی دەرەکی ڕێگەپێدراوە کە مانەوەی دەوڵەت، یەکپارچەیی وڵات، سەروەریی نەتەوەیی، یان ئاسایشی نەتەوەیی بخاتە مەترسییەکی بوونایەتییەوە.

١.٢. دۆخی ئاوارتە بریتییە لە بارودۆخێکی تایبەت، کاتی، دیاریکراو و پشکنراوی دەستووری کە لە کاتی هەڕەشەیەکی ناوخۆیی یان قەیرانێکی گشتیی قورس ڕێگەپێدراوە، ئەگەر ئەو هەڕەشە یان قەیرانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ مانەوەی دەوڵەت، پەرگاڵی دەستووری، دامەزراوە قانوونییەکان، ژیانی بەکۆمەڵی شارۆمەندان، ژێرخانی ژینەکی، یان کارکردنی دامەزراوە بنەڕەتییەکانی دەوڵەت بخاتە مەترسییەکی بوونایەتییەوە.

١.٣. باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە نابێت بەهۆی ناکۆکیی وارگێڕی، گۆڕانکاریی کاتی لە پشتیوانیی گشتی، ناڕەزایی شارۆمەندان، ململا‌نێی پارتایەتی، ڕەخنەی گشتی، خۆپیشاندان، یان ئاسانیی بەڕێوەبردنی دەسەڵات ڕابگەیەنرێت، مەگەر ئەو دۆخانە بە شێوەیەکی پشکنراو و قورس ببنە هەڕەشەی بوونایەتی بۆ سەر دەوڵەت، پەرگاڵی دەستووری یان ژیانی بەکۆمەڵی شارۆمەندان.

١.٤. لە باری جەنگ و دۆخی ئاوارتەدا، بۆ یەکگرتوویی بڕیار، خێرایی کاردانەوە، پاراستنی مانەوەی دەوڵەت و مسۆگەرکردنی ئاسایشی نەتەوەیی، سەرکۆمار وەک سەروەری ئاوارتە و فەرماندەی باڵای قەیران ڕۆڵی ناوەندی و کۆتایی لە ڕایەداریی باری جەنگ و دۆخی ئاوارتەدا دەگێڕێت. ئەم سەروەرییە سەروەرییەکی کاتی، دەستووری، سنووردار و پەیوەست بە چارەسەرکردنی قەیرانەکەیە و نابێت وەک گواستنەوەی یەکجاریی سەروەریی، هەڵپەساردنی دەستوور، یان لابردنی سەروەریی قانوون لێک بدرێتەوە.

١.٥. سەرکۆمار لە باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتەدا دەسەڵاتی ڕایەداریی ئاوارتە، فەرماندەیی، هاوئاهەنگکردنی دامەزراوە باڵاکانی دەوڵەت، و دەرکردنی فەرمانی پێویست بۆ بەڕێوەبردنی قەیران، پاراستنی مانەوەی دەوڵەت، یەکپارچەیی خاک، ئاسایشی نەتەوەیی و ژیانی بەکۆمەڵی شارۆمەندان بەکار دەهێنێت. ئەم دەسەڵاتە دەبێت پێویست، هاوسەنگ، ڕووەن، کاتی، پشکنراو و ڕاستەوخۆ پەیوەست بە جۆر و قەبارەی هەڕەشەکە بێت، و دەکەوێتە ژێر چاودێریی مەکۆی نیشتمانی، پێداچوونەوەی دادوەری و لێپرسینەوەی پاش کۆتاییهاتنی دۆخەکە.

دووەم: مەرجەکانی ڕاگەیاندن

٢.١. ڕاگەیاندنی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە تەنیا لە یەکێک لەم بارە چارەنووسسازانەی خوارەوەدا ڕێگەپێدراوە:

ئا. ڕووبەڕووبوونەوەی دەستدرێژیی سەربازیی ڕاستەوخۆ، یان هەڕەشەیەکی مسۆگەر، نزیک و پشکنراوی دەرەکی.

ب. سەرهەڵدانی پشێویی چەکداری، یاخیبوونی چەکداری، تێرۆری قورس، یان هەر هەڕەشەیەکی ناوخۆیی کە ببێتە مەترسیی بوونایەتی بۆ سەر دەوڵەت، پەرگاڵی دەستووری، دامەزراوە قانوونییەکان، یان ژیانی بەکۆمەڵی شارۆمەندان، و کۆنترۆڵکردنی لە توانای ڕێکارە ئاساییەکانی ئاسایشی ناوخۆ بەدەر بێت.

پ. کارەساتی سروشتی، کارەساتی مرۆیی، قەیرانی هەداریی گشتی، هێرشی ئەلیکترۆنیی قورس، یان تێکچوونی ژێرخانی ژینەکی کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ مانەوەی دەوڵەت، ژیانی بەکۆمەڵی شارۆمەندان، ئاسایشی نەتەوەیی، یان کارکردنی دامەزراوە بنەڕەتییەکانی دەوڵەت بخاتە مەترسییەکی بوونایەتییەوە.

٢.٢. ڕاگەیاندنی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە تەنیا کاتێک ڕێگەپێدراوە کە ڕێکارە ئاساییەکانی دەستووری، قانوونی و کارگێڕی بە تەنیا ناتوانن هەڕەشەکە بە شێوەیەکی کاریگەر، پێویست و هاوسەنگ چارەسەر بکەن.

سێیەم: پڕۆسەی ڕاگەیاندن و پەسەندکردن

٣.١. بڕیاری ڕاگەیاندنی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە لەلایەن سەرکۆمارەوە، لەسەر بنەمای ڕاسپاردەی کۆڕی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی، دەردەچێت.

٣.٢. بڕیارەکە دەبێت دەستبەجێ بۆ پەسەندکردن پێشکەش بە مەکۆی نیشتمانی بکرێت، و مەکۆی نیشتمانی پابەندە لە ماوەیەکدا کە لە چل و هەشت (٤٨) کاتژمێر تێپەڕ نەکات، دانیشتنی نائاسایی ببەستێت.

٣.٣. باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە تەنیا کاتێک کاریگەریی قانوونیی دەبێت کە بە زۆرینەی سێ لەسەر چواری (٣/٤) کۆی ئەندامانی مەکۆی نیشتمانی پەسەند بکرێت. ئەگەر ڕەزامەندیی پێویست بەدەست نەهێنرێت، بڕیارەکە لە بنەڕەتەوە پووچەڵە و هیچ کاریگەریی دەستووری یان قانوونیی نییە.

٣.٤. ماوەی سەرەتایی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە نابێت لە سی (٣٠) ڕۆژ تێپەڕ بکات. درێژکردنەوەی ئەم ماوەیە بۆ هەر جارێکی دیکە، پێویستی بە هەمان پڕۆسە، هەمان زۆرینە و هەمان پشکنینی پێویستیی دەستووری هەیە.

٣.٥. بڕیاری ڕاگەیاندن دەبێت بە ڕوونی هۆکارەکان، سنووری خاکی و دامەزراوەیی، ماوەی کاتی، جۆری هەڕەشە، سنووری دەسەڵاتە ئاوارتەکان، و مافە سنووردارکراوەکان ـ ئەگەر هەبن ـ دیاری بکات.

چوارەم: مافە پارێزراو و سەوداهەڵنەگرەکان

٤.١. تەنانەت لە باری جەنگ یان دۆخی هەرە ئاوارتەشدا، ئەم ماف و بنەما بنەڕەتییانەی خوارەوە بە هیچ شێوەیەک هەڵناپەسێردرێن، سنووردار ناکرێن و پێشێل ناکرێن:

ئا. مافی ژیان، جگە لەو بارانەی لە بەندی ٤٥ـی ئەم دەستوورەدا هاتووە.

ب. ڕێنەدراوکردنی ڕەهای ئەشکەنجە و هەر جۆرە هەڵسوکەوتێکی نامرۆڤانە، سووکایەتیپێکەر، یان کەمکەرەوەی شکۆی مرۆڤ.

پ. ڕێنەدراوکردنی بەکۆیلەکردن، بازرگانیکردن بە مرۆڤ، و کارکردنی بەزۆر.

ت. ئازادیی ویژدان، بیرکردنەوە، باوەڕ و ئایین.

ج. بنەمای ئەوەی هیچ تاوانێک و هیچ سزایەک بەبێ قانوونی پێشوەختە بوونی نییە.

چ. بنەما بنەڕەتییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، بەتایبەتی بنەمای بێتاوانبوون تا سەلماندنی تاوان، مافی بەرگری، و مافی دەستگەیشتن بە دادگا.

ح. سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری، دەسەڵاتەکانی دادگای باڵا، و مافی پێداچوونەوەی دادوەری.

خ. ماف و پاراستنی بنەڕەتیی منداڵان، کەمئەندامان، برینداران، ئاوارەکان و ئەو کەسانەی لە دۆخی لاوازیدان، بەپێی قانوون و پێوەرە مرۆیی و نێودەوڵەتییەکان.

پێنجەم: سنووری دەسەڵاتەکان و چاودێری

٥.١. لە ماوەی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتەدا، سەرکۆمار دەتوانێت فەرمانی ڕایەدار دەربکات کە هێزی قانوونیان هەیە، بەڵام تەنیا بۆ ئەو مەبەستانەی کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە چارەسەرکردنی قەیرانەکە، پاراستنی مانەوەی دەوڵەت، و مسۆگەرکردنی ئاسایشی نەتەوەییەوە هەیە.

٥.٢. فەرمانە ڕایەدارییەکانی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە نابێت ئەم دەستوورە هەموار بکەنەوە، دەستوور هەڵبپەسێرن، کاری دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان ڕابگرن، مەکۆی نیشتمانی هەڵبوەشێننەوە، سەربەخۆیی دادوەری سنووردار بکەن، یان مافە سەوداهەڵنەگرەکان لاببەن.

٥.٣. هەر سنووردارکردنێکی مافەکانی دیکە دەبێت کاتی، پێویست، هاوسەنگ، ڕووەن، پشکنراو و ڕاستەوخۆ پەیوەست بە قەبارە و جۆری هەڕەشەکە بێت.

٥.٤. هەر سنووردارکردنێک و هەر فەرمانێکی ڕایەدار دەکەوێتە ژێر چاودێریی بێوچانی دەسەڵاتی دادوەری و پێداچوونەوەی دادگای باڵا. هیچ فەرمانێک نابێت لە چاودێریی دادوەری بپارێزرێت.

٥.٥. مەکۆی نیشتمانی لە ماوەی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتەدا مافی چاودێریی بەردەوام، بانگهێشتکردنی بەرپرسان، و پێداچوونەوە بە فەرمان و ڕێکارەکان هەیە.

٥.٦. دوای کۆتاییهاتنی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە، مەکۆی نیشتمانی پابەندە لێکۆڵینەوەیەکی گشتی، ڕووەن و پشکنراو لە گشت ئەو ڕێکار، فەرمان، سنووردارکردن و خەرجیانە بکات کە لەو ماوەیەدا گیراونەتە بەر.

٥.٧. هەر بەکارهێنانێکی باری جەنگ یان دۆخی ئاوارتە بۆ تێکدانی پەرگاڵی دەستووری، سنووردارکردنی نادادپەروەرانەی مافەکان، درێژکردنەوەی ناپێویستی دەسەڵات، هەڵوەشاندنەوەی لێپرسینەوە، یان دەستکەوتنی بەرژەوەندیی وارگێڕی، پارتایەتی، بنەماڵەیی یان تایبەت، بە پێشێلکاریی سەلمێنراوی قورس لە دەستوور و سەروەریی قانوون هەژمار دەکرێت.

شەشەم: چوارچێوەی قانوونیی

٦.١. قانوونێکی تایبەت وردەکاریی دەسەڵاتەکان، ڕێکاری ڕاگەیاندن و پەسەندکردن، سنووردارکردنی مافەکان، فەرمانە ڕایەدارییەکان، میکانیزمەکانی چاودێری، پێداچوونەوەی دادگای باڵا، لێکۆڵینەوەی پاش کۆتاییهاتنی دۆخەکە، و لێپرسینەوە لە کاتی باری جەنگ و دۆخی ئاوارتەدا ڕێکدەخات.

٦.٢. ئەو قانوونە تایبەتە نابێت هیچ دەسەڵاتێک دابنێت کە دژ بە مانەوەی سەروەری لەلای نەتەوە، سەروەریی قانوون، جیاکردنەوە و هاوسەنگیی دەسەڵاتەکان، مافە سەوداهەڵنەگرەکان، سەربەخۆیی دادوەری، یان چاودێریی مەکۆی نیشتمانی بێت.