Wargehparêzî û Serweriya Herdemî ya Neteweyê

Pirsa Lêkolînê û Hîpotez

Pirsa bingehîn a vê gotarê ev e: Wargehparêzî di Destûra Komara Kurdistanê de tenê têgeheke ji bo Parastina Sînor û Yekparetiya Nexşeyê ye, an Pergaleke berfireh a destûrî ye ku şêwaza Rêveberiya Axê, Samanan, Xwedîtiyê, Jîngehê û Binesaziya Neteweyî diyar dike?

Ev pirs ji wê rastiyê derdikeve ku ax di Pergala Destûrî de tenê tiştekî fîzîkî nîne. Ax di heman demê de Qada Serweriyê, Bingeha Dewletdariyê, cihê niştecihbûna Şaromendan, Çavkaniya Samanan, Hilgirê Bîranîna Dîrokî û Mîrata Nifşên Pêşerojê ye. Her biryareke derbarê axê de, bi pêdivî li ser yek an çend ji van aliyan bandor dike.

Hîpoteza gotarê ew e ku Destûra Komara Kurdistanê Doktrîna Wargehparêziyê di sê astan de ava dike. Di asta yekem de, Netewa Kurd xwediyê resen ê Serwerî û Wargeha Neteweyî ye. Di asta duyem de, Dewlet amûra Sepandin, Parastin û Rêveberiya wê Serweriyê ye. Di asta sêyem de, kes û sazî dikarin di çarçoveya Qanûnê de Mafê Xwedîtiyê û Bikaranînê bidest bixin, lê ev Maf nikarin Cewhera Xwedîtiya Neteweyî û Serweriya Komarê betal bikin.

Li ser vê bingehê, Wargehparêzî ne Qedexeya Guhertinê ye û ne jî destûrdayîna Desthilata Bê Sînor a Dewletê ye. Doktrîn pêdivî bi Hevsengiya di navbera Parastin û Avakirinê, Mafê Neteweyê û Mafê Kesî, Veberhênan û Serwerî, Pêdiviyên Nifşa Niha û Mafê Nifşên Pêşerojê de heye.

Bingeha Destûrî ya Wargehparêziyê

Benda 1 Kurdistanê wek Dewleteke Komarî ya Serbixwe û yekane Welat û Wargeha Netewa Kurd pênase dike. Di heman Bendê de, Serweriya Neteweyî wek Neguherbar, Bazirganîneneger, Nedabeşbar û Nehevpar hatiye nasandin. Ev têgîn bi hev re Bingeha Doktrîna Wargehparêziyê ava dikin.

“Neguherbar” tê wê wateyê ku Cewhera têkiliya di navbera Neteweyê û Wargehê de nekeve bin Desthilata Piraniyekê an Desthilateke Demkî. “Bazirganîneneger” tê wê wateyê ku Serwerî û Wargeh nabin maddeyeke girêbesta bazirganî an bihayek ji bo danûstandineke Wargerî. “Nedabeşbar” tê wê wateyê ku Yekparetiya Serweriyê bi pirbûna saziyan an dabeşkirina rêvebirî nayê şikandin. “Nehevpar” tê wê wateyê ku tu Desthilateke Derveyî nikare bi awayekî serwerane bibe hevxwediyê Biryara Dawî li ser Wargeha Kurdistanê.

Nivîsa rasterast a Destûrê Wargehparêziyê wek Xwedîtiya Mutleq li ser Tevahiya Axa Dîrokî ya Kurdistanê pênase dike. Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, “Xwedîtiya Mutleq” divê ne wek Xwedîtiya Asayî ya Dewletê bê şîrovekirin. Armanc Statûya Bilind a Neteweyê ye di diyarkirina Çarenûs û Sepandina Serweriyê li ser Wargeha xwe de.

Wargehparêzî wek Doktrîneke Destûrî

Wargehparêzî divê ne bi yek Kirdeyê, wek Parastina Sînor, bê sînorkirin. Doktrîn herî kêm şeş aliyan bi hev ve girê dide:

Yekem, aliyê Hebûnnasî; ango ax beşek ji Nasname û Berdewamiya Dîrokî ya Neteweyê ye.

Duyem, aliyê Qanûnî; ango Wargeh Qada Sepandina Qanûn, Dadwerî û Desthilata Komarê ye.

Sêyem, aliyê Wargerî; ango ax divê bi Plana Niştimanî, Zelalî, Pîvanên Wekhev û Çavdêriya Sazî bê rêvebirin.

Çarem, aliyê Aborî; ango Saman û kapasîteya Berhemanîna Axê divê di xizmeta Berjewendiya Giştî û Geşeya Rawestaw de be.

Pêncem, aliyê Jîngehî; ango Parastina Axê, Avê, Daristanan, Binaxê û Hevsengiya Xwezayî beşek ji Parastina Wargehê bi xwe ye.

Şeşem, aliyê Navnifşî; ango Nifşa Niha Mafê Wendabûna wê Mîratê nîne ku ji Nifşên Borî wergirtiye û divê wê bi awayekî parastîtir ji Nifşên Pêşerojê re veguhezîne.

Her Qanûn an Biryareke ku bi awayekî Bingehîn bandorê li Ax û Samana wê bike, divê di bin van şeş aliyan de bê nirxandin. Biryarek dikare ji aliyê Darayî ve qezencdar be, lê ji aliyê Wargehparêziyê ve zirardar be; wek dema ku Kontrola Dirêjdem a Çavkaniyeke Stratejîk tê veguhastin an kapasîteya Biryardana Nifşên Pêşerojê tê sînorkirin.

Ax wek Laşeke Qanûnî û Dîrokî

Benda 4 Axa Kurdistanê wek Laşê Neteweyê, Qada Xuyabûna Hebûna Dîrokî û Hilgirê Bîranîna Hezaransalî pênase dike. Ev vegotin ne tenê wêneyeke edebî ye; encamên qanûnî hene.

Dema ku ax wek Hilgirê Bîranîn û Nasnameyê tê nasandin, Plansaziya Axê êdî tenê mijareke teknîkî ya şaredariyê namîne. Guhertina Navê Cihan, Wêrankirina Şûnwaran, Guhertina Pêkhateya Niştecihbûnê, Wendabûna Axa Çandiniyê an Têkbirina Jîngehê dikarin bandorê li Berdewamiya Nasname û Hebûna Neteweyê bikin.

Li ser vê bingehê, Berpirsiyariya Dewletê li hember Axê sê ast hene: Parastina Yekparetiya Fîzîkî, Parastina Kapasîteya Xwezayî û Aborî, û Parastina Wate û Bîranîna Dîrokî. Biryarek dikare Yekparetiya Fîzîkî neşikîne, lê bi Wêrankirina Bîranînê an Guhertina Berdewamiya Têkiliya Civakê bi Cih re, aliyê Dîrokî yê Wargehparêziyê lawaz bike.

Ax wek Pêşspartina Navnifşî

Di Pêkhateya Destûrê de, Welat ne Milkê Taybet ê Nifşa Niha ye. Nifşa Niha Statûya Parêzvan û Avakerê Jîrane heye. Ev prensîb dikare wek “Pêşspartina Navnifşî” bê pênasekirin: Ax û Saman ji Nifşên Borî hatine wergirtin û divê bi Kapasîteya Biryardanê, Paqijiya Jîngehê û Bihaya Giştî ya Parastî ji Nifşên Pêşerojê re bên veguhastin.

Pêşspartina Navnifşî Qedexeya Bikaranînê nîne. Ew Rêgeza Bikaranîna Berpirsiyar e. Nifşa Niha dikare Axê ava bike, Binesazî ava bike, Samanan bi kar bîne û Geşeya Aborî pêk bîne; lê nikare bi awayekî tevbigerî ku Kapasîteya Xwezayî, Serweriya Biryardanê an Hilbijartinên Nifşên Pêşerojê betal bike.

Ji ber vê yekê, Maweya Girêbestê, Kapasîteya Hilweşandinê, Vegerandina Kontrolê, Ziyana Jîngehî û Berpirsiyariya Paqijkirinê hemû dibin mijarên destûrî, dema ku projeyek li ser Ax an Samana Neteweyî Bandoreke Dirêjdem hebe.

Dewlet wek Parêzvan, Ne wek Xwediyê Bê Sînor

Dewleta Komara Kurdistanê amûra Sepandina Serweriya Neteweyî ye, ne Çavkanî an Xwediyê Resen ê wê Serweriyê. Heman cudahî di mijara Axê de jî derbasdar e. Dewlet xwedî Mandata Rêveberî, Parastin, Rêkxistin û Pêkanîna Berjewendiya Giştî ye; lê Mandata Wendabûn an Veguhastina Herdemî ya Xwedîtiya Bilind a Neteweyê nîne.

Ev cudahî girîng e, ji ber ku ji aliyekê ve pêşî li wê yekê digire ku Ax û Saman wek Milkê Xwediyê Posteke Demkî bên dîtin. Ji aliyê din ve jî pêşî li wê digire ku Prensîba Xwedîtiya Neteweyî bibe Bahaneyek ji bo Destdanîna Nedadperwerane ya Xwedîtiya Taybet.

Statûya Dewletê di vê qadê de nêzî Statûya Pêşspartiyekê ye: divê ji bo Berjewendiya Xwediyê Resen, ango Neteweyê û Tevahiya Şaromendan, bixebite; Hesabê Biryarên xwe bide; ji Xwe-Bexşandin û Têkiliyên Berjewendiya Taybet dûr be; û Samana Pêşspartî bi awayekî Parastî û Bihêztir veguhezîne.

Sînor û Xuyabûna Serweriyê

Benda 6 Sînor tenê wek Xeteke Cudaker a Cografî pênase nake. Sînor Qadek e ku Desthilata Qanûnî ya Komarê tê de xwe dide der û Neteweyê li hember Cîhana Derveyî Hebûna Qanûnî ya xwe nîşan dide.

Parastina Sînor du aliyan bi hev ve girêdayî hene. Aliyê yekem Fîzîkî ye: Parastina Axê, Pêşîgirtina li Destdirêjiyê, Kontrola Deriyên Hatûçûnê û Misogerkirina Ewlehiya Şaromendan. Aliyê duyem Qanûnî û Sazî ye: Misogerkirina wê yekê ku tu Desthilateke Derveyî di hundirê Qada Komarê de Biryara Bilind û Dawî nade.

Li ser vê bingehê, Binpêkirina Serweriyê her tim bi derbaskirina Hêza Leşkerî nayê. Peymanname an Girêbestek jî dikare Kontrola Bingeh, Rêrew, Av, Enerjî an Binesaziyeke Stratejîk bi awayekî veguhezîne ku Desthilata Komarê di hundirê Axa xwe de lawaz bibe. Di vê rewşê de, Nirxandin divê ne Nav û Şêwaza Girêbestê, belkî Bandora Rastîn a wê li ser Desthilata Biryardanê binirxîne.

Sînorê Cografî û Qada Karکردی

Di Dewleta Nûjen de, Sepandina Serweriyê li Pasgeha Sînor bi dawî nabe. Asman, Avên Hundirîn, Binesaziya Enerjiyê, Torên Veguhastinê, Pergala Pereyî, Têkilî, Dane û Saziyên Jîndarî kapasîteya Dewletê ji bo Sepandina Desthilatê diyar dikin.

Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, Parastina Binesaziyên Jîndar beşek ji Parastina Karکردی ya Wargehê ye; ji ber ku Dewleteke ku Kontrola Karayî ya xwe li ser Torên Enerjî, Dabînkirina Avê, Têkiliyê an Pergala Darayî ji dest bide, herçiqas Sînorên wê li ser Nexşeyê bimînin jî, dikare Kapasîteya Sepandina Serweriyê ji dest bide.

Lê “Qada Dîjîtal” divê ne bi awayekî hêsan wek hevtaya Axa Cografî bê dîtin. Ax xwedî Statûya Hebûnnasî û Qanûnî ya taybet e. Dane û Binesaziya Dîjîtal ji aliyê Karکرد û Ewlehiyê ve bi Wargehparêziyê re girêdayî ne, ne bi wê wateyê ku heman Statûya Axê hene.

Samana Xwezayî û Serweriya Herdemî

Samana Xwezayî beşek ji Kapasîteya Maddî ya Wargehê û Bingeha Aborî ya Serweriya Neteweyî ne. Dewlet dikare Mafê Lêkolîn, Bikaranîn, Berhemanîn an Veberhênanê bide kes û kompanîyan, lê ev destûr divê ne wek Veguhastina Xwedîtiya Bilind a Neteweyê û Desthilata Dawî ya Komarê bên şîrovekirin.

Nirxandina Destûrî ya Girêbestên Samanan divê herî kêm van mijaran bigire nav xwe: Maweya Destûrê, Xwediyê Dawî yê Kompanîyê, Mafê Biryardanê, Kapasîteya Hûrbîniyê, Rêjeya Dahatê, Veguhastina Teknolojiyê, Bandora Jîngehî, Berpirsiyariya Paqijkirinê, Çareseriya Nakokiyê, Mafê Hilweşandinê û Vegerandina Samanê ji Kontrola Komarê re.

Girêbestek dikare ji aliyê Navê Qanûnî ve “Destûr” be, lê heke Maweya wê ewqas dirêj, Mafê Kontrolê ewqas berfireh û Kapasîteya Hilweşandinê ewqas lawaz be ku Nifşên Pêşerojê Biryardana Rastîn ji dest bidin, ew Girêbest ji aliyê Bandorê ve dikare nêzî Veguhastina Serweriyê bibe.

Xwedîtiya Neteweyî û Xwedîtiya Taybet

Benda 8 Têkiliya Netewa Kurd bi Wargehê re wek Têkiliyeke Hebûnnasî pênase dike. Ev Xwedîtiya Neteweyî, Xwedîtiya Taybet a Şaromendan hilnaweşîne. Kes dikare di çarçoveya Qanûnê de erd û milk bidest bixe, bi kar bîne, veguhezîne an bifroşe.

Cudahiya di navbera van her du astan de bingehîn e. Xwedîtiya Neteweyî bi Serwerî, Yekparetiya Wargehê û Çarenûsa Kolektîf ve girêdayî ye. Xwedîtiya Taybet Mafeke Kesane û Aborî ye ku di hundirê heman Pergala Serweriyê de tê sepandin.

Qanûn divê bi navê Wargehparêziyê Mafê Xwedîtiya Taybet bi keyfî sînordar neke. Her Sînorkirin, Destdanîn an Veguhastina Bi-Zorê divê Bingeha Qanûnî, Armanca Giştî ya Zelal, Pêwîstî, Rêjeyîbûn, Qerebûya Dadperwerane û Mafê Pêdaçûna Dadwerî hebe.

Di heman demê de, Mafê Xwedîtiya Taybet divê nebe Rêyek ji bo Destdanîna Komkirî ya Axa Stratejîk, Veşartina Xwediyê Rastîn, Guhertina Nedadperwerane ya Demografiyê, Girtina Rêya Gihîştina Giştî an afirandina Qadekê ku Desthilata Komarê tê de lawaz be.

Hevsengiya Mafê Kesî û Berjewendiya Neteweyî

Hevsengiya di navbera Xwedîtiya Taybet û Wargehparêziyê de divê ne bi gotineke giştî û nezelal bê sepandin. Qanûn divê Pîvanên Diyarkirî datîne.

Yekem, Gef divê Rastîn û Belgedar be, ne gumaneke siyasî an îdîayeke nezelal.

Duyem, Sînorkirin divê Pêwîst be û Çareseriyeke Kêmzirartir tune be.

Sêyem, Sînorkirin divê Rêjeyî be; ango Bareke Nedadperwerane tenê li ser kesek an komê neyê danîn.

Çarem, Biryar divê Zelal, Nivîskî û Vekirî ji bo Pêdaçûna Dadgehê be.

Pêncem, heke Milk ji bo Armanceke Giştî bê wergirtin, Qerebûya Dadperwerane û Di-Demê de bê dabînkirin.

Bi van Pîvanan, Wargehparêzî ji Amûreke Keyfî ya Desthilatê tê cudakirin û dibe Doktrîneke Pabend bi Serweriya Qanûnê.

Plana Niştimanî û Rêzbeendiya Bikaranîna Axê

Benda 4 Parastin û Bikaranîna Stratejîk a Axê wek Peymaneke Hebûnî nas dike. Sepandina vê Prensîbê pêdivî bi Planeke Niştimanî ya Yekgirtî heye; ji ber ku Biryarên ji hev qut ên Şaredarî, Wezaret, Desthilatên Herêmî û Saziyên Veberhênanê dikarin bi tevahî Bandoreke Neteweyî biafirînin.

Plana Niştimanî ya Axê divê Herêmên Çandiniyê yên Stratejîk, Çavkaniyên Avê, Daristan, Şûnwar, Herêmên Jîngehî yên Hestiyar, Rêrewên Veguhastinê, Herêmên Pîşesaziyê, Bajar û Sînorên Geşeya Bajarbûnê diyar bike.

Ev Plan divê ne tenê Nexşeyeke Teknîkî be. Divê Pîvanên Çareserkirina Nakokiyan jî dabîn bike. Dema ku Veberhênaneke Aborî bi Parastina Avê, Axa Çandiniyê an Şûnwaran re nakokiyê çêdike, Biryar divê li ser Bingeha Bandora Dirêjdem, Hebûna Cihgiran, Berjewendiya Giştî û Mafê Nifşên Pêşerojê bê dayîn.

Geşeya Rawestaw û Sînorê Qezenca Kurtedem

Wargehparêzî ne li dijî Geşeya Aborî ye. Geşeya Bêplan û Wendabûna Samanan li dijî Wargehparêziyê ye. Geşeya Rawestaw ew Pîvan e ku Avakirin, Damezrandina Kar û Bikaranîna Samanan bi Parastina Jîngehê, Wekheviya Herêmî û Mafê Nifşên Pêşerojê re yek dike.

Projeyek divê ne tenê bi Qebareya Sermayeyê, Hejmara Kar an Dahata Salane bê nirxandin. Pêdivî ye Mesrefa Paqijkirinê, Wendabûna Axa Çandiniyê, Kêmbûna Avê, Veguhastina Niştecihan, Bandora li ser Tendûristiyê û Sînorkirina Hilbijartinên Pêşerojê jî bêne hesabkirin.

Qezenca Kurtedem wê demê nabe Berjewendiya Neteweyî ku Ziyana wê çend Nifşan bidome an Kapasîteya Komarê ji bo Biryardana Serbixwe lawaz bike.

Parastina Demografiyê û Pabendbûna bi Mafan

Têkiliya di navbera Ax û Niştecihan de beşeke girîng a Wargehparêziyê ye. Benda 131 Demografiyê bi Yekparetiya Wargehê û Serweriya Neteweyî ve girê dide. Lê Sepandina vê Prensîbê divê di çarçoveya Maf, Wekhevî, Dadperwerî û Qedexeya Cezayê Kolektîf û Veguhastina Bi-Zorê de be.

Parastina Demografiyê divê ne wek Cudakarî li dijî Şaromendan, Destdirêjî li ser Milk an Veguhastina Bi-Zorê bê şîrovekirin. Armanc Pêşîgirtina li Pergalên Sîstematîk e ku bi Zor, Destwerdan, Destkariyên Tomaran an Piştgiriya Nedadperwerane Pêkhateya Herêmekê diguherînin.

Çareseriyên Destûrî divê li ser Vegerandina Mafan, Rastkirina Tomarên Sexte, Qerebû, Geşepêdana Herêmên Zirarlêketî û Misogerkirina Vegera Azad û Dilxwazane bên avakirin.

Girêbest, Destûr û Veguhastina Kontrolê

Her Girêbesteke têkildar bi Ax an Samanan re Veguhastina Serweriyê nîne. Dewlet pêdivî bi Girêbest, Hevkarî, Veberhênan û Teknolojiya Derveyî heye. Pirsgirêk wê demê derdikeve ku Girêbest Sînorê di navbera Bikaranîn û Kontrola Serwerane de dişkîne.

Ji bo cudakirina van her duyan, divê van pirsan bêne kirin:

Kî Xwediyê Dawî yê Saman û Binesaziyê ye?

Kî Biryara Dawî li ser Bikaranîn, Girtin, Veguhastin an Guhertina Armancê dide?

Girêbest çend sal e û bi kîjan şertan tê nûkirin?

Dewlet di rewşa Gefa Ewlehiyê, Binpêkirin an Ziyana Giştî de Mafê Destwerdanê heye?

Nakokî di kîjan Dadgehê de û li gorî kîjan Qanûnê tê çareserkirin?

Piştî Dawîbûna Girêbestê, Ax, Binesazî û Agahî bi kîjan rewşê tên vegerandin?

Herçiqas bersiva yek pirsê bi tena xwe ne diyarker be, tevahiya bersivan nîşan dide ka Girêbest Destûreke Aborî ye an Veguhastineke Veşartî ya Kontrolê.

Zelalî û Mafê Zanînê di Biryarên Têkildar bi Axê de

Biryar li ser Ax û Samanan ji ber Bihaya Darayî ya Bilind, Bandora Dirêjdem û Metirsiya Gendeliyê pêdivî bi Asta Bilind a Zelaliyê heye. Agahiyên derbarê Xwediyê Rastîn, Nirxê Girêbestê, Mawa, Maf û Erkan, Bandora Jîngehî û Şêwaza Hilbijartina Veberhêner de divê di Bingehê de ji Qada Giştî re berdest bin.

Nehêniya Bazirganî dikare hin Agahiyên Teknîkî an Kêbirkiyê biparêze, lê divê nebe Perdeyek ji bo Veşartina Xwedîtiyê, Dahata Giştî, Şertên Kontrolê an Pabendiyên Jîngehî.

Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, Mafê Gihîştina Agahiyê di Biryarên Têkildar bi Axê de ne tenê Mafeke Ragihandinê ye; ew beşek ji Parastina Wargehê ye. Şaromend nikare ji Pêşspartina Neteweyî re Parêzvanî bike, heke nezane çi, ji bo kê, ji bo çend demê û bi kîjan şertan hatiye veguhastin.

Tomara Niştimanî ya Ax û Xwedîtiyê

Destûr Bingeha Damezrandina Tomareke Niştimanî ya Dîjîtal a Axê dide. Tomareke Karayî divê ne tenê Navê Xwediyê û Hejmara Parçeya Axê tomar bike; belkî Mafê Bikaranînê, Rehn, Destûr, Girêbestên Dirêjdem, Herêmên Parastî, Samana Binaxê û Sînorên Plana Niştimanî jî diyar bike.

Taybetmendiyên Bingehîn ên Tomarê divê Rastî, Yekgirtîbûn, Nirxandinbarî, Parastin li hember Destkariyê û Gihîştina Giştî bin. Di heman demê de, Agahiyên Kesane yên Hestiyar divê li gorî Qanûnê bên parastin.

Tomara Dîjîtal bi xwe Çareseriya Gendeliyê nîne. Heke Gihîştin, Destkarî û Rastkirina Tomarê di bin Kontrola Saziyeke Tenê û Bêçavdêrî de be, Pergal dikare Gendeliya Dîjîtal biafirîne. Ji ber vê yekê, pêdivî bi Tomara Guhertinan, Îmzeya Elektronî, Piştgiriya Belavkirî, Hûrbîniya Serbixwe û Mafê Gilîkirina Dadwerî heye.

Rola Desthilata Qanûndaneriyê

Desthilata Qanûndaneriyê divê Sînorê Desthilata Rayedar di Bexşandina Destûran, Firotin, Kirêdana Dirêjdem û Veguhastina Kontrolê de diyar bike. Ne her Biryar divê bi Pejirandina Mekoya Niştimanî bê girêdan; lê Biryarên Stratejîk divê ne tenê bi Biryareke Rêvebirî bên sepandin.

Qanûn divê Pîvana “Samana Stratejîk” diyar bike. Qebareya Axê, Cureya Samanê, Nêzîkbûn bi Sînor re, Bandora li ser Av û Xwarinê, Maweya Girêbestê, Têkiliya bi Bergrî re û Bandora Herêmî dikarin ji Pîvanan bin.

Di Projeyên Bingehîn de, Mekoya Niştimanî divê Raporta Bandora Wargehparêziyê, Nêrîna Saziyên Serbixwe, Nirxandina Darayî û Jîngehî û Naveroka Sereke ya Girêbestê binirxîne.

Rola Desthilata Rayedar

Desthilata Rayedar berpirs e ji Sepandina Plana Niştimanî, Rêveberiya Tomarê, Parastina Sînor, Çavdêriya Destûran û Dabînkirina Xizmetên Giştî. Divê Biryarên xwe li ser Bingeha Agahiya Rast, Pîvanên Pêşwext û Zelalî bide.

Desthilata Rayedar divê ji ber Leza Projeyê an Pêdiviya Budceyê Nirxandina Dirêjdem rake. Leza Biryaran di Projeyeke Mezin de dikare Mesrefeke Çendnifşî biafirîne.

Herwiha divê Cudahiya di navbera Saziya Bexşîner a Destûrê û Saziya Çavdêr bê parastin. Saziyek divê ne di heman demê de Projeyê bipejirîne, Bandora wê binirxîne û xwe jî ji aliyê Pabendbûnê ve kontrol bike.

Rola Dadgeha Bilind

Dadgeha Bilind, wek Parêzvana Bilind a Destûrê û Serweriya Qanûnê, divê bikare Qanûn, Girêbest û Kirdeyên Fermî yên têkildar bi Wargehê re binirxîne. Nirxandin divê ne tenê bi wê yekê bê sînorkirin ku Sazî Destûra Fermî hebû an na.

Dadgeha Bilind divê bipirse:

Gelo Biryar ji aliyê Desthilata Jêhatî ve hatiye dayîn?

Gelo Rêkarên Zelalî, Guftûgo û Nirxandinê hatine şopandin?

Gelo Mafê Xwediyên Taybet û Civakên Zirarlêketî hatiye parastin?

Gelo Biryar Serwerî, Yekparetiya Wargehê an Benda Neguherbar lawaz dike?

Gelo Bandora Rastîn a Girêbestê bi Nav û Şêwaza wê ya Rûyî re lihev tê?

Gelo Ziyan Vegerbar e an Mafê Nifşên Pêşerojê bi awayekî Herdemî sînordar dike?

Pêdaçûna Dadwerî divê her du aliyên Rêkar û Cewherê bigire nav xwe. Biryarek dikare bi Rêkareke Rast derketibe, lê Naveroka wê li dijî Cewhera Wargehparêziyê be.

Pîvaneke Yekgirtî ji bo Nirxandina Biryarên Têkildar bi Axê

Ji tevahiya Prensîbên Destûrî dikare Pîvaneke Deh-Qonaxî ji bo Nirxandina Biryarên Stratejîk ên Ax û Samanan bê avakirin:

1. Pîvana Desthilatê: Gelo Sazî Desthilata Destûrî û Qanûnî ya Biryardanê heye?

2. Pîvana Rêkarê: Gelo Kêbirkî, Zelalî, Guftûgo, Nirxandin û Pejirandina Pêwîst hatine sepandin?

3. Pîvana Xwediyê Rastîn: Gelo Kes û Saziyên Sûdmend ên Dawî bi Zelalî hatine naskirin?

4. Pîvana Kontrolê: Gelo Mafê Biryardana Dawî di destê Komarê de dimîne?

5. Pîvana Mawa û Vegerbarî: Gelo Maweya Girêbestê û Şertên Hilweşandinê Kapasîteya Nifşên Pêşerojê diparêzin?

6. Pîvana Yekparetiya Wargehê: Gelo Biryar Ax, Sînor an Kapasîteya Sepandina Serweriyê lawaz dike?

7. Pîvana Jîngehî: Gelo Ziyana li ser Ax, Av, Jîngeh û Samanan bi temamî hatiye nirxandin?

8. Pîvana Demografî û Civakî: Gelo Proje Veguhastin, Cudakarî an Guhertineke Nedadperwerane diafirîne?

9. Pîvana Navnifşî: Gelo Hilbijartin û Samaneke Guncaw ji Nifşên Pêşerojê re dimîne?

10. Pîvana Cihgirê: Gelo heman Armanc dikare bi Rêyeke Kêmzirar û Lihevtir bi Wargehparêziyê re bê pêkanîn?

Bersiveke Neyînî ji bo her yek ji van Pîvanan pêdiviya Nirxandineke Kûrtir diafirîne. Bersiveke Neyînî ji bo Pîvanên Desthilat, Kontrol, Yekparetiya Wargehê an Bendên Neguherbar dikare Biryarê ji Bingehê ve Dijdestûrî bike.

Pêşniyara Sazî: Raporta Bandora Wargehparêziyê

Ji aliyê Pêşniyara Sazî ve, divê her Projeyeke Mezin a Ax, Saman, Enerjî, Av, Binesazî an Girêbesteke Dirêjdem ligel “Raporta Bandora Wargehparêziyê” bê pêşkêşkirin.

Raport dikare van mijaran bigire nav xwe:

1. Nasandina Ax, Saman an Binesaziya têkildar;

2. Xwediyê Rastîn û Çavkaniya Darayî ya Aliyan;

3. Mawa û Şertên Girêbestê;

4. Dabeşkirina Mafê Kontrol û Biryardanê;

5. Bandora li ser Sînor, Bergrî û Ewlehiya Neteweyî;

6. Bandora Jîngehî û Plana Paqijkirinê;

7. Bandora li ser Xwedîtiya Taybet û Civakên Herêmî;

8. Bandora Demografî û Civakî;

9. Bandora li ser Mafê Nifşên Pêşerojê;

10. Çareseriyên Cihgir;

11. Mekanîzmaya Çavdêrî û Raportdanê;

12. Şertên Hilweşandinê û Vegerandina Kontrolê.

Ev Raport ne Nivîsa Rasterast a Destûrê bi heman navî ye; belkî Pêşniyareke Sazî ye ku ji Ruhê Bendên 1, 4, 6, 8, 51, 55, 128 û 138 tê derxistin.

Pêşniyara Sazî: Tomara Samana Stratejîk

Ji bilî Tomara Axê, dikare “Tomara Samana Stratejîk” bê damezrandin. Divê ev Tomar Saman û Binesaziyan li gorî Girîngiya wan ji bo Ewlehiya Neteweyî, Aborî, Xwarin, Av, Enerjî, Têkilî û Veguhastinê polîn bike.

Ji bo her Samanê divê Xwedîtî, Rêveber, Girêbest, Maweya Destûrê, Mafê Kontrolê, Deyn û Rehn û Têkiliya bi Kompaniyên Derveyî re bên tomarkirin.

Armanca vê Tomarê Girtina Bazirganî an Qedexekirina Veberhênana Derveyî nîne. Armanc ew e ku Dewlet û Qada Giştî bizanin Kontrola Karکردی ya Samana Jîndar di destê kê de ye û gelo Komkirina Xwedîtiyê an Deynê Metirsiyeke Stratejîk afirandiye an na.

Parastina Wargehê li hember Guhertina Hêdî û Veşartî

Gef li ser Wargehparêziyê her tim bi Kirdeyeke Mezin û Eşkere nayê. Hin caran Tevahiya Biryarên Biçûk Bandoreke Bingehîn diafirîne: Firotina Parçeyên Axê li dora Çavkaniyeke Avê, Bexşandina Zincîreyî ya Destûran li Herêmên Sînorî, Guhertina Axa Çandiniyê ji bo Bikaranîneke Din, an Komkirina Kontrola Binesaziyê di destê Kompaniyeke Tenê de.

Ji ber vê yekê, Hûrbîniya Stratejîk divê ne tenê her Biryar bi tena xwe bibîne. Divê Bandora Kolektîf û Zincîreyî ya Biryarên cuda jî binirxîne. Kirdeyek dikare bi tena xwe bêzirar xuya bike, lê ligel bi dehan Kirdeyên din Kontrola Herêmeke Stratejîk biguherîne.

Doktrîna Wargehparêziyê pêdivî bi Kapasîteya Naskirina van Guhertinên Hêdî û Veşartî heye, berî ku Encam bibe Rewşeke Nevegerbar.

Encam

Destûra Komara Kurdistanê Wargehparêziyê wek Têgeheke Teng û Sînordar nas nake. Di Pêkhateya Destûrê de, Wargehparêzî têkiliyeke yekgirtî di navbera Neteweyê, Axê, Serweriyê, Sînor, Xwedîtiyê, Samanan, Jîngehê û Nifşên Pêşerojê de ava dike.

Benda 1 Çavkanî û Xwediyê Serweriyê diyar dike. Benda 4 Axê ji Tiştekî Bazirganî vediguhezîne Mîrateke Destûrî û Dîrokî. Benda 6 Sînor wek Qada Xuyabûna Desthilata Qanûnî ya Komarê nas dike. Benda 8 Xwedîtiya Neteweyî ji Xwedîtiya Taybet cuda dike. Benda 128 misogerkirina wê yekê dike ku Cewhera van Têkiliyan nekeve bin Biryara Piraniyekê an Desthilateke Demkî.

Dewlet di vê Pergalê de ne Bazirganeke Asayî ya Axê ye û ne Xwediyê Bê Sînor e. Dewlet Parêzvana Serweriyê, Sepînera Plana Niştimanî, Çavdêra Bikaranîna Samanan û Pêşspartiya Nifşên Pêşerojê ye. Rewayiya Biryarên wê ji wê yekê tê ku vê Pêşspartinê bi çi astî bi Zelalî, Dadperwerî, Zanist û Dilsozî sepandine.

Xwedîtiya Taybet beşeke parastî ya Pergala Qanûnî û Aborî ye, lê nikare bibe Kontrola Serwerane an Destdanîna Wargehê. Bi heman awayî, Xwedîtiya Neteweyî divê nebe Bahaneyek ji bo Destdirêjiya Keyfî li ser Mafê Kesî. Hevsengiya di navbera van her duyan de bi Qanûn, Pîvanên Zelal û Dadweriya Serbixwe tê parastin.

Parastina Sînor ne tenê Pasvaniya Xeta Cografî ye. Desthilata Komarê divê li ser Binesazî, Saman, Av, Enerjî, Têkilî û Biryarên Stratejîk karayî be. Lê Firehkirina Têgeha Wargehparêziyê ji bo Binesaziya Karکردی divê Taybetmendiya Axê ya Cografî û Dîrokî nesilîne; belkî divê Parastina wê Axê di Dewleta Nûjen de temamtir bike.

Pîvana Rastîn a Wargehparêziyê ne ew e ku Peyvên Ax û Niştiman çend caran di Gotarê de tên dubarekirin. Pîvan ew e ku Qanûn û Sazî Axê çawa diparêzin, Samanan çawa rêve dibin, Girêbestan çawa Zelal dikin, Mafê Xwediyan çawa misoger dikin, ji Ziyana Jîngehî çawa pêşî digirin û Hilbijartinên Nifşên Pêşerojê çawa diparêzin.

Wargehparêzî Doktrîna Girtin û Tirsê nîne; ew Doktrîna Xwedîtiya Agahdarane, Rêveberiya Jîrane û Berpirsiyariya Herdemî ye. Avakirina Axê wê demê dibe Kirdeyeke Neteweyî ku Yekparetî, Paqijî, Kapasîteya Berhemanînê û Desthilata Biryardana Komarê bihêz bike.

Encama her Biryareke Têkildar bi Axê divê ne tenê Qezenceke Salane, Hejmara Projeyan an Belgeyek Îmzekirî be. Divê Wargeheke Parastîtir, Komareke Xwedî Desthilata Karatir, Samaneke Berdewam û Baweriyeke Xurtir di navbera Şaromend û Dewletê de biafirîne.

Axa Kurdistanê ne Milkê Demeke Wargerî ye. Ew Mîrateke Dîrokî, Bingeha Serweriyê û Pêşspartineke Herdemî ye. Nifşa Niha Mafê Avakirina wê heye, lê Mafê Girtina Hilbijartinên Pêşerojê jê re nîne; Mafê Bikaranîna wê heye, lê Mafê Wendabûna wê nîne; Mafê Rêveberiya wê heye, lê Mafê Veguhastina Xwedîtiya Serwerane nîne.

Di vê Cudahiyê de ye ku Wargehparêzî ji Daxuyaniyeke Neteweyî vediguhere Doktrîneke Destûrî; doktrîneke ku Serweriya Netewa Kurd li ser Wargeha xwe di Nivîs, Sazî, Biryar û Jiyana Rojane de xuyayî dike.