Serweriya xwe-çavkanî û serdestiya destûrê

Pirsa Lêkolînê û Hîpotez

Pirsa bingehîn a vê gotarê ev e: Eger Serweriya Netewa Kurd ne ji destûr, destûrdan, naskirin an razîbûna dewleteke biyanî, rêxistineke navdewletî an peymaneke berê çavkaniya xwe bigire, wê demê Destûra Komara Kurdistanê di şênberkirin, rêkxistin, sepandin û parastina vê Serweriyê de çi rolekê dilîze?

Hîpoteza vê gotarê ew e ku Destûr çavkaniya hebûnnasî ya Serweriyê naafirîne; ji ber ku li gorî Benda 3, Serweriya Netewa Kurd ji hevagahiya dîrokî û îradeya cevherî ya Neteweyê bi xwe radibe. Lê Destûr vê Serweriyê dixe nav şêwazeke qanûnî û sazî, sînorên sepandina Desthilatê diyar dike û mekanîzmayên parastina wê li hember derketin ji rê, şêwandin û destdanîna sazî ava dike.

Li ser vê bingehê, du astên cuda derdikevin holê: di asta hebûnnasî de, Netew xwediyê Serweriyê ye; di asta qanûnî û sazî de, Destûr yekane çarçoveya rewa ya sepandina wê Serweriyê ye. Ji ber vê yekê, Destûr ne bexşkerê Serweriyê ye û ne jî tenê belgeyek sembolî ye; ew îfadeya qanûnî ya Serweriya Xweserçavî û mertala sepandina rewayiya wê ye.

Rêbaza Xwendinê û Bingeha Çavkaniyan

Ev gotar sê astan ji hev cuda dike. Asta yekem, nivîsa rasterast a Destûrê ye; ango ew prensîbên ku Bendên 3, 16, 28, 123, 128, 129 û 139 bi awayekî eşkere datînin. Asta duyem, şîrovekirina destûrî ye; ango ew encamên ku ji yekparetiya nivîsê, Ruhê Destûrê û têkiliya di navbera bendan de tên derxistin. Asta sêyem, pêşniyara sazî ye; ango ew mekanîzmayên ku dikarin ji bo sepandina çêtir a prensîbên destûrî bên avakirin, bêyî ku wek fermanên rasterast ên Destûrê bên pêşkêşkirin.

Ev cudakirin girîng e; ji ber ku gotareke destûrî divê şîroveya lêkolîner an pêşniyareke sazî wek hükmeke rasterast a Destûrê nenasîne. Bi heman awayî, nivîsa Destûrê jî divê ne tenê bi xwendineke peyvî û teng bê sînorkirin; belkî divê di çarçoveya pêkhateya giştî, niyeta damezrîner û yekrêziya wateyî ya nivîsê de bê xwendin.

Serweriya Xweserçavî û Erka Destûrê

Benda 3 bingeha hebûnnasî ya pergalê datîne. Li gorî vê Bendê, Serweriya Netewa Kurd ji hevagahiya dîrokî û îradeya cevherî ya Neteweyê radibe. Ji ber vê yekê, rewayiya bingehîn a vê Serweriyê ne ji naskirina navdewletî, peymanname, lihevhatin, razîbûna hêzeke biyanî an rapirsiyeke berê tê wergirtin.

Ev prensîb nayê wê wateyê ku Destûr di damezrandina pergala Serweriyê de rolekê nalîze. Cudahî di navbera «çavkaniya Serweriyê» û «damezrandina qanûnî ya Serweriyê» de ye. Çavkanî Netew e; lê Destûr vê Serweriyê diguhezîne pergaleke qanûnî ku tê de Desthilat, sazî, maf, erk û mekanîzmayên nirxandinê tên diyarkirin.

Di vê statûyê de, Destûr sê erkên bingehîn bi cih tîne. Yekem, Serweriya Neteweyî ji rewşa îrade û hevagahiya dîrokî vediguhezîne îfadeyeke qanûnî û pabendker. Duyem, rêyên sepandina Desthilatê ava dike û diyar dike ka kî, ji bo çi demê, bi kîjan prosedûrê û di nav çi sînoran de dikare li ser navê Komarê biryar bide. Sêyem, Serweriyê ji wê yekê diparêze ku sazî an piraniyeke demkî xwe wek xwediyê herdemî yê Desthilatê bibîne.

Ji ber vê yekê, guhertin an guherandina nivîsê nikare çavkaniya hebûnnasî ya Serweriyê ji holê rake. Lê heke bê sînor be, dikare pergala qanûnî ya parastina Serweriyê lawaz bike. Her ji ber vê yekê Benda 128 bendên têkildar bi pênaseya Komarê, Alaya Neteweyî, xwezaya xweserçavî ya Serweriyê û şêwaza komarî ya Dewletê wek prensîbên neguherbar diparêze.

Rewayiya Desthilatê û Sînorê Mandata Sazî

Benda 16 çavkaniya rewayiya Desthilatên hilbijartî diyar dike. Li gorî vê Bendê, Desthilat rewayiya xwe ji Destûrê, pêvajoyên qanûnî û destûrî, hilbijartinên giştî û damezrandina saziyên fermî werdigirin. Ev rewayî ne herdemî ye; belkî ji bo heyameke diyarkirî, di çarçoveya mandateke sînordar û bi şertê pabendbûna bi prensîbên neguherbar ve tê dayîn.

Li vir cudahiya di navbera «xwediyê resen ê Serweriyê» û «sepînerê demkî yê Desthilatê» de derdikeve holê. Ji aliyê şîrovekirina destûrî ve, Netew xwediyê Serweriyê ye; lê Serkomar, Mekoya Niştimanî, Mekoya Jîran, Kabîne û saziyên din tenê mandateke destûrî ji bo sepandina beşeke diyarkirî ya Desthilatê werdigirin. Ev mandat ne xwedîtiya Serweriyê ye û ne jî destûra Desthilateke bê sînor e.

Piraniya hilbijartinê dikare Desthilata Rayedar an endamên Desthilata Qanûndaner diyar bike; lê nikare xwedîtiya Serweriyê veguhezîne an prensîbên neguherbar ên Komarê ji holê rake. Piranî mafê Desthilatdariyê di çarçoveya Destûrê de dide; ne mafê hilweşandina wê çarçoveyê ku rewayiya xwe ya piranî ji wê çavkaniyê werdigire.

Ji ber vê yekê, tu Desthilat nikare li ser navê «îradeya Neteweyê» ji Destûrê derkeve. Di pergaleke destûrî de, îradeya Neteweyê tenê bi rêya mekanîzmayên qanûnî û destûrî dibe biryareke pabendker. Bikaranîna navê Neteweyê ji bo derxistina Destûrê ji nav pêvajoyê, di bingehê de veguherandina Serweriya Neteweyî ye bo Desthilatdariya kes, kom an sazî.

Ragihandina Destûrê û Kirdeya Damezrîner

Benda 123 ragihandina Destûrê wek Kirdeya Damezrîner a Serweriyê pênase dike. Ev îfade pêdivî bi şîrovekirineke hûrgulî heye; ji ber ku di heman demê de du aliyên cuda dihewîne.

Di aliyê hebûnnasî de, kirdeya ragihandinê Serweriyê ji tunebûnê naafirîne. Benda 123 bi xwe ragihandinê wek pejirandina rastiyeke berê pênase dike: îradeya mutleq û danûstandin-nepejir a Netewa Kurd ji bo Serweriyê li ser Wargeha Dîrokî ya xwe. Bi vê wateyê, kirde ragihîner e; ji ber ku rastiyeke berê hebû dixe ber Ronahiya Qanûnî.

Di aliyê qanûnî û sazî de, heman kirde damezrîner e. Ji kêliya ragihandinê pê ve, îradeya Neteweyê ji rewşeke dîrokî û veşartî vediguhezîne pergaleke eşkere û pabendker. Destûr dibe Qanûna Bilind, sazî bingeha rewayiya xwe werdigirin, Desthilat tên sînorkirin û têkiliya di navbera Şaromend û Komarê de dikeve çarçoveyeke qanûnî.

Ji ber vê yekê, di navbera Benda 3 û Benda 123 de tu nakokî tune ye. Benda 3 çavkaniya hebûnnasî ya Serweriyê diyar dike; Benda 123 kêliya damezrandina pergala qanûnî ya wê Serweriyê eşkere dike. Ya yekem bersiva pirsa «Serwerî ji ku derê tê?» dide; ya duyem bersiva pirsa «Serwerî çawa dibe pergaleke qanûnî û sazî?» dide.

Naskirina Navdewletî û Hebûna Destûrî ya Kurdistanê

Di mantiq û Ruhê vê Destûrê de, naskirina navdewletî şertê hebûna Serweriya Netewa Kurd nîne. Benda 123 sepandina Mafên Navdewletî yên Komarê bi naskirina tu aliyekî derve ve girê nade. Li ser vê bingehê, naskirin dikare têkiliyên dîplomatîk, girêdana peymannameyan, endametiya rêxistinên navdewletî û sepandina karatir a mafên derveyî hêsan bike; lê ew nabe çavkaniya mafê Netewa Kurd ji bo Dewlet û Wargeha Neteweyî ya xwe.

Li vir divê cudahî di navbera «naskirin» û «afirandin» de bê kirin. Naskirin pejirandina derveyî ya rewşeke ku Destûr li ser bingeha xweserçaviyê nas dike ye; ne kirdeyek e ku Serweriya Kurdistanê ji tunebûnê biafirîne. Her şîroveyek ku Serweriya Neteweyî bike destûreke ji derve hatî bexşandin, bi Bendên 3 û 123 re nakok e.

Herwiha nayê pejirandin ku têgeha Serweriya Neteweyî bi otonomî, rêvebirina navxweyî an Desthilateke ji aliyê dewleteke din ve hatî bexşandin bê kêmkirin. Li gorî pêkhateya Destûrê, Serwerî têgeha xwedîtiya biryardana Neteweyê ye; lê otonomî dikare Desthilateke sînordar û bexşandî di nav pergala dewleteke din de be. Tevlîhevkirina van her du têgehan ne tenê şaşiyeke zimanî ye; ew şêwandineke naverokî ye.

Serdestiya Destûrê û Bendên Neguherbar

Serdestiya Destûrê ji du aliyên bi hev ve girêdayî pêk tê. Aliyê yekem şêweyî ye: her qanûn, biryar, ferman an kiryara saziyên Dewletê divê ji aliyê Desthilateke jêhatî ve, bi şopandina prosedûrên diyarkirî û di nav sînorên Desthilata hatî spartin de bê derxistin. Kiryareke ku bingeha Desthilata qanûnî tune be, heta heke armanceke baş jî hebe, ji aliyê destûrî ve pirsgirêkdar e.

Aliyê duyem naverokî ye: qanûn an biryarek divê ne tenê ji aliyê şêwaz û prosedûrê ve rast be; naverok, armanc û bandora wê jî divê bi cewhera Destûrê re lihevhatî be. Benda 129 her şîroveyeke ku Serweriya Neteweyî, Yekparetiya Welat an Ewlehiya Neteweyî lawaz bike, ji bingehê betal û dijdestûrî dinasîne.

Benda 128 mertaleke zêdetir ji bo Nasnameya Destûrî ya Komarê datîne. Li gorî vê Bendê, mekanîzmaya guhertina Destûrê nikare cewhera hebûnî ya Komarê an ew prensîbên ku sedema hebûna Dewletê ne biguherîne. Li ser vê bingehê, Desthilata guhertinê ne Desthilateke Damezrîner a bê sînor e; belkî Desthilateke destûrî û sînordar e ku nikare çavkaniya rewayiya xwe ji holê rake.

Di encamê de, pejirandina şêweyî ya qanûnekê bi piraniya pêwîst, bi tena xwe destûrîbûna naveroka wê misoger nake. Piranî nikare bi prosedûreke rast encameke dijdestûrî biafirîne. Prosedûr û naverok her du divê bi Destûrê re lihevhatî bin.

Şîrovekirina Destûrê û Desthilata Biryardana Dawî

Benda 129 Dadgeha Bilind wek yekane Desthilata xwedî biryara dawî di Şîrovekirina Bendên Destûrê de nas dike. Ev Desthilat nayê wê wateyê ku Dadgeha Bilind xwediyê Destûrê ye an dikare li gorî daxwaza xwe naveroka wê biguherîne. Berevajî vê, Desthilata Şîrovekirinê bi pabendbûna bi niyeta damezrîner, Deriyê Yekem, prensîbên neguherbar û yekrêziya wateyî ya nivîsê ve hatiye sînorkirin.

Benda 28 Desthilata Nirxandina Destûrî ya Dadgeha Bilind li ser qanûn, biryar, ferman û kiryarên fermî yên Desthilatan datîne. Benda 129 pîvan û çarçoveya Şîrovekirina vê Desthilatê diyar dike. Benda yekem Desthilata Nirxandinê dide; ya duyem sînor û arasteya bikaranîna wê Desthilatê datîne.

Dadgeha Bilind di Nirxandina Destûrî de divê ne tenê bipirse ka qanûnek bi hejmara dengên pêwîst hatiye derxistin an na. Divê bipirse ka Desthilata derxistinê hebûye, prosedûr hatine şopandin, Maf û Azadiyên Bingehîn hatine parastin, prensîbên neguherbar nehatine lawazkirin û bandora rastîn a qanûnê bi Ruhê Destûrê re lihev tê an na.

Yekrêziya Wateyî û Ewlehiya Destûrî

Benda 139 Pênaseyên Destûrî yên Bingehîn wek çarçoveyeke neguherbar û çavkaniyeke bilind ji bo saziyên Dewletê datîne. Armanc ne tenê yekgirtina peyvan e; belkî rêgirtin e ji wê yekê ku têgehên bingehîn li gorî berjewendiyên demkî, guhertina Desthilatê an zexta derveyî bi wateyên nû bên şîrovekirin.

Eger her sazî bikare têgehên «Serweriya Neteweyî», «Netew», «Dewlet», «Wargeh», «Şaromend» an «Ewlehiya Neteweyî» li gorî daxwaza xwe ji nû ve pênase bike, nivîs ji aliyê derveyî ve li cih dimîne; lê naveroka qanûnî ya pergalê ji hundir ve tê hilweşandin. Bi vî awayî, guhertina wateyê dikare heman encama guhertina nivîsê çêbike, bêyî ku pêvajoya guhertina Destûrê bê şopandin.

Ji aliyê Şîrovekirina Destûrî ve, Yekrêziya Wateyî beşek ji Ewlehiya Destûrî ye; ji ber ku parastina pergalê ne tenê bi parastina hevokan, belkî bi parastina têgeh û têkiliyên wateyî yên di navbera wan de pêk tê. Peyva destûrî divê heman cewherê di qanûndanerî, biryardana dadwerî, xebata Rayedar û guftûgoya sazî de biparêze.

Wek mînak, «Serweriya Neteweyî» nayê bi «otonomî» an Desthilateke ji derve hatî bexşandin şîrovekirin; herwiha «Wargeha Neteweyî» nayê tenê bi sînoreke demkî ya rêvebirî kêmkirin. Ev cure şîrove ne tenê guhertina peyvan in; ew şêwandina cewhera Destûrê ne.

Encamên Sazî û Pîvana Nirxandina Destûrî

Ji tevahiya Bendên têkildar dikare pîvaneke pênc qonaxî ji bo nirxandina destûrîbûna qanûn û kiryarên Desthilatê bê avakirin:

1. Pîvana Desthilatê: Gelo sazî Desthilata pêkanîna vê kiryarê ji Destûr an qanûneke destûrî wergirtiye?

2. Pîvana Prosedûrê: Gelo hemû pêvajo, şert, dem, dengdan, Zelalî û mekanîzmayên Çavdêriyê yên diyarkirî hatine şopandin?

3. Pîvana Naverokê: Gelo qanûn an biryar Maf, Serweriya Neteweyî, Yekparetiya Welat, Ewlehiya Neteweyî û prensîbên neguherbar diparêze?

4. Pîvana Wateyê: Gelo têgeh û desteyên peyvan ên hatine bikaranîn bi Pênaseyên Destûrî û Yekrêziya Wateyî ya nivîsê re lihev tên?

5. Pîvana Bandorê: Gelo encama rastîn a kiryarê bi armanc û Ruhê Destûrê re hevrê ye, an bi awayekî nerasterast prensîbeke destûrî lawaz dike?

Bersiveke neyînî ji bo her yek ji van pirsan, kiryarê dixe bin gumanê dijdestûrîbûnê. Dadgeha Bilind divê di Nirxandina xwe de hemû van aliyan bibîne; ne tenê şêwaza derxistina qanûnê.

Di asta Qanûndaneriyê de, dikare «Noteya Lihevhatina Destûrî» wek mekanîzmayeke pêşwext ji bo her pêşnûmaya qanûnê bê danîn. Ev note dikare çavkaniya Desthilata Qanûndaneriyê, bandora pêşnûmayê li ser Mafan, têkiliya wê bi prensîbên neguherbar, lihevhatina termînolojîk û encamên sazî eşkere bike.

Daxwaza note-yeke wiha pêşniyareke sazî ye ku ji Ruhê Bendên 28, 129 û 139 tê derxistin; ne nivîseke rasterast e ku Destûr bi heman navî fermanê wê dabe. Feydeya vê mekanîzmayê ew e ku Nirxandina Destûrî tenê piştî çêbûna nakokiyê dest pê neke; belkî ji qonaxa amadekirina qanûnê ve pêşî li pirsgirêkan bigire.

Encam

Pêkhateya Destûrî ya Komara Kurdistanê têkiliya di navbera Netew, Serwerî, Destûr û sazî de bi rêzbeendiyeke diyarkirî rêk dixe. Ji aliyê hebûnnasî ve, Netewa Kurd çavkanî û xwediyê Serweriyê ye. Ji aliyê qanûnî ve, Destûr îfadeya damezrîner û Çavkaniya Bilind a sepandina Desthilatê ye. Ji aliyê sazî ve, Desthilat xwedî mandateke demkî, sînordar û berpirsiyar in.

Benda 3 çavkaniya xweserçavî ya Serweriyê diyar dike; Benda 123 vê Serweriyê diguhezîne rewşeke qanûnî û sazî; Benda 16 rewayiya Desthilatên hilbijartî sînordar dike; Benda 28 mekanîzmaya Nirxandina Destûrî ava dike; Benda 128 cewhera neguherbar a Komarê diparêze; Benda 129 pîvanên Şîrovekirinê û Desthilata Biryardana Dawî diyar dike; Benda 139 Yekrêziya Wateyî ya pergalê misoger dike.

Li ser vê bingehê, Serdestiya Destûrê ne asteng e li pêş Hêza Rewa ya Dewletê; belkî şertê çêbûn û berdewamiya wê Hêzê ye. Desthilateke bê sînorê destûrî dikare bibe daxwaza kes, piranî an komê; lê Desthilateke pabend bi Peymana Damezrîner dikare Serweriya Netewa Kurd biparêze, Mafên Şaromendan misoger bike û Komara Kurdistanê bi awayekî rewa, yekgirtî û domdar bi rê ve bibe.