2
بنەما دەستوورییەکاندەستوورێکی زیندوو پێویستی بە توانای وەڵامدانەوە بە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆژییەکان هەیە، بەڵام ئەم توانایە نابێت ببێتە دەروازەی هەڵوەشاندنەوەی خودی کۆمار. ئەم وتارە بەندەکانی ١٥، ١٢٧، ١٢٨ و ١٢٩ دەخوێنێتەوە و پێوەری جیاکردنەوەی «هەموارکردنەوە» لە «گۆڕینی ناسنامەی دەستوور» دادەڕێژێت. ئەنجامەکە ئەوەیە کە دەسەڵاتی هەموارکردنەوە دەسەڵاتێکی دامەزراو و سنووردارە؛ ناتوانێت سەروەریی نەتەوەی کورد، یەکپارچەیی وڵات، فۆڕمی کۆماری و بنەما دامەزرێنەرەکان بگۆڕێت.
3
سەروەریی و دەوڵەتبوونبەندەکانی ١٢٢ تا ١٢٦ وەڵامی دەستووری دەدەنەوە بە پرسیارێکی دەگمەن: چۆن نەتەوەیەکی خاوەن دەستوور لە قۆناغی داگیرکاریدا دامەزراوەی قانوونیی خۆی دروست دەکات و دواتر دەسەڵات بە شێوەیەکی ڕێک و پێک دەگوازێتەوە بۆ کۆماری سەربەخۆ؟ وتارەکە دەوڵەتی ڕزگاریی وەک دەسەڵاتی هەردەمی یان حکومەتی جێگرەوە ناپێناسێت؛ بەڵکو وەک ئامرازێکی کاتی، مانداتدار و پابەند بە ئامانجی تاکەی ڕزگاری و ڕاگوێزی دەستووری دەخوێنێتەوە. شیکارییەکە ڕێگای ڕێگرتن لە قەتیسبوونی دەسەڵاتی قۆناغی خەبات و پاراستنی درێژەداریی قانوونی پیشان دەدات.
4
قانوون و دادپەروەریئەم وتارە ڕۆڵی دادگای باڵای کۆماری کوردستان لە پاراستنی دەستوور و سەروەریی قانوون شیدەکاتەوە. بەندەکانی ٢٦ تا ٣٠ دادوەری بە دەسەڵاتێکی سەربەخۆ، دادگای باڵا بە پارێزەری دەستوور و پڕۆسەی دادگاییکردن بە قەڵغانی شکۆ و مافەکانی تاک پێناسە دەکەن. وتارەکە دەڵێت سەربەخۆیی دادوەری پارێزبەندیی پیشەیی بۆ دادوەر نییە، بەڵکو مافی شارۆمەند و میکانیزمی ڕێگرتن لە گۆڕینی مانداتی گشتی بۆ دەسەڵاتی تاکەکەسییە.
5
دەوڵەتداری و دامەزراوەکاندەستووری کۆماری کوردستان قانووندانان بە یەک دەزگای زۆرینەیی نادات؛ مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران دەخاتە ناو پەرگاڵێکی هاوبەش. ئەم وتارە نیشان دەدات کە مەکۆی یەکەم نوێنەرایەتیی ڕاستەوخۆی شارۆمەندان دەکات و مەکۆی دووەم کات، شارەزایی، دیدی درێژخایەن و پاراستنی گەوهەری دەستوور زیاد دەکات. پەرگاڵەکە بۆ دروستکردنی دووبارەکاری نییە؛ بۆ کەمکردنەوەی هەڵەی قانووندانان، بەرگری لە مافەکان و پێدانی ڕەوایەتیی فراوانتر بە بڕیارە نیشتمانییەکانە.
6
دەوڵەتداری و دامەزراوەکاندەوڵەتی نوێ پێویستی بە دەسەڵاتێکی ڕایەداریی هەیە کە بتوانێت بڕیار بگرێت، بەڵام هێز بەبێ وەڵامدانی دەستووری بە خێرایی دەبێتە سەرچاوەی ئارەزوومەندی. ئەم وتارە جیاوازیی نێوان «هێزی دامەزراوەیی» و «دەسەڵاتی بێ سنوور» ڕوون دەکاتەوە. لە پەرگاڵی دەستووردا سەرکۆمار و کابینە ئەرکی یەکگرتنی ئاراستەی نیشتمانی، جێبەجێکردنی قانوون و بەڕێوەبردنی ڕاژەی گشتیان هەیە؛ هەمان کات لە ژێر پشکنینی مەکۆ، دادگا، دەزگای چاودێری و گشتدان.
7
هاووڵاتیبوون، ماف و ئازادییەکانهاووڵاتیبوون لە دەستووری کۆماری کوردستان تەنیا تۆماری ناسنامە نییە؛ پەیوەندییەکی دەستووریی دوولایەنەیە. کۆمار ماف، کەرامەت و یەکسانی دەپارێزێت و هاووڵاتی لە بەرامبەر وڵات، قانوون و بەرژەوەندیی گشتی ئەرک وەردەگرێت. ئەم وتارە پێوەری هاوسەنگی بۆ سنووردارکردنی مافەکان دادەڕێژێت و نیشان دەدات کە هیچ سنووردارکردنێک بە ناوی ئاسایش یان گشتدان ڕەوا نابێت، مەگەر قانوونی، پێویست، گونجاو و کەمترین زیانبەخش بێت.
8
هاووڵاتیبوون، ماف و ئازادییەکانژیانی هاووڵاتی لە دەوڵەتی ژیردا بە داتا و سیستەمی ئۆتۆماتیکی دەبەسترێتەوە. ئەم وتارە نیشان دەدات کە نهێنی، دەستگەیشتن بە زانیاری، مافی ناسینی بڕیار و مافی ناڕەزایی لە بڕیاری ئەلگۆریتمی بەشێکن لە پاراستنی دەستووری، نەک خزمەتگوزاریی لاوەکی. دەستوور دەتوانێت هەمان کات داتا بۆ خزمەتگوزاریی باشتر بەکاربهێنێت و خاوەندارێتی، مەبەست، ماوە و چاودێریی بەکارهێنانی سنووردار بکات.
9
ئاسایش و بەرگریی نیشتمانیبەرگریی نیشتمانی بۆ کوردستان بابەتی مانەوەی وڵاتە، بەڵام مەترسیی بوون بە هۆکاری دەسەڵاتی بێ پشکنینیشی هەیە. ئەم وتارە دۆکترینی بەرگریی چالاک وەک توانای پێشبینی، ڕاگرتن و وەڵامدانەوە بە هەڕەشە پێناسە دەکات، لە هەمان کاتدا مانداتی مەدەنی، یەکگرتوویی زنجیرەی فەرمان، پێوەری پێویستی و پاراستنی مافی تاک دەپارێزێت. هێزی چەکدار لە پەرگاڵەکەدا هی کۆمارە، نەک هی حیزب، ناوچە یان تاک.
10
ئاسایش و بەرگریی نیشتمانیهەواڵگری پێویستی بە نهێنی هەیە، بەڵام نهێنیی بێ سنوور دەکرێت ببێتە پەردەی دەستدرێژی. ئەم وتارە پەرگاڵێکی قانوونی بۆ کۆکردنەوەی زانیاری، چاودێریی پەیوەندی، کردارە سایبەرییەکان و پاراستنی ژێرخان دادەڕێژێت. بنەماکە ئەوەیە کە هەر دەسەڵاتێکی نهێنی دەبێت مانداتی ڕوون، پێوەری پێویستی، مۆڵەتی سەربەخۆ، تۆماری کردار و چاودێریی دوای جێبەجێکردنی هەبێت.
11
دیپلۆماسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیوارگێڕیی دەرەوەی کۆماری کوردستان لە دەستووردا خزمەتکاریی سەروەری، ئاسایش و گەشەی وڵاتە. ئەم وتارە «سەروەریپێش» وەک دۆکترینێک پێناسە دەکات کە هەر پەیمان، هاوپەیمانی و هەڵوێستێکی نێودەوڵەتی بە پێوەری بەرژەوەندیی درێژخایەنی نەتەوەی کورد، پاراستنی یەکپارچەیی خاک و پابەندبوون بە قانوونی نێودەوڵەتی هەڵدەسەنگێنێت. دۆکترینەکە خۆگۆشەگیری نییە؛ بەشداریکردنی هۆشیارانەیە لە جیهان بەبێ بەخشینی دەسەڵاتی نەگۆڕ.
12
دیپلۆماسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیبەندی ٧٧ پەیوەندیی کوردستان و ئیسرائیل لە ئاستی مامەڵەی ڕۆژانە بەرز دەکاتەوە بۆ هاوپەیمانیی ستراتیژی. ئەم وتارە بنەما، سوود، سنوور و میکانیزمی ئەو هاوپەیمانییە شیدەکاتەوە و جیاوازیی نێوان ڕەخنەی وارگێڕیی ڕەوا و ئەنتیسمیتیزم ڕوون دەکاتەوە. هاوپەیمانییەکە لەسەر هاوسەرووشتیی مێژوویی، پاراستنی نەتەوەکان لە ڕق و لەناوبردن، هاوکاریی ئاسایشی، تەکنەلۆژی و ئابووری دادەمەزرێت؛ بەڵام دەبێت بە دەستوور، مافی مرۆڤ و بەرژەوەندیی هاوبەش پابەند بێت.
13
ئابووری و گەشەی نیشتمانیدەستووری کۆماری کوردستان ئابووری نە بە دەوڵەتداریی کۆنترۆڵکراوی تەواو و نە بە بازاڕی بێ سنوور دەسپێرێت. ئەم وتارە سەرمایەداریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێک پێناسە دەکات کە خاوەندارێتیی تایبەت، پێشبڕکێ و نوێکاری دەپارێزێت، بەڵام ئاسایشی ئابووری، ژێرخان، دادپەروەریی دەرفەت و سەربەخۆیی بڕیار بە ئەرکی دەوڵەت دەزانێت. فرەسەرچاوەکردن لە نەوت و سامانە تاکەکان بۆ پیشەسازی، کشتوکاڵ، زانست و خزمەتگوزاریی دیجیتاڵی مەرجی سەروەریی ڕاستەقینەیە.
14
ئابووری و گەشەی نیشتمانیسامانە سروشتییەکان مڵکی حکومەتی کاتی نین؛ مانداتێکن لە نەتەوەی کورد و نەوەکانی داهاتوو. ئەم وتارە مۆدێلێک بۆ تۆمارکردنی داهات، بودجەکردن، سندووقی نەوەکان، پاراستنی ژینگە و چاودێریی مەکۆ دادەڕێژێت. هەمان کات ڕۆڵی بانکی ناوەندی لە پاراستنی دراو، سەقامگیریی نرخ و ڕێگری لە بەکارهێنانی چاپی پارە بۆ کێشەی سیاسی شیدەکاتەوە.
15
دەوڵەتی ژیر و تەکنەلۆژیاسەروەری لە سەردەمی داتا تەنیا بە خاک و سنوور ناپێورێت؛ بە توانای کۆمار بۆ پاراستنی ناسنامە، تۆمار، کۆد و ژێرخانی خۆی دەپێورێت. ئەم وتارە ئەندازیارییەکی چوارچینەیی بۆ سەروەریی دیجیتاڵی دادەڕێژێت: ناسنامەی سەلمێنراو، تۆماری سەرچاوە، گواستنەوەی ئاسایشپارێز و خزمەتگوزاریی یەکجار-داتا. ئامانج داخستنی کوردستان لە تەکنەلۆژیای جیهانی نییە؛ پاراستنی توانای بڕیار و بەردەوامیی خزمەت لە هەر دۆخێکدایە.
16
دەوڵەتی ژیر و تەکنەلۆژیاژیریی دەستکرد دەتوانێت خزمەتگوزاریی گشتی خێراتر و شیکاریی سیاست وردتر بکات، بەڵام هەڵە و لایەنگریی خۆکار دەکرێت بە ملیۆنان کەس بگات. ئەم وتارە پەرگاڵێکی مەترسی-بنەما بۆ بەکارهێنانی ژیریی دەستکرد لە دەوڵەت دادەڕێژێت: تۆمارکردن، هەڵسەنگاندنی کاریگەری، داتای کوالێتی، ڕوونیی، پشکنینی مرۆیی و مافی ناڕەزایی. هەروەها دیموکراسیی دیجیتاڵی لە دەنگدانی سادە جیا دەکاتەوە و بە زانیاری، گفتوگۆ و پاراستنی دەنگ دەیبەستێتەوە.
17
پەروەردە، زانست و کولتوورپەروەردە لە دەستووری کۆماری کوردستان خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتیی سادە نییە؛ ژێرخانی مانەوەی نەتەوە، ئازادیی تاک و توانای دەوڵەتە. ئەم وتارە «سەروەریی زانست» وەک توانای بەرهەمهێنان، هەڵسەنگاندن و بەکارهێنانی زانیاری بە زمانی کوردی و بە ستانداردی جیهانی پێناسە دەکات. پەرگاڵی پەروەردە دەبێت ناسنامەی نەتەوەیی، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، شارەزاییی کار و ئازادیی ئەکادیمی یەک بگرێتەوە.
18
پەروەردە، زانست و کولتوورنەتەوەیەک کە بەڵگەکانی خۆی نەپارێزێت، ڕاڤەی مێژووی خۆی بە دەستی دیکە دەدات. ئەم وتارە مێدیا، ئەرشیف، دامەزراوەی بیرکردنەوەی ستراتیژی و یادەوەریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێکی یەکگرتوو دەخوێنێتەوە. ئەرشیف ڕاستیی بەڵگەدار دەپارێزێت، مێدیا لێپرسینەوە دروست دەکات، توێژینەوە واتا دەدات و یادەوەری گواستنەوەی مێژوو بۆ نەوەی داهاتوو ئەنجام دەدات.
19
دەستوورناسیی بەراوردکاریدوو مەکۆیی لە هەندێ دەوڵەت نوێنەرایەتیی یەکە فیدراڵەکان دەکات، لە هەندێکی دیکە میراتێکی مێژووییە و لە هەندێ پەرگاڵدا دەزگای پشکنینی دووەمە. دەستووری کۆماری کوردستان مەکۆی ژیران بە فەلسەفەی شارەزایی، پاراستنی درێژخایەن و هاوسەنگیی قانووندانان دادەمەزرێنێت. ئەم وتارە بەندەکانی ١٧، ١٨ و ٢١ لەگەڵ مۆدێلە ناسراوەکان بەراورد دەکات و ئاگاداری دەداتەوە کە وەرگرتنی ناو یان ڕێکار بەبێ گونجاندن بە مێژوو و پێویستیی کوردستان هەڵەیە.
20
دەستوورناسیی بەراوردکاریدەسەڵاتی هەموارکردنەوە لە هەندێ دەستووردا بە دەق سنووردارە و لە هەندێ پەرگاڵدا دادگا سنووری پێکهاتەی بنەڕەتیی دۆزیوەتەوە. ئەم وتارە بەندی ١٢٨ی دەستووری کۆماری کوردستان بە بەندی ٧٩(٣)ی قانوونی بنەڕەتیی ئەڵمانیا و حوکمی کێسەڤانەندا بەراورد دەکات. جیاوازیی مۆدێلی کوردستان لەوەدایە سەروەریی نەتەوەی کورد، یەکپارچەیی وڵات و فۆڕمی کۆماری بە شێوەی ڕاستەوخۆ دەکاتە گەوهەری نەگۆڕ.
21
شیکاریی وارگێڕی و ستراتیژیدەستوور شایستەسالاری و پاکڕەوشتی بە ئامانجی ئەخلاقی تەنیا ناهێڵێتەوە؛ دەیانکاتە بنەمای بەڕێوەبردنی دەوڵەت. ئەم وتارە زنجیرەیەکی جێبەجێکردن دادەڕێژێت کە لە دامەزراندنی کارمەند دەست پێدەکات، بە ڕاگەیاندنی سامان و کڕینی گشتی تێدەپەڕێت و بە حسابرسی، پاراستنی ئاگادارکەرەوە و سزا تەواو دەبێت. گەندەڵی تەنیا تاوانی تاک نییە؛ هەڵەی دیزاینە کە دەرفەت، نهێنی و بێ سزایی پێکەوە کۆدەکاتەوە.
22
شیکاریی وارگێڕی و ستراتیژیپارچەکردن، کۆچپێکردن و نیشتەجێکردنی بەزۆر تەنیا ڕووداوی مێژوویی نین؛ کاریگەرییان لەسەر خاوەندارێتی، نوێنەرایەتی و ئاسایشی کۆماری داهاتوو دەمێنێتەوە. ئەم وتارە گەڕاندنەوەی دیمۆگرافی وەک پڕۆسەی دادپەروەریی دەستووری شیدەکاتەوە، نەک تۆڵەکردنەوەی کۆمەڵایەتی. پێوەرەکان بریتین لە گەڕانەوەی ئارەزوومەندانە، گەڕاندنەوەی مڵک یان قەرەبوو، پشکنینی تاکەکەسیی داواکاری، قەدەغەی سزا بە کۆمەڵ و دامەزراندنی دامەزراوەی کاتیی وەڵامدەر.
