2
سەروەریی و دەوڵەتبوونئەم وتارە چەمکی «دەوڵەتی ڕزگاریی» لە دەستووری کۆماری کوردستاندا دەخاتە ناو چوارچێوەیەکی دەستووری، قانوونی و زانستی. بەندی ١٢٢ دەوڵەتی ڕزگاریی کوردستان وەک ئامرازی فەرمیی ڕاییکردنی ویستی پۆڵایینی نەتەوەیی دادەمەزرێنێت، تا ئەو ساتەوەختەی کە کۆماری کوردستان سەروەریی تەواوی خۆی بەسەر وارگەی نەتەوەییدا دەچەسپێنێت. ئەم پێناسەیە دەوڵەتی ڕزگاریی لە ئاستی دروشم، بزووتنەوە یان دەسەڵاتی خۆڕسکدا ناهێڵێتەوە؛ بەڵکو دەیکاتە پەڕگاڵێکی کاتی، سنووردار، ئامانجتەوەر و قانوونمەند بۆ ڕزگاریی نەتەوەیی، نەتەوەسازی، دامەزراوەسازی و ئامادەکردنی بناغەی کۆماری سەربەخۆ.
گریمانەی سەرەکیی وتارەکە ئەوەیە کە دەوڵەتی ڕزگاریی تەنیا بە بانگەشەی ماف ڕەوا نابێت؛ بەڵکو بە توانای ڕاییکردنی دەسەڵات، یەکخستنی هێزی نەتەوەیی، پاراستنی سەروەریی نەتەوەیی، بنیاتنانی دامەزراوە، ڕێکخستنی پەیوەندیی دەرەکی و ئامادەکردنی ڕاگوێزی شکۆمەندانە ڕەوایەتیی خۆی دەسەلمێنێت. لەم ڕوانگەیەوە، دەوڵەتی ڕزگاریی نە دەسەڵاتداریی بێسنوورە و نە بەڕێوەبردنی کاتیی بێ بنەما؛ ئەوە پەیکەری قانوونیی ویستی نەتەوەیە لە قۆناغێکدا کە نەتەوە هێشتا لە ڕووی کردارییەوە لەگەڵ داگیرکاری ڕووبەڕووە، بەڵام لە ڕووی ڕەوایەتییەوە خاوەنی سەروەریی خۆیە.
3
بنەما دەستوورییەکانئەم وتارە پەیوەندیی نێوان توانای نوێکردنەوەی دەستوور و ئەرکی پاراستنی ناسنامە و گەوهەری نەگۆڕی کۆماری کوردستان تاوتوێ دەکات. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە دەستوور چۆن دەتوانێت وەڵامدەرەوەی گۆڕانی کۆمەڵگا، تەکنەلۆژیا، دامەزراوەکان و پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتوو بێت، بەبێ ئەوەی پڕۆسەی هەموارکردنەوە ببێتە ڕێگای هەڵوەشاندنەوەی بنەما دامەزرێنەرەکانی خۆی.
گریمانەی وتارەکە ئەوەیە کە دەستووری زیندوو پێویستی بە توانای گۆڕان هەیە، بەڵام هەر گۆڕانێک بە تەنیا نوێبوونەوە نییە. هەموارکردنەوە تەنیا کاتێک ڕەوایە کە لە چوارچێوەی سپێردەی دەستووری، ڕێکاری دیاریکراو، گفتوگۆی ڕووەن، پشکنینی دادوەری و پاراستنی بەندە نەگۆڕەکاندا ئەنجام بدرێت. گۆڕانێک کە گەوهەری سەروەریی نەتەوەیی، یەکپارچەیی وارگەی نەتەوەیی، فۆڕمی کۆماری یان سەرچاوەی ڕەوایەتیی دەستووری لاواز بکات، هەموارکردنەوە نییە؛ بەڵکو دەرچوونە لە سنووری دەسەڵاتی دامەزراو.
بەندەکانی ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ پەرگاڵێکی سێقاتی بۆ پاراستنی دەستوور دادەڕێژن: ڕێکاری قورسی گۆڕان، قەڵغانی ناوەڕۆکیی بەندە نەگۆڕەکان و پێداچوونەوەی کۆتاییی دادگای باڵا. لە کۆی ئەم بنەمایانەوە دەردەکەوێت کە نوێبوونەوە و پاراستن دوژمنی یەکتر نین؛ نوێبوونەوەی ڕەوا ئەو گۆڕانەیە کە توانای دەستوور بۆ پاراستنی هەمان گەوهەر لە بارودۆخی نوێدا بەهێزتر بکات.
4
بنەما دەستوورییەکانئەم وتارە دەکۆڵێتەوە کە دەستووری کۆماری کوردستان چۆن سەروەریی نەتەوەی کورد بە مافێکی خۆسەرچاوە، پێشوەختە و پێویستنەبوو بە مۆڵەتی دەرەکی پێناسە دەکات. لە ڕێگەی خوێندنەوەی بەندەکانی ٣، ١٦، ١٢٣، ١٢٩ و ١٣٩ـەوە، جیاوازیی نێوان سەرچاوەی ڕەوایەتی، شێوازی ڕاییکردنی دەسەڵات و سنووری لێکدانەوە دەردەخرێت. وتارەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە باڵادەستیی دەستوور لەم پەرگاڵەدا تەنیا پلەبەندیی دەق نییە؛ میکانیزمی پاراستنی ویستی دامەزرێنەری نەتەوە، یەکڕایی واتایی و سەربەخۆیی بڕیاری کۆمارە.
5
دەوڵەتداری و دامەزراوەکاندەستووری کۆماری کوردستان قانووندانان بە یەک دەزگای زۆرینەیی نادات؛ مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران دەخاتە ناو پەرگاڵێکی هاوبەش. ئەم وتارە نیشان دەدات کە مەکۆی یەکەم نوێنەرایەتیی ڕاستەوخۆی شارۆمەندان دەکات و مەکۆی دووەم کات، شارەزایی، دیدی درێژخایەن و پاراستنی گەوهەری دەستوور زیاد دەکات. پەرگاڵەکە بۆ دروستکردنی دووبارەکاری نییە؛ بۆ کەمکردنەوەی هەڵەی قانووندانان، بەرگری لە مافەکان و پێدانی ڕەوایەتیی فراوانتر بە بڕیارە نیشتمانییەکانە.
6
دەوڵەتداری و دامەزراوەکاندەوڵەتی نوێ پێویستی بە دەسەڵاتێکی ڕایەداریی هەیە کە بتوانێت بڕیار بگرێت، بەڵام هێز بەبێ وەڵامدانی دەستووری بە خێرایی دەبێتە سەرچاوەی ئارەزوومەندی. ئەم وتارە جیاوازیی نێوان «هێزی دامەزراوەیی» و «دەسەڵاتی بێ سنوور» ڕوون دەکاتەوە. لە پەرگاڵی دەستووردا سەرکۆمار و کابینە ئەرکی یەکگرتنی ئاراستەی نیشتمانی، جێبەجێکردنی قانوون و بەڕێوەبردنی ڕاژەی گشتیان هەیە؛ هەمان کات لە ژێر پشکنینی مەکۆ، دادگا، دەزگای چاودێری و گشتدان.
7
هاووڵاتیبوون، ماف و ئازادییەکانهاووڵاتیبوون لە دەستووری کۆماری کوردستان تەنیا تۆماری ناسنامە نییە؛ پەیوەندییەکی دەستووریی دوولایەنەیە. کۆمار ماف، کەرامەت و یەکسانی دەپارێزێت و هاووڵاتی لە بەرامبەر وڵات، قانوون و بەرژەوەندیی گشتی ئەرک وەردەگرێت. ئەم وتارە پێوەری هاوسەنگی بۆ سنووردارکردنی مافەکان دادەڕێژێت و نیشان دەدات کە هیچ سنووردارکردنێک بە ناوی ئاسایش یان گشتدان ڕەوا نابێت، مەگەر قانوونی، پێویست، گونجاو و کەمترین زیانبەخش بێت.
8
هاووڵاتیبوون، ماف و ئازادییەکانژیانی هاووڵاتی لە دەوڵەتی ژیردا بە داتا و سیستەمی ئۆتۆماتیکی دەبەسترێتەوە. ئەم وتارە نیشان دەدات کە نهێنی، دەستگەیشتن بە زانیاری، مافی ناسینی بڕیار و مافی ناڕەزایی لە بڕیاری ئەلگۆریتمی بەشێکن لە پاراستنی دەستووری، نەک خزمەتگوزاریی لاوەکی. دەستوور دەتوانێت هەمان کات داتا بۆ خزمەتگوزاریی باشتر بەکاربهێنێت و خاوەندارێتی، مەبەست، ماوە و چاودێریی بەکارهێنانی سنووردار بکات.
9
ئاسایش و بەرگریی نیشتمانیبەرگریی نیشتمانی بۆ کوردستان بابەتی مانەوەی وڵاتە، بەڵام مەترسیی بوون بە هۆکاری دەسەڵاتی بێ پشکنینیشی هەیە. ئەم وتارە دۆکترینی بەرگریی چالاک وەک توانای پێشبینی، ڕاگرتن و وەڵامدانەوە بە هەڕەشە پێناسە دەکات، لە هەمان کاتدا مانداتی مەدەنی، یەکگرتوویی زنجیرەی فەرمان، پێوەری پێویستی و پاراستنی مافی تاک دەپارێزێت. هێزی چەکدار لە پەرگاڵەکەدا هی کۆمارە، نەک هی حیزب، ناوچە یان تاک.
10
ئاسایش و بەرگریی نیشتمانیهەواڵگری پێویستی بە نهێنی هەیە، بەڵام نهێنیی بێ سنوور دەکرێت ببێتە پەردەی دەستدرێژی. ئەم وتارە پەرگاڵێکی قانوونی بۆ کۆکردنەوەی زانیاری، چاودێریی پەیوەندی، کردارە سایبەرییەکان و پاراستنی ژێرخان دادەڕێژێت. بنەماکە ئەوەیە کە هەر دەسەڵاتێکی نهێنی دەبێت مانداتی ڕوون، پێوەری پێویستی، مۆڵەتی سەربەخۆ، تۆماری کردار و چاودێریی دوای جێبەجێکردنی هەبێت.
11
دیپلۆماسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیوارگێڕیی دەرەوەی کۆماری کوردستان لە دەستووردا خزمەتکاریی سەروەری، ئاسایش و گەشەی وڵاتە. ئەم وتارە «سەروەریپێش» وەک دۆکترینێک پێناسە دەکات کە هەر پەیمان، هاوپەیمانی و هەڵوێستێکی نێودەوڵەتی بە پێوەری بەرژەوەندیی درێژخایەنی نەتەوەی کورد، پاراستنی یەکپارچەیی خاک و پابەندبوون بە قانوونی نێودەوڵەتی هەڵدەسەنگێنێت. دۆکترینەکە خۆگۆشەگیری نییە؛ بەشداریکردنی هۆشیارانەیە لە جیهان بەبێ بەخشینی دەسەڵاتی نەگۆڕ.
12
دیپلۆماسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیبەندی ٧٧ پەیوەندیی کوردستان و ئیسرائیل لە ئاستی مامەڵەی ڕۆژانە بەرز دەکاتەوە بۆ هاوپەیمانیی ستراتیژی. ئەم وتارە بنەما، سوود، سنوور و میکانیزمی ئەو هاوپەیمانییە شیدەکاتەوە و جیاوازیی نێوان ڕەخنەی وارگێڕیی ڕەوا و ئەنتیسمیتیزم ڕوون دەکاتەوە. هاوپەیمانییەکە لەسەر هاوسەرووشتیی مێژوویی، پاراستنی نەتەوەکان لە ڕق و لەناوبردن، هاوکاریی ئاسایشی، تەکنەلۆژی و ئابووری دادەمەزرێت؛ بەڵام دەبێت بە دەستوور، مافی مرۆڤ و بەرژەوەندیی هاوبەش پابەند بێت.
13
ئابووری و گەشەی نیشتمانیدەستووری کۆماری کوردستان ئابووری نە بە دەوڵەتداریی کۆنترۆڵکراوی تەواو و نە بە بازاڕی بێ سنوور دەسپێرێت. ئەم وتارە سەرمایەداریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێک پێناسە دەکات کە خاوەندارێتیی تایبەت، پێشبڕکێ و نوێکاری دەپارێزێت، بەڵام ئاسایشی ئابووری، ژێرخان، دادپەروەریی دەرفەت و سەربەخۆیی بڕیار بە ئەرکی دەوڵەت دەزانێت. فرەسەرچاوەکردن لە نەوت و سامانە تاکەکان بۆ پیشەسازی، کشتوکاڵ، زانست و خزمەتگوزاریی دیجیتاڵی مەرجی سەروەریی ڕاستەقینەیە.
14
ئابووری و گەشەی نیشتمانیسامانە سروشتییەکان مڵکی حکومەتی کاتی نین؛ مانداتێکن لە نەتەوەی کورد و نەوەکانی داهاتوو. ئەم وتارە مۆدێلێک بۆ تۆمارکردنی داهات، بودجەکردن، سندووقی نەوەکان، پاراستنی ژینگە و چاودێریی مەکۆ دادەڕێژێت. هەمان کات ڕۆڵی بانکی ناوەندی لە پاراستنی دراو، سەقامگیریی نرخ و ڕێگری لە بەکارهێنانی چاپی پارە بۆ کێشەی سیاسی شیدەکاتەوە.
15
دەوڵەتی ژیر و تەکنەلۆژیاسەروەری لە سەردەمی داتا تەنیا بە خاک و سنوور ناپێورێت؛ بە توانای کۆمار بۆ پاراستنی ناسنامە، تۆمار، کۆد و ژێرخانی خۆی دەپێورێت. ئەم وتارە ئەندازیارییەکی چوارچینەیی بۆ سەروەریی دیجیتاڵی دادەڕێژێت: ناسنامەی سەلمێنراو، تۆماری سەرچاوە، گواستنەوەی ئاسایشپارێز و خزمەتگوزاریی یەکجار-داتا. ئامانج داخستنی کوردستان لە تەکنەلۆژیای جیهانی نییە؛ پاراستنی توانای بڕیار و بەردەوامیی خزمەت لە هەر دۆخێکدایە.
16
دەوڵەتی ژیر و تەکنەلۆژیاژیریی دەستکرد دەتوانێت خزمەتگوزاریی گشتی خێراتر و شیکاریی سیاست وردتر بکات، بەڵام هەڵە و لایەنگریی خۆکار دەکرێت بە ملیۆنان کەس بگات. ئەم وتارە پەرگاڵێکی مەترسی-بنەما بۆ بەکارهێنانی ژیریی دەستکرد لە دەوڵەت دادەڕێژێت: تۆمارکردن، هەڵسەنگاندنی کاریگەری، داتای کوالێتی، ڕوونیی، پشکنینی مرۆیی و مافی ناڕەزایی. هەروەها دیموکراسیی دیجیتاڵی لە دەنگدانی سادە جیا دەکاتەوە و بە زانیاری، گفتوگۆ و پاراستنی دەنگ دەیبەستێتەوە.
17
پەروەردە، زانست و کولتوورپەروەردە لە دەستووری کۆماری کوردستان خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتیی سادە نییە؛ ژێرخانی مانەوەی نەتەوە، ئازادیی تاک و توانای دەوڵەتە. ئەم وتارە «سەروەریی زانست» وەک توانای بەرهەمهێنان، هەڵسەنگاندن و بەکارهێنانی زانیاری بە زمانی کوردی و بە ستانداردی جیهانی پێناسە دەکات. پەرگاڵی پەروەردە دەبێت ناسنامەی نەتەوەیی، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، شارەزاییی کار و ئازادیی ئەکادیمی یەک بگرێتەوە.
18
پەروەردە، زانست و کولتوورنەتەوەیەک کە بەڵگەکانی خۆی نەپارێزێت، ڕاڤەی مێژووی خۆی بە دەستی دیکە دەدات. ئەم وتارە مێدیا، ئەرشیف، دامەزراوەی بیرکردنەوەی ستراتیژی و یادەوەریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێکی یەکگرتوو دەخوێنێتەوە. ئەرشیف ڕاستیی بەڵگەدار دەپارێزێت، مێدیا لێپرسینەوە دروست دەکات، توێژینەوە واتا دەدات و یادەوەری گواستنەوەی مێژوو بۆ نەوەی داهاتوو ئەنجام دەدات.
19
دەستوورناسیی بەراوردکاریدوو مەکۆیی لە هەندێ دەوڵەت نوێنەرایەتیی یەکە فیدراڵەکان دەکات، لە هەندێکی دیکە میراتێکی مێژووییە و لە هەندێ پەرگاڵدا دەزگای پشکنینی دووەمە. دەستووری کۆماری کوردستان مەکۆی ژیران بە فەلسەفەی شارەزایی، پاراستنی درێژخایەن و هاوسەنگیی قانووندانان دادەمەزرێنێت. ئەم وتارە بەندەکانی ١٧، ١٨ و ٢١ لەگەڵ مۆدێلە ناسراوەکان بەراورد دەکات و ئاگاداری دەداتەوە کە وەرگرتنی ناو یان ڕێکار بەبێ گونجاندن بە مێژوو و پێویستیی کوردستان هەڵەیە.
20
دەستوورناسیی بەراوردکاریدەسەڵاتی هەموارکردنەوە لە هەندێ دەستووردا بە دەق سنووردارە و لە هەندێ پەرگاڵدا دادگا سنووری پێکهاتەی بنەڕەتیی دۆزیوەتەوە. ئەم وتارە بەندی ١٢٨ی دەستووری کۆماری کوردستان بە بەندی ٧٩(٣)ی قانوونی بنەڕەتیی ئەڵمانیا و حوکمی کێسەڤانەندا بەراورد دەکات. جیاوازیی مۆدێلی کوردستان لەوەدایە سەروەریی نەتەوەی کورد، یەکپارچەیی وڵات و فۆڕمی کۆماری بە شێوەی ڕاستەوخۆ دەکاتە گەوهەری نەگۆڕ.
21
شیکاریی وارگێڕی و ستراتیژیدەستوور شایستەسالاری و پاکڕەوشتی بە ئامانجی ئەخلاقی تەنیا ناهێڵێتەوە؛ دەیانکاتە بنەمای بەڕێوەبردنی دەوڵەت. ئەم وتارە زنجیرەیەکی جێبەجێکردن دادەڕێژێت کە لە دامەزراندنی کارمەند دەست پێدەکات، بە ڕاگەیاندنی سامان و کڕینی گشتی تێدەپەڕێت و بە حسابرسی، پاراستنی ئاگادارکەرەوە و سزا تەواو دەبێت. گەندەڵی تەنیا تاوانی تاک نییە؛ هەڵەی دیزاینە کە دەرفەت، نهێنی و بێ سزایی پێکەوە کۆدەکاتەوە.
22
شیکاریی وارگێڕی و ستراتیژیپارچەکردن، کۆچپێکردن و نیشتەجێکردنی بەزۆر تەنیا ڕووداوی مێژوویی نین؛ کاریگەرییان لەسەر خاوەندارێتی، نوێنەرایەتی و ئاسایشی کۆماری داهاتوو دەمێنێتەوە. ئەم وتارە گەڕاندنەوەی دیمۆگرافی وەک پڕۆسەی دادپەروەریی دەستووری شیدەکاتەوە، نەک تۆڵەکردنەوەی کۆمەڵایەتی. پێوەرەکان بریتین لە گەڕانەوەی ئارەزوومەندانە، گەڕاندنەوەی مڵک یان قەرەبوو، پشکنینی تاکەکەسیی داواکاری، قەدەغەی سزا بە کۆمەڵ و دامەزراندنی دامەزراوەی کاتیی وەڵامدەر.
