Xwendineke destûrî, hêz-navendî û sazûmanî ya li ser benda 122 û girêdana wê bi veguhestina desthilatê re
Ev gotar têgeha «Dewleta Rizgariyê» di Destûra Komara Kurdistanê de dixe nav çarçoveyeke destûrî, qanûnî û zanistî. Benda 122 Dewleta Rizgariyê ya Kurdistanê wek amûra fermî ya rayîkirina vîna polaî ya neteweyî saz dike, heta ew demê ku Komara Kurdistanê serweriya xwe ya tevahî li ser wargeha neteweyî bi cih bike. Ev pênase Dewleta Rizgariyê li asta dirûşm, tevger an desthilateke xweser û bêsînor nahêle; lê wê dike pergaleke demkî, sînordar, armanc-navendî û qanûnî ji bo rizgariya neteweyî, netewe-sazî, sazûman-sazî û amade kirina bingeha Komara serbixwe.
Girêmaneya sereke ya gotarê ew e ku Dewleta Rizgariyê tenê bi daxuyaniya maf re rewa nabe; lê bi şiyana rayîkirina desthilatê, yekgirtina hêza neteweyî, parastina serweriya neteweyî, avakirina sazûmanan, rêxistina têkiliyên derve û amade kirina veguhestineke bişeref re rewatiya xwe îspat dike. Ji vê nêrînê ve, Dewleta Rizgariyê ne desthilatdariyeke bêsînor e û ne jî rêveberiyeke demkî ya bêbingeh e; ew pêkhatina qanûnî ya vîna neteweyî ye di qonaxekê de ku netew hîn jî di warê kiryarî de li hember dagirkeriyê radiweste, lê di warê rewatiyê de xwedî serweriya xwe ye.
Ev gotar Wargehparêziyê wek doktrîneke yekgirtî ya destûrî di Komara Kurdistanê de vedikole. Pirsa bingehîn ew e ku têkiliya di navbera Netewa Kurd û Wargeha Neteweyî de çawa dikare ji asta sembol û daxuyaniyê derbasî pergaleke qanûnî ya karayî bibe ku Plansaziya Axê, Parastina Sînor, Rêkxistina Xwedîtiyê, Bikaranîna Samana Xwezayî, Geşeya Rawestaw û Mafê Nifşên Pêşerojê rêk bixe.
Hîpoteza gotarê ew e ku Wargehparêzî ne tenê qedexekirina dabeşkirina axê an parastina xeta sînor e. Wargehparêzî doktrîneke piralî ye ku Serweriya Neteweyî, Yekparetiya Wargehê, Xwedîtiya Bilind a Neteweyê, Pêşspartina Navnifşî, Parastina Jîngehê, Ewlehiya Binesaziyê û Zelaliya biryarên têkildar bi axê bi hev ve girê dide.
Benda 1 Kurdistanê wek Dewleteke Komarî ya Serbixwe û Wargeha Netewa Kurd pênase dike. Benda 4 axê wek laşê Neteweyê û hilgirê Bîranîna Dîrokî nas dike. Benda 6 sînor wek mertala parastinê û qada ku Serwerî tê de xwe dide der, dixe statûyeke destûrî. Benda 8 cudahiya di navbera Xwedîtiya Bilind a Neteweyê û Xwedîtiya Taybet de rêk dixe. Benda 128 jî Cewhera van prensîban ji Desthilata Demkî ya Guhertinê diparêze.
Gotar digihîje wê encamê ku Dewlet ne xwediyê bê sînor ê axê ye; ew Parêzvan, Sepîner û Pêşspartiyê Neteweyê û Nifşên Pêşerojê ye. Ji ber vê yekê, her biryareke girîng a derbarê ax, saman, binesazî, sînor an kontrola dirêjdem de divê bikeve bin Nirxandina Destûrî ya Wargehparêziyê, Zelalî, Pîvana Bandora Dirêjdem û Pêdaçûna Dadgeha Bilind.
Ev gotar têkiliya di navbera kapasîteya Guhertina Destûrê û parastina Bendên Neguherbar ên Komara Kurdistanê de vedikole. Pirsa bingehîn ew e ku Destûr çawa dikare li hember pêdiviyên nû yên civakê, teknolojiyê, saziyan û Xizmeta Giştî guhertinê bipejirîne, bêyî ku Nasname, Serwerî û Cewhera Hebûnî ya xwe ji dest bide.
Hîpoteza gotarê ew e ku Desthilata Guhertina Destûrê ne Desthilateke Damezrîner û bê sînor e; belkî Desthilateke di hundirê Destûrê de hatî damezrandin, sînordar û bi şert e. Desthilata Qanûndaneriyê, Mekoya Niştimanî, Mekoya Jîran, Rapirsî û her saziyeke beşdar di Pêvajoya Guhertina Destûrê de Mandata xwe ji Destûrê werdigirin û nikarin wan prensîban hilweşînin ku çavkaniya Rewayiya wan in.
Benda 127 Guhertina Destûrê wek Kirdeyeke Dîrokî û Erkeke Giran a Neteweyî nas dike û Pêvajoyê bi Deriyên Qanûnî û Sazî ve girê dide. Benda 128 Cewhera Hebûnî ya Komarê, Serweriya Xweserçavî, Yekparetiya Wargeha Neteweyî, Şêwaza Komarî û prensîbên Nasnameyî wek Peymana Herdemî diparêze. Benda 129 û statûya Dadgeha Bilind jî bingeha Şîrovekirin û Nirxandina Destûrî dabîn dikin.
Gotar digihîje wê encamê ku Destûreke Zindî ne ew Destûr e ku her tiştê wê bê guhertin; belkî ew Destûr e ku dikare amûr, rêkar û saziyên xwe nû bike û di heman demê de Cewher, Nasname û Peymana Damezrîner a xwe biparêze.
Destûr neteweya Kurd wek xwediyê resen ê serweriyê, Komar jî wek forma hiqûqî ya bikaranîna wê nas dike. Gotar diyar dike ku desthilat ji dewleteke dagirker nayê dewrkirin, çawa kiryara damezrîner nîzameke hiqûqî ya temam diafirîne û çima hemû saziyên giştî di bin destûrê de ne.
Dorûbera ewlehiyê ya Kurdistanê parastineke bawerbar, destpêşxerî û disiplîna destûrî dixwaze. Gotar parastina çalak, zincîra fermandariya yekgirtî, kontrola sivîl û berxwedana hemû civakê pênase dike.
Siyaseta derve divê nasnameya destûrî ya Kurdistanê bike kiryara derveyî ya domdar. Gotar doktrîna serwerî-pêş, pejirandina peymanan, dîplomasiya pîşeyî û girêdana hiqûqa navneteweyî bi biryara serbixwe rave dike.
Benda 77 têkiliya Kurdistan û Îsraîl di çarçoveya siyaseta derve ya destûrî de cih dike. Gotar hevkariya ewlehî, teknolojî, aborî û bîrê, cûdahiya rexneya rewa û antisemitîzmê, û parastina hevpeymaniyeke domdar dinirxîne.
Nîzama aborî dikare destpêşxeriya taybet bi dewleteke stratejîk a ji bo kapasîteya neteweyî re bihev bîne. Gotar kapîtalîzma neteweyî, rekabet, pirrengkirin, derfeta wekhev û encamên pîvanbar pênase dike.
Serweriya dîjîtal kapasîteya Komarê ye ku dane û jêrxana krîtîk li gorî Destûra xwe birêve bibe. Gotar nasnameya ewle, qeydên resen, prensîba dane-yekcar, jêrxana berxwedêr û rêvebirina maf-navendî dide.
Perwerde hem mafê kesane hem jî jêrxana ku neteweyeke serwer bi zimanê xwe zanîn diafirîne ye. Gotar gihîştin, kalîte, termînolojiya Kurdî, serxwebûna zanîngehê û siyaseta li ser delîlan bi hev ve girê dide.
Destûr bi paradoksekê re rû bi rû ye: pêvajoya qanûnî ya guhertinê dikare ji bo betalkirina demokrasiya destûrî were bikaranîn. Gotar parastina nivîskî û doktrîna dadgehê berawird dike û navika taybet a Kurdistanê rave dike.
Dagirkirin demografî, milkiyet û qeydên Kurdistanê guherand. Vegerandina destûrî divê vegera dilxwaz û ewle, dadmendiya milk û pêvajoya kesane temîn bike bêyî cezaya komî.
