Guhertina destûrê û bendên neguherbar

Pirsa Lêkolînê û Hîpotez

Pirsa bingehîn a vê gotarê ev e: Destûra Komara Kurdistanê çawa dikare destûrê bide Nûbûn û Guhertina Qanûnî, bêyî ku Cewhera Hebûnî, Nasname, Serwerî û Peymana Damezrîner a xwe hilweşîne?

Ev pirs ji du metirsiyên dijber derdikeve. Metirsiya yekem ew e ku Destûr li hember guhertina civak, teknolojî û saziyan bi awayekî hişk û girtî raweste û kapasîteya Bersivdanê ji dest bide. Metirsiya duyem ew e ku Destûr bi awayekî bê sînor bibe nivîseke herdem vekirî ji bo Destkariyê, heta wê astê ku Piraniyeke Demkî bikare bingeha Komarê bi xwe biguherîne.

Hîpoteza gotarê ew e ku Bendên 127 û 128 ji bo çareserkirina van her du metirsiyan hatine darêtin. Benda 127 kapasîteya Guhertineke Rêkxistî û Rewa dabîn dike; Benda 128 xeta cudaker a di navbera Guhertin û Hilweşandinê de diyar dike. Ya yekem Destûrê zindî dihêle; ya duyem Nasname û Berdewamiya wê diparêze.

Li ser vê bingehê, Guhertina Destûrê ne mafê Desthilatê ye ji bo guhertina her tiştî. Guhertina Destûrê Mandateke diyarkirî ye ji bo çaksaziya Pergalê di hundirê sînorên heman Pergalê de. Dema ku Guhertin van sînoran derbas dike û çavkaniya Rewayiya Komarê diguherîne, ew Kirde ji Qada Guhertina Destûrê derdikeve.

Bingeha Çavkaniyê û Sînorê Şîrovekirinê

Nivîsa rasterast a Destûrê Guhertina Destûrê wek Kirdeyeke Dîrokî û Erkeke Neteweyî nas dike. Benda 127 Guhertina Destûrê ne wek Destkariyeke Asayî ya nivîsê an rêgezê rêvebirî, belkî wek Pêvajoyeke girêdayî bi Hevagahiya Neteweyî, Îradeya Kolektîf û armanca xurtkirina Serweriyê datîne.

Nivîsa rasterast herwiha datîne ku Cewhera Hebûnî û prensîbên ku sedema hebûna Komarê ne, nekevin bin Desthilata Guhertina Destûrê. Benda 128 Bendên Neguherbar ne tenê wek nivîsên qanûnî yên parastî nas dike; belkî wan wek Wijdana Dîrokî, Koda Mîratî û Peymana Herdemî ya Komarê dinasîne.

Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, ev her du Bend di hundirê Qanûna Bilind de rêzbeendiyekê ava dikin. Hemû Bendên Destûrê li ser Qanûnên Asayî Serdest in; lê di hundirê Destûrê de, ew prensîbên ku Nasname û Berdewamiya Komarê ava dikin, ji Desthilata Guhertinê hatine derxistin.

Ev rêzbeendî nayê wê wateyê ku girîngiya Bendên din kêm dibe. Wateya wê ew e ku Bendeke ku şêwaza xebata saziyeke diyar dike, dikare di rewşeke pêwîst de bê çaksazkirin; lê prensîbeke ku sedema hebûna Komarê û çavkaniya Rewayiya wê saziyê ye, nikare ji aliyê heman saziyê ve bê hilweşandin.

Pirsgirêka Bingehîn: Destûreke Zindî an Destûreke Bênasname

Tu Destûr nikare hûrgiliyên hemû pêdiviyên nifşên pêşerojê pêşbînî bike. Şêwaza têkiliya Şaromendan bi saziyan re, teknolojiyên Xizmeta Giştî, Pergala Darayî, Pêvajoya Qanûndaneriyê û mekanîzmayên Beşdariya Wargerî bi derbasbûna demê diguherin. Destûreke ku tu deriyê wê ji bo Guhertinê tune be, dikare bi salan heman nivîs bimîne, lê di Rastiya Civakî de kapasîteya Rêkxistinê ji dest bide.

Lê kapasîteya Guhertinê bi tena xwe nîşana Zindîbûnê nîne. Heke her Piraniyeke Demkî bikare Nasname, Serwerî, Şêwaza Dewletê û xwedîtiya Neteweyî ya Wargehê biguherîne, wê demê Destûr zindî namîne; ew dibe Bênasname. Nivîseke Bênasname, herçiqas navê “Destûr” jî li ser bimîne, nikare Peymaneke Dirêjdem û Çavkaniyeke Bilind a Rewayiyê be.

Destûreke Zindî di navbera du cure Guhertinan de cudahiyê dike. Cûreya yekem, Nûkirina Amûr û Rêkaran e ji bo Sepandina çêtir a heman prensîban. Cûreya duyem, Guhertina prensîban bi xwe û çavkaniya Rewayiya Pergalê ye. Ya yekem Guhertina Destûrê ye; ya duyem Damezrandina Pergaleke cuda ye.

Wek mînak, şêwaza dîjîtal a dengdanê, tomarkirina belgeyan, Raportdan, têkiliya di navbera saziyan de an Xizmeta Giştî dikare bê nûkirin. Lê di bin navê Nûkirinê de Mafê Beşdariya Şaromend, Serweriya Neteweyî, Serxwebûna Komarê an Serweriya Qanûnê nayê lawazkirin.

Destûr wek Peymana di Navbera Nifşan de

Guhertina Destûrê ne tenê bi Îradeya Nifşa Niha ve girêdayî ye. Destûr Peymaneke Dirêjdem e ku Rabirdû, Niha û Pêşeroja Neteweyê bi hev ve girê dide. Nifşa Niha xwedî Mafê Çaksazî û Nûkirina Pergalê ye; lê nikare Mafê Nifşên Pêşerojê ji bo jiyanê di Komareke Xwedî Serwerî û Nasnameya xwe de betal bike.

Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, Bendên Neguherbar Sînoreke li ser Desthilata Nifşa Niha ne. Ev Sînor ne li dijî Dîmokrasiyê ye; belkî Parastina wê Bingehê ye ku Dîmokrasî û Dengê Şaromend tê de Wate û Rewayiyê werdigirin.

Heke Piraniyek bikare Mafê Hebûna Piraniyê û Kêmaniyên Pêşerojê, Şêwaza Komarî an Serweriya Neteweyî hilweşîne, wê demê Dengdan ji Amûreke Beşdariya Destûrî vediguhere Amûreke Hilweşandina Pergalê bi xwe. Sînorê Neguherbarî pêşî li vê Bikaranîna Dijdestûrî digire.

Desthilata Damezrîner û Desthilata Damezrandî

Desthilata Damezrîner ew Îradeya Neteweyî ye ku Pergala Destûrî ava dike, Şêwaza Dewletê diyar dike û saziyan dixe Qada Qanûnî. Di Pêkhateya Destûrî ya Komara Kurdistanê de, Netewa Kurd xwediyê Serweriyê û çavkaniya Desthilata Damezrîner e.

Desthilata Damezrandî, berevajî vê, ew Desthilat e ku piştî Damezrandina Destûrê tê afirandin. Mekoya Niştimanî, Mekoya Jîran, Desthilata Rayedar, Dadgeha Bilind û saziyên din hemû Mandat, Statû û Sînorên xwe ji Destûrê werdigirin.

Desthilata Guhertina Destûrê jî, herçiqas Desthilateke girîng û kûr be, ji cureya Desthilata Damezrandî ye. Ev Desthilat ji aliyê Destûrê ve hatiye afirandin û bi wan Rêkar û Sînoran ve Pabend e ku Destûr diyar kiriye. Ew Desthilata ku ji Çavkaniyekê tê wergirtin, nikare bi heman Desthilatê Çavkaniya xwe betal bike.

Ji ber vê yekê, Piraniyeke pir mezin, pejirandina her du Mekoyan an tewra Dengdaneke Giştî, bi tena xwe, nikare Kirdeyeke ku ji Sînorê Desthilata Guhertinê derketiye veguherîne Kirdeyeke Destûrî. Rêkar nikare Nebûna Desthilata Bingehîn çareser bike.

Heke Pêşniyarek Komara Kurdistanê ji Dewleteke Serbixwe veguherîne beşeke Dewleteke din, Serweriya Neteweyî bike Desthilateke ji derve hatî bexşandin, an Şêwaza Komarî hilweşîne, ew Pêşniyar Guhertina Destûrê nîne. Ew hewldanek e ji bo Cihguhertina Desthilata Damezrîner û afirandina Pergaleke cuda di hundirê şêwaza rêkarî ya Guhertina Destûrê de.

Guhertina Destûrê û Veçirandina Destûrî

Di Teoriya Berawirdî ya Destûrî de, hin Guhertin herçiqas bi Rêkara Guhertina Destûrê bên pêşkêşkirin, ji aliyê naverokê ve Guhertineke Bingehîn a Nasname û Pêkhateya Destûrê ne. Di vê gotarê de, ev cure Guhertin dikare wek “Veçirandina Destûrî” bê nasandin; ango Guhertineke ku Berdewamiya Rûyê Nivîsê diparêze, lê Peyman û Nasnameya Bingehîn a Pergalê dişkîne.

Cudahiya di navbera Guhertin û Veçirandinê de li ser qebareya nivîsa hatî guhertin nayê diyarkirin. Hin caran Guhertina yek peyvê dikare Bandoreke Bingehîn hebe; di heman demê de Guhertina gelek Bendan dikare tenê Rêkaran nû bike.

Pîvana Sereke ew e ku Guhertin bi Pêkhate, Nasname û Pêşgirêdanên Bingehîn ên Destûrê re Berdewam e an na. Heke Guhertin heman Komarê Bihêztir, Karatir û Zelaltir bike, dikare Guhertina Destûrê be. Heke Komareke cuda, Çavkaniyeke cuda ya Rewayiyê an Têkiliyeke nû ya Xwedîtiya Serweriyê ava bike, ew ji Sînorê Guhertina Destûrê derketiye.

Pêkhateya Bendên Neguherbar

Benda 128 Bendên Neguherbar wek Cewhera Hebûnî û Peymana Herdemî nas dike. Ev Pênase nîşan dide ku Parastin ne tenê Parastina hejmara Bendê an peyveke diyarkirî ye; ew Parastina Naverok, Armanc û Têkiliyên Bingehîn jî ye.

Ji tevahiya Bendan, çend Naverokên Sereke derdikevin:

Yekem, Kurdistan wek Wargeha Netewa Kurd û Yekparetiya Wargeha Neteweyî. Ev prensîb Xwedîtiya Neteweyê û Parastina Axê ji Guhertina Desthilateke Demkî diparêze.

Duyem, Xwezaya Xweserçavî ya Serweriya Neteweyî. Serwerî ji Destûr, Bexşandin an Razîbûna Dewleteke Derveyî çavkaniya xwe nagire û nayê bi Otonomî an Desthilateke Sînordar a Bexşandî kêmkirin.

Sêyem, Şêwaza Komarî ya Dewletê. Desthilat di çarçoveya saziyan, Mandata Demkî, Hilbijartin, Bersivdarî û Serweriya Qanûnê de tê sepandin; ne bi Xwedîtiya Kesane an Malbatî.

Çarem, Nasname û Sembolên Damezrîner ên Komarê, di nav de Alaya Kurdistanê û prensîbên Deriyê Yekem. Ev Sembol ne tenê mijarên Rêûresmî ne; ew beşek ji Yekrêziya Wateyî û Nasnameya Destûrî ya Komarê ne.

Pêncem, Parastina Maf û Azadiyên Bingehîn û Pêkhateyên Bingehîn ên Desthilatê. Heke mekanîzmaya Guhertina Destûrê bikare Mafên Bingehîn an Veqetandina Desthilatan bi temamî betal bike, Destûr ji Peymaneke Sînordarker a Desthilatê vediguhere Amûreke Desthilata Bê Sînor.

Şeşem, Parastina mekanîzmaya Bendên Neguherbar bi xwe. Heke Desthilata Guhertinê bikare di destpêkê de Mertala Parastinê rake û paşê Prensîbên Parastî biguherîne, Neguherbarî wê tu bandora xwe nemîne. Ji ber vê yekê, Parastina Benda 128 bi xwe beşek ji Parastina Bendên din e.

Neguherbarî û Sînorê Nûkirinê

Neguherbarî nayê wê wateyê ku her peyv, nav, Rêkar û hûrgulî bê qetîskirin. Destûr dikare li gorî pêdiviyên Komarê saziyan Karatir bike, hejmar û şêwaza Komîteyan biguherîne, Rêkarên Raportdanê nû bike, Pergalên Dîjîtal ava bike û mekanîzmayên Çavdêriyê bihêz bike.

Pîvana rast ew e ku Nûkirin Armanca Parastî bihêz dike an lawaz dike. Wek mînak, Dîjîtalkirina Pêvajoya Hilbijartinê dikare guncaw be, heke Nehêniya Dengê, Wekhevî, Zelalî, Ewlehiya Elektronî û kapasîteya Nirxandinê biparêze. Lê heke heman teknolojî Dengdanê bixe bin Kontrola saziyeke tenê û bê Çavdêrî, Nûkirin dikare Prensîba Hilbijartina Zelal lawaz bike.

Herwiha Guhertina Navê Saziyekê bi tena xwe Dijdestûrî nîne. Lê heke ligel navê, Serxwebûn, Mandat an kapasîteya Çavdêriyê ya saziyê ji holê bê rakirin, Dadgeha Bilind divê Naverok û Bandorê binirxîne, ne tenê Navê Nû.

Rêkara Guhertina Destûrê û Deriyên Parastinê

Rêkara Giran a Guhertina Destûrê ne ji bo rawestandina Guhertinê hatiye danîn; ew ji bo Rêkxistin û Pêgihandina Guhertinê hatiye danîn. Destûr bi Rêkara Giran misogerkirina wê yekê dike ku Guhertineke Kûr Encama Hêrsê Demkî, Zexta Derveyî, Berjewendiya Partiyeke Wargerî an Piraniyeke Tesadufî nebe.

Pêvajoya Guhertina Destûrê pêdivî bi Destpêşxeriyeke Rewa, Guftûgoya Sazî, Pejirandina Piraniyeke Taybet û di mijarên Bingehîn de Piştgiriya Rasterast a Şaromendan heye. Her qonax xwedî Erkeke Taybet e û divê nebe Rêûresmeke Bênaverok.

Piraniya Taybet ne tenê Hejmareke Bilindtir e. Armanca wê ew e ku Pêşniyar ji Piştgiriya Komeke Demkî derbas bibe û Piştgiriyeke Berfirehtir a Neteweyî bidest bixe. Herçiqas Piştgiriya Berfireh girîng be, nayê bi Desthilata Bê Sînor re tevlîhevkirin; Piraniya Taybet jî nikare Benda Neguherbar biguherîne.

Dema Pêdaçûnê jî beşeke Naverokî ya Pêvajoyê ye. Biryareke Destûrî nayê bi lezgîniya Qanûneke Rojane pejirandin. Dem rê dide Şaromend, Pispor, sazî û her du Meko ku Bandorên Dirêjdem bibînin û Nivîsê di bin Zelalî û Guftûgoyê de binirxînin.

Rola Mekoya Niştimanî

Mekoya Niştimanî di Pêvajoya Qanûndaneriyê de nûneriya Îradeya Şaromendan dike. Di Guhertina Destûrê de, Erka wê tenê Dengdan nîne; divê sedema Guhertinê, Pirsgirêka Destûrî, Çareseriyên Cihgir, Bandora li ser Maf û Desthilatan û têkiliya Pêşniyarê bi Bendên Neguherbar re bi Zelalî bixe ber Qada Giştî.

Endamên Mekoyê divê ne tenê ji dîtina Berjewendiya Partiya Wargerî an heyama Hilbijartinê ya heyî ve li Guhertinê binêrin. Guhertina Destûrê Mandateke Navnifşî ye; ji ber vê yekê, biryar divê li ser bingeha Berdewamiya Pergalê û Karayiya wê ya Dirêjdem be.

Ji aliyê Pêşniyara Sazî ve, divê her Projeya Guhertina Destûrê ligel Noteyeke Hûrgulî ya Sedeman, Tabloyeke Berawirdî ya Nivîsa Kevn û Nû û Nirxandina Bandora Destûrî bê pêşkêşkirin. Ev ne nivîsa rasterast a Destûrê ye; lê ji prensîbên Zelalî û Berpirsiyariya Qanûndaneriyê tê derxistin.

Rola Mekoya Jîran

Mekoya Jîran di Pêvajoya Guhertina Destûrê de Rola Mertala Duyem dilîze. Mekoya Niştimanî bi piranî Îradeya Giştî ya Heyî temsîl dike; Mekoya Jîran divê Bandora Dirêjdem, Yekparetiya Qanûnî, Aramiya Sazî û lihevhatina Pêşniyarê bi Ruhê Destûrê re bixe bin Nirxandinê.

Hebûna du Mekoyan nayê wateya Dubarekirina heman karî. Heke her du sazî tenê bi heman Lez û di bin heman Zexta Wargerî de Deng bidin, Mertala Duyem Bandora xwe ji dest dide. Mekoya Jîran divê Qadek be ji bo Aramî, Pisporî, Bîranîna Sazî û Nirxandina Dirêjdem.

Pejirandina her du Mekoyan nîşan dide ku Guhertina Destûrê nayê tenê bi Îradeya yek Jomgeha Desthilatê an yek Piraniyeke Demkî sepandin. Lê Pejirandina her du Mekoyan jî Binpêkirina Benda 128 Rewa nake.

Rola Şaromend û Rapirsiyê

Di wan Guhertinan de ku Pênaseya Komarê, Şêwaza Wargeriyê, Pêkhateyên Bingehîn ên Desthilatê, Maf û Azadiyên Bingehîn an mekanîzmaya Guhertina Destûrê digirin nav xwe, Dengê Rasterast a Şaromendan girîngiyeke taybet heye. Rapirsî di vê rewşê de ne tenê Dawiyeke Hejmarî ya Pêvajoyê ye; ew Kirdeyeke Nûkirina Mandata Destûrî ye.

Lê ji bo ku Rapirsî Rewayiya Destûrî biafirîne, pêdivî bi Zelaliya Nivîsê, Azadiya Guftûgoyê, Agahiya Hevseng, Dema Têr ji bo Nirxandinê û Pêvajoyeke Zelal heye. Dengdaneke ku Pirsa wê nezelal be, agahî yekalî bin an di bin Zexta Rewşeke Awarte de bê kirin, nikare heman Rewayiya Pêvajoyeke Azad û Agahdar hebe.

Herwiha Dengê Piraniyê nikare Cewhera Hebûnî ya Komarê biguherîne. Şaromend xwediyê Serweriyê ne; lê Rapirsiyeke ku di çarçoveya Destûra Damezrandî de tê kirin, bi mekanîzmaya Desthilata Damezrandî tê sepandin. Guhertina Peymana Damezrîner pêdivî bi Kirdeyeke Nû ya Damezrîner heye û divê di bin navê Guhertina Destûrê de neyê veşartin.

Rawestandina Guhertina Destûrê di Rewşa Awarte de

Benda 127 Pêvajoya Guhertina Destûrê di dema Bara Şer an Rewşa Awarte de rawestîne. Ev Rêgez xwedî Bingeheke Kûr a Parastinê ye: dema ku civak di bin Tirs, Zext, Ne-Aramî an Gefa Derveyî de ye, kapasîteya Guftûgoya Azad, Biryara Aram û Nirxandina Encamên Dirêjdem dikare lawaz bibe.

Rewşa Awarte divê nebe derfetek ji bo sepandina Guhertineke Destûrî ku di Rewşa Asayî de Piştgiriya Berfireh bidest naxe. Ji ber vê yekê, Rawestandin Parastina Dîmokrasî, Rewayî û Azadiya Îradeya Neteweyî ye.

Piştî dawîbûna Rewşa Awarte, Pêvajo bi awayekî Xweber ji heman xalê berdewam nake; pêdivî bi Biryareke Nû ya Desthilata Qanûndaneriyê heye. Ev misogerkirina wê yekê dike ku Pêşniyar di Rewşeke Nû de dîsa bê nirxandin û bê diyarkirin ka pêdivî û Rewayiya wê hîn jî maye an na.

Rola Dadgeha Bilind û Pîvana Duastî

Dadgeha Bilind, wek Parêzvana Mutleq a Destûrê û Serweriya Qanûnê, di Parastina Sînorên Guhertina Destûrê de Roleke Bingehîn heye. Nivîsa Destûrê Dadgeha Bilind wek Desthilata Dawî ya Nirxandina Destûrî û Çareserkirina Nakokiyên Destûrî nas dike.

Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, Nirxandina Guhertina Destûrê divê du astan bigire nav xwe: Nirxandina Rêkarê û Nirxandina Cewherê.

Di Nirxandina Rêkarê de, Dadgeh dipirse ka Destpêşxerî ji aliyê Desthilata Jêhatî ve hatiye kirin an na; Piraniya Pêwîst hatiye bidestxistin an na; her du Meko Rola Destûrî ya xwe bi cih anîne an na; Dem, Guftûgo, Zelalî û Rapirsiya Pêwîst hatine şopandin an na; û Pêvajo di dema Bara Şer an Rewşa Awarte de nehatiye sepandin.

Di Nirxandina Cewherê de, Dadgeh dipirse ka Naverok an Bandora Rastîn a Guhertinê Benda Neguherbar lawaz dike an na. Ev Nirxandin divê ne tenê bi Berawirdkirina Peyvan bê sînorkirin; ji ber ku Guhertin dikare Navê Prensîbekê bihêle û di heman demê de Naveroka wê betal bike.

Pîvana Cewherê û Bandora Rastîn

Pîvana Cewherê dibêje ku Destûrîbûna Guhertinê ne tenê bi Sernav, Peyvsazî an Îdîaya Darêjeran tê diyarkirin. Pêdivî ye bê zanîn Guhertin di Rastiyê de çi dike.

Heke Guhertineke Destûrê peyva “Serwerî” di nivîsê de bihêle, lê Desthilata Dawî ya Biryardanê di Bergrî, Aborî, Pere, Wargeriyê Derveyî an Samana Xwezayî de bide Dewlet an Hêzeke Derveyî, wê demê Serwerî ji aliyê Naverokê ve hatiye betal kirin.

Heke nivîs Şêwaza Komarî bi navî biparêze, lê Desthilateke Herdemî, Bêbersivdar û Neguherbar ji bo kesek an Malbatekê ava bike, Cewhera Komarê hatiye lawazkirin.

Heke nivîs Mafê Hilbijartinê biparêze, lê Kêbirkiya Wargerî, Zelalî, Wekheviya Dengê an Serxwebûna Komîsyona Hilbijartinê ji holê rake, Maf bi Rûyê xwe maye, lê ji aliyê Naverokê ve bêbandor hatiye kirin.

Ji ber vê yekê, Dadgeha Bilind divê çar mijaran binirxîne: Nivîsa Guhertinê, Armanca Ragihandî, Pêkhateya Qanûnî ya ku tê afirandin û Bandora Rastîn li ser Prensîbên Parastî.

Guhertina Nerasterast û Destkariyên Wateyî

Gef li ser Bendên Neguherbar her tim bi Guhertina Rasterast a Nivîsê nayê. Hin caran Nivîs bi heman awayî dimîne, lê bi Qanûneke Jêrîn, Peymanname, Rêgeza Sazî an Şîroveyeke Nû Naveroka wê tê guhertin.

Benda 128 her hewldaneke Rasterast an Nerasterast ji bo Betalkirina Cewhera Bendên Neguherbar Dijdestûrî dinasîne. Li ser vê bingehê, Parastin tenê li ser Projeya Fermî ya Guhertina Destûrê nîne; her Kirdeya Qanûndanerî, Rayedarî, Dadwerî an Navdewletî ya ku heman Encama Rastîn biafirîne, dikeve bin Nirxandinê.

Yekrêziya Wateyî li vir dibe beşek ji Parastina Destûrî. “Serxwebûn” nayê wek “Otonomî”, “Serweriya Neteweyî” nayê wek Desthilateke Bexşandî, û “Wargeha Neteweyî” nayê wek Herêmeke Demkî ya Rêvebirî Şîrovekirin. Ev Guhertinên Wateyî dikarin heman Bandora Guhertina Nivîsê çêbikin.

Pîvaneke Yekgirtî ji bo Nirxandina Guhertina Destûrê

Ji tevahiya Prensîban dikare Pîvaneke Heft-Qonaxî ji bo Nirxandina her Pêşniyareke Guhertina Destûrê bê avakirin:

1. Pîvana Desthilatê: Gelo Destpêşxerî û Pejirandin ji aliyê wan saziyan ve hatiye kirin ku Destûr Desthilat daye wan?

2. Pîvana Rêkarê: Gelo Piranî, Dem, Guftûgo, Nirxandin, Pejirandina her du Mekoyan û Rapirsiya Pêwîst hatine sepandin?

3. Pîvana Rewşê: Gelo Pêvajo di Rewşeke Asayî, Azad û bê Zexta Bara Şer an Rewşa Awarte de hatiye kirin?

4. Pîvana Cewherê: Gelo Pêşniyar Prensîbeke Neguherbar bi awayekî Rasterast diguherîne?

5. Pîvana Bandorê: Gelo Encama Rastîn a Guhertinê, tewra heke Peyv hatibin parastin, Prensîbeke Neguherbar lawaz dike?

6. Pîvana Wateyê: Gelo Têgehên Destûrî heman Naveroka Resen û Yekrêziya Wateyî ya xwe diparêzin?

7. Pîvana Cihgirê: Gelo Armanca Çaksaziyê dikare bi Rêyeke Kêmzirar û lihevtir bi Prensîbên Neguherbar re bê pêkanîn?

Bersiveke Neyînî ji bo yek ji sê Pîvanên Yekem dikare Pêvajoyê ji aliyê Rêkarî ve Dijdestûrî bike. Bersiveke Neyînî ji bo Pîvanên Cewher, Bandor an Wateyê dikare Pêşniyarê ji Sînorê Guhertina Destûrê bi temamî derxe.

Pêşniyara Sazî: Raporta Bandora Destûrî

Ji aliyê Pêşniyara Sazî ve, divê her Projeya Guhertina Destûrê ligel “Raporta Bandora Destûrî” bê pêşkêşkirin li ber her du Meko û Qada Giştî.

Ev Raport dikare van mijaran bigire nav xwe:

1. Pirsgirêka Destûrî ya diyarkirî ku Pêşniyar dixwaze çareser bike;

2. Nivîsa Heyî û Nivîsa Pêşniyarkirî bi awayekî Berawirdî;

3. Çavkaniya Desthilata Guhertinê û Rêkara Pêwîst;

4. Bandora Pêşniyarê li ser Maf, Veqetandina Desthilatan û Serxwebûna Saziyan;

5. Nirxandina Lihevhatinê bi Benda 128 re;

6. Metirsiya Guhertina Nerasterast a Serwerî, Yekparetiya Wargehê an Şêwaza Komarî;

7. Hilbijartinên Cihgir û sedema Hilbijartina Çareseriya Pêşniyarkirî;

8. Encamên Darayî, Sazî û Dirêjdem;

9. Nêrîn û Têbîniyên Pispor, Saziyên Serbixwe û Şaromendan;

10. Bersiva Fermî ya Darêjerên Pêşniyarê li ser Rexneyên Sereke.

Ev Raport divê ne tenê Belgeyek Rêûresmî be. Divê bi Zimaneke Zelal bê Belavkirin û bibe Bingeha Guftûgo, Nirxandin û Biryardanê.

Pêşniyara Sazî: Nirxandina Pêşwext û Paşwext

Dikare du Qonaxên Nirxandina Destûrî ji bo Guhertina Destûrê bên danîn. Di Nirxandina Pêşwext de, Dadgeha Bilind an Komîteyeke Pispor a Destûrî dipirse ka Pêşniyar ji Bingehê ve şiyana ketina Pêvajoya Guhertina Destûrê heye, an Bendeke Neguherbar dike armanc.

Di Nirxandina Paşwext de, Dadgeha Bilind piştî temambûna Pêvajoyê dipirse ka hemû Rêkar hatine Sepandin û Nivîsa Dawî bi Prensîbên Neguherbar re Lihevhatî ye an na.

Ev Pêşniyar ne Nivîsa Rasterast a Benda 127 bi heman navî ye; belkî ji Statûya Dadgeha Bilind û Pêdiviya Parastina Karayî ya Benda 128 tê derxistin. Feydeya wê ew e ku Nakokiyên Bingehîn pêşî ji xerckirina Dem û Hêza Zêde bên diyarkirin û di heman demê de Nivîsa Dawî jî ji Nirxandinê dernekeve.

Parastina Destûrê li hember Xwe-Hilweşandinê

Metirsiya Herî Mezin li ser Destûrê her tim Kudeta Eşkere an Hilweşandina Rasterast nîne. Hin caran Pergal bi Gavên Biçûk, Qanûnên bi Rûyê Rewa û Guhertinên Pêwendîdar ji hundir ve tê lawazkirin. Her gavek bi tena xwe dikare Sînordar xuya bike, lê tevahiya Guhertinan dikare Destûr ji Mertala li hember Desthilatê veguherîne Amûreke Desthilata Bê Sînor.

Ji ber vê yekê, Nirxandin divê ne tenê her Guhertinê bi tena xwe bibîne; divê têkiliya wê bi Guhertinên Pêşîn û Bandora Kolektîf a Pêvajoyê jî bibîne. Heke zincîreyeke Guhertinan Hevsengiya Desthilatê, Serxwebûna Dadweriyê, Mafê Şaromendan an Kêbirkiya Wargerî bi temamî betal bike, Nirxandin divê ne tenê bi her Guhertineke Takekesî bê sînorkirin.

Parastina Destûrê li hember Xwe-Hilweşandinê tê wê wateyê ku Desthilata Guhertinê nikare bi Zincîreyeke Kirdeyên Biçûk heman Encama biafirîne ku bi Kirdeyeke Tek û Rasterast qedexe ye.

Encam

Destûra Komara Kurdistanê têkiliya di navbera Nûbûn û Berdewamiya xwe de bi Hevsengiyeke Hûrgulî ava dike. Benda 127 Destûrê ji Hişkbûn û Qutbûna ji Pêdiviyên Nifşên Pêşerojê diparêze. Benda 128 Destûrê ji Bênasnamebûn, Xwe-Hilweşandin û Destdanîna Piraniyeke Demkî diparêze. Benda 129 û Statûya Dadgeha Bilind misogerkirina wê yekê dikin ku Sînorê di navbera Çaksazî û Hilweşandinê de ne tenê bi Îdîaya Desthilatê bê diyarkirin.

Netewa Kurd xwediyê Serweriyê û çavkaniya Desthilata Damezrîner e. Sazî, herçiqas Hilbijartî û xwedî Piştgiriya Piraniyê bin, Hilgirên Mandateke Sînordar in. Ew dikarin Pergala Sepandina Destûrê çaksaz bikin, lê nikarin Peymana Damezrîner bişikînin; dikarin Amûran nû bikin, lê nikarin Çavkaniya Rewayiyê biguherînin; dikarin Saziyan Karatir bikin, lê nikarin Cewhera Komarê betal bikin.

Bendên Neguherbar ne li dijî Guhertinê ne. Ew Arasteya Guhertinê diyar dikin. Ew dibêjin ku Nûbûn divê xizmeta Serwerî, Maf, Yekparetiya Wargehê, Şêwaza Komarî û Serweriya Qanûnê bike; ne ku van Prensîban bike Qurbaniya Berjewendiyên Demkî.

Rêkara Giran, Pejirandina her du Mekoyan, Piraniya Taybet, Guftûgoya Giştî, Rapirsî û Nirxandina Dadgeha Bilind dîwar ne li pêş Îradeya Neteweyê; ew Deriyên Misogerkirinê ne ku Îradeya Demkî bi Îradeya Herdemî ya Neteweyê neyê tevlîhevkirin.

Dawiya Pêvajoya Guhertina Destûrê divê ne tenê Nivîseke Nû be. Divê Rewayiyeke Nûkirî, Baweriyeke Xurtir, Saziyeke Karatir û Parastineke Bihêztir ji bo Peymana Komarê biafirîne. Heke Guhertin van encaman neafirîne an Bingeha Berdewamiya Komarê lawaz bike, navê “Guhertina Destûrê” nikare Naveroka Hilweşandinê veşêre.

Destûreke Zindî ew Destûr e ku ligel Nifşan pêş dikeve, lê xwe ji dest nade; Deriyê Nûbûnê vedike, lê Mertala Cewherê ranade; Guhertinê dipejirîne, lê Hilweşandinê bi navê Guhertina Destûrê nenasîne. Di vê Hevsengiyê de ye ku Destûr dikare hem Belgeya Nifşa Niha be û hem Peymana Herdemî ya Komara Kurdistanê ji bo Nifşên Pêşerojê.