گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
بانکی ناوەندیی کوردستان و ئابووریی بەهێز
سەربەخۆیی نەختینەیی، سەقامگیریی دراو و پاراستنی توانای کڕین
ئەم وتارە لەسەر ئەو پرسیارە دامەزراوە کە بانکی ناوەندیی کوردستان چۆن دەتوانێت لە چوارچێوەی دەستووردا بناغەکانی ئابوورییەکی بەهێز، سەقامگیر و خاوەن توانای خۆپاراستن مسۆگەر بکات. گریمانەی وتار ئەوەیە کە بانکی ناوەندی بە تەنیا ئابووریی بەهێز دروست ناکات، بەڵام ئەو بناغە نەختینەیی و دارایییە دەپارێزێت کە بەبێ ئەو، وەبەرهێنان، بەرهەمهێنان، پاشەکەوت، بازرگانی، دامەزراندنی کار و گەشەی ڕاوەستاو ناتوانن بە شێوەیەکی درێژخایەن بەردەوام بن. بەندی ١٣٧ی دەستووری کۆماری کوردستان بانک وەک باڵاترین دەسەڵاتی نەختینەیی و دارایی دەوڵەت و یەکەیەکی دەستووریی سەربەخۆ دادەمەزرێنێت. ئامانجی ڕاستەوخۆی ئەم دامەزراوەیە پاراستنی بەهای دراوی نیشتمانی، کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان، پاراستنی توانای کڕینی شارۆمەندان و دابینکردنی ژینگەیەکی دارایی جێگیر بۆ گەشەی ئابووریی درێژەدارە. دەستوور هەروەها بانک لە فەرمانی کابینە، پارتە وارگێڕییەکان و لایەنە دەرەکییەکان دەپارێزێت، داراییکردنی ڕاستەوخۆی بودجە بە چاپکردنی پارەی بێ پشتێنە ڕێنەدراو دەکات و بەڕێوەبردنی یەدەگی نیشتمانی بە بانک دەسپێرێت. وتارەکە نیشان دەدات کە هێزی ڕاستەقینەی بانک لە چاپکردنی دراو یان دیاریکردنی نرخی سووددا کورت نابێتەوە؛ بەڵکو لە توانای دروستکردنی متمانە بە دراو، سنووردارکردنی دەسەڵاتی دارایی، پاراستنی پاشەکەوتی نەتەوە، خۆپاراستن لە شۆکی دەرەکی و درێژکردنەوەی ئاسۆی بڕیاردانی ئابووریدا دەردەکەوێت. لە هەمان کاتدا، سەربەخۆیی بانک نابێت بە بێوەڵامدەرەوەیی تێبگەیەنرێت. ڕوونایی، ڕاپۆرتدان، وردبینی و وەڵامدانەوە لەبەردەم مەکۆی نیشتمانی ئەو کەرەستانەن کە سەربەخۆیی تەکنیکی دەگۆڕن بۆ سەربەخۆیی دەستووریی ڕەوا. دەرئەنجامی وتار ئەوەیە کە بانکی ناوەندیی کوردستان دەبێت وەک پارێزەری بەهای ڕەنج، پاشەکەوت و داهاتووی نەتەوەیی بخوێندرێتەوە. بانک ئابووری لەبری پیشەسازی، کشتوکاڵ، بازرگانی و کەرتی تایبەت بەرهەم ناهێنێت؛ بەڵام ئەو ژینگەی متمانەپێکراوە دەپارێزێت کە هەموو ئەو کەرتانە تێیدا دەتوانن گەشە بکەن.
ئەم وتارە ڕێبازی لێکدانەوەی پەیکەری و ئامانجبنەمای دەستووری بەکاردەهێنێت. سەرەتا دەقی ڕاستەوخۆی بەندەکانی ١٣٧، ١٣٢ و ١٠٩ دەخوێنرێتەوە بۆ دیاریکردنی پێگە، ئەرک، سنوور و شێوازی وەڵامدەرەوەیی بانکی ناوەندی. پاشان پەیوەندیی نێوان سەربەخۆیی نەختینەیی، سەقامگیریی نرخ، توانای کڕین، یەدەگی نیشتمانی، ڕێکخستنی بودجە و ستراتیژیی گەشەی ئابووری شیدەکرێتەوە. لە ئاستی بەراوردیدا، بنەماکانی دەستوور لەگەڵ ئەدەبیاتی زانستی و ستانداردە نێودەوڵەتییەکانی سەربەخۆیی، ڕوونایی و دەسەڵاتداریی بانکی ناوەندی بەراورد دەکرێن. ئەم بەراوردە بۆ گۆڕینی دەقی دەستوور نییە؛ بەڵکو بۆ تاقیکردنەوەی کاراییی دامەزراوەیی و دەستنیشانکردنی ئەو میکانیزمانەیە کە دەتوانن ئامانجە دەستوورییەکان بکەنە کەتواری کارپێکراو. وتارەکە بە ڕوونی لەنێوان سێ ئاستدا جیاوازی دەکات: یەکەم، ئەو حوکمانەی دەستوور بە ڕاستەوخۆ دەیانچەسپێنێت؛ دووەم، ئەو دەرئەنجامانەی لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە لە پەیوەندیی نێوان بەندەکان هەڵدەهێنرێن؛ سێیەم، ئەو پێشنیارە دامەزراوەییانەی بۆ ڕاییکردنی کاراتر و ڕووەنتر پێشکەش دەکرێن.
پرسیاری توێژینەوە و گریمانە
کاتێک باس لە بانکی ناوەندی دەکرێت، زۆرجار گفتوگۆکە لە دەوری چاپکردنی دراو، نرخی سوود و بانکی بازرگانی دەسوڕێتەوە. ئەم خوێندنەوەیە تەنیا بەشێکی ڕووکاری دامەزراوەکە دەبینێت. لە پەیکەری دەستووری کۆماری کوردستاندا، بانکی ناوەندی دامەزراوەیەکی تەکنیکیی ئاسایی نییە؛ بەڵکو قەڵغانێکی دەستوورییە بۆ پاراستنی بەهای ڕەنجی شارۆمەند، سەربەخۆیی بڕیاری ئابووری و توانای کۆمار بۆ خۆپاراستن لە قەیران.
پرسیاری بنەڕەتیی ئەم وتارە ئەوەیە: بانکی ناوەندیی کوردستان بە چ میکانیزمێک ئابوورییەکی بەهێز مسۆگەر دەکات، بەبێ ئەوەی ببێتە جێگرەوەی بەرهەمهێنان، کەرتی تایبەت یان ستراتیژیی گەشە؟
گریمانەکە دوو بەشی هەیە. یەکەم، بانک بە تەنیا ناتوانێت ئابووریی بەهێز دروست بکات؛ چونکە گەشە بە بەرهەمهێنان، زانست، ژێرخان، کشتوکاڵ، پیشەسازی، بازرگانی و سەرمایەی مرۆیی پێویستە. دووەم، هیچ ئابوورییەکی بەهێز ناتوانێت بەبێ دراوێکی متمانەپێکراو، نرخی جێگیر، یەدەگی پارێزراو، پەڕگاڵێکی بانکیی سەقامگیر و سنوورێکی قورس لەسەر پارەتێکردنی کورتهێنانی بودجە بەردەوام بێت. بەم واتایە، بانکی ناوەندی موتورەکە نییە، بەڵام ژێرخانی پاراستنی موتورەکەیە.
بنەمای ڕاستەوخۆی دەستووری
بەندی ١٣٧ بانکی ناوەندیی کوردستان وەک باڵاترین دەسەڵاتی نەختینەیی و دارایی دەوڵەت و یەکەیەکی دەستووریی سەربەخۆ دادەمەزرێنێت. دەق بە ڕاشکاوی بانک بە پارێزەری یەکەمی سەقامگیریی دراوی نیشتمانی و توانای کڕینی شارۆمەندان دەناسێنێت. هەروەها ئامانجی بنەڕەتیی بانک لە پاراستنی بەهای دراو، کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان و دابینکردنی ژینگەیەکی دارایی جێگیر بۆ گەشەی ئابووریی درێژەدار کورت دەکاتەوە.
دەستوور لەوە زیاتر دەڕوات. بۆ پاراستنی ئەم ئامانجە، دەستێوەردانی دەسەڵاتی ڕایەدار و دەسەڵاتی قانووندانان لە بڕیارە تەکنیکی و نەختینەییەکان ڕێنەدراو دەکات. بانک نابێت فەرمان یان ڕێنوێنی لە کابینە، پارتە وارگێڕییەکان یان لایەنێکی دەرەکی وەربگرێت. لە هەمان کاتدا، قەرزدانی ڕاستەوخۆ بە دەسەڵاتی ڕایەدار و پارەتێکردنی کورتهێنانی بودجە بە چاپکردنی پارەی بێ پشتێنە بە توندی ڕێنەدراوە.
هەروەها بەڕێوەبردنی یەدەگی نیشتمانی لە زێڕ، دراوە بیانییەکان و سەرمایە ستراتیژییەکانی تر بە بانک سپێردراوە. بانک پابەندە بە ڕاپۆرتی مانگانە و ساڵانە و پارێزگاری بانکیش دەبێت ساڵانە دوو جار لەبەردەم مەکۆی نیشتمانی وارگێڕیی نەختینەیی بخاتەڕوو و وەڵامی پرسیارەکان بداتەوە.
ئەم حوکمانە پێکەوە پەیمانێکی دامەزراوەیی دروست دەکەن: سەربەخۆیی بۆ بڕیاری تەکنیکی، سنوور بۆ بەکارهێنانی دراو، پاراستن بۆ یەدەگی نەتەوەیی و وەڵامدەرەوەیی بۆ بەکارهێنانی دەسەڵات.
بانک ئابووری دروست ناکات، بەڵام بناغەکەی دەپارێزێت
یەکێک لە هەڵە باوەکان ئەوەیە کە لە بانکی ناوەندی چاوەڕوانی دروستکردنی ڕاستەوخۆی گەشە، کار و بەرهەمهێنان بکرێت. بانک نە کێڵگە دروست دەکات، نە کارگە بەڕێوەدەبات و نە جێگەی کەرتی تایبەت دەگرێتەوە. ئەوەی بانک دەتوانێت بیکات، پاراستنی ژینگەیەکە کە تێیدا خاوەنکار، کارکەر، کشتوکاڵکار، وەبەرهێنەر و شارۆمەند بتوانن بڕیاری درێژخایەن بدەن.
کاتێک بەهای دراو بەردەوام دەگۆڕێت، هیچ گرێبەستێکی درێژخایەن دڵنیایی نییە. کاتێک هەڵاوسان بێ کۆنترۆڵە، پاشەکەوت بە مانای خۆی نامێنێت. کاتێک پەڕگاڵی بانکی لە مەترسیدایە، قەرز لە ئامرازی وەبەرهێنانەوە دەگۆڕێت بۆ سەرچاوەی قەیران. کاتێک دەسەڵاتی ڕایەدار بتوانێت بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجە پارە چاپ بکات، نرخی خەرجییەکانی ئەمڕۆ بەسەر مووچە، پاشەکەوت و داهاتی سبەی شارۆمەنداندا دابەش دەکرێت.
بەم پێیە، بانک گەشە بە فەرمان دروست ناکات؛ بەڵکو ڕێگری دەکات لەوەی بێسنووریی دارایی و بڕیاری کورتخایەن بناغەکانی گەشە وێران بکەن.
دراوی نیشتمانی و پاراستنی بەهای ڕەنج
دراو تەنیا پارچە کاغەز یان ژمارەیەک لە هەژماری بانکی نییە. دراو پێوەری هاوبەشی بەهای کار، کات، بەرهەم و متمانەی کۆمەڵە. شارۆمەند کاتێک مووچە یان داهات وەردەگرێت، بەو متمانەیەوە دەیپارێزێت کە ئەو بەهایە لە ماوەیەکی گونجاودا هێزی کڕینی خۆی لەدەست نادات.
بەندی ١٣٧ بەهۆی ئەم پەیوەندییەوە توانای کڕینی شارۆمەندان دەخاتە ناو ئامانجی دەستووریی بانک. ئەم دەستەواژەیە گرنگە، چونکە ئەرکی بانک لە ئاستی بازاڕە دارایییەکانەوە دەگوازێتەوە بۆ ژیانی ڕۆژانەی شارۆمەند. هەڵاوسان کاتێک بەرز و ناڕێکە، تەنیا خشتەی ئاماری ناگۆڕێت؛ نرخەکانی خۆراک، نیشتەجێبوون، دەرمان، هاتووچۆ و پەروەردە دەگۆڕێت.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، پاراستنی توانای کڕین ڕەهەندێکی دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی هەیە. ئەو کەسانەی سامانیان لە شێوەی مووچە، دراو یان پاشەکەوتە، زووتر لە خاوەن سامانی گەورە زیانی هەڵاوسان دەبینن. بۆیە سەقامگیریی نرخ تەنیا ئامانجێکی تەکنیکی نییە؛ پاراستنی بەهای ڕەنجی ئەو شارۆمەندانەیە کە ناتوانن خۆیان بە ئاسانیدا لە داڕمانی دراو بپارێزن.
هەڵاوسان و باجی شاراوە
باج بە قانوون دیاری دەکرێت، لە بودجەدا دەردەکەوێت و لەژێر چاودێریی دەسەڵاتی قانوونداناندایە. بەڵام کاتێک کورتهێنانی بودجە بە چاپکردنی پارە پڕ دەکرێتەوە، دەسەڵات بەبێ قانوونی باج توانای کڕین لە شارۆمەند وەردەگرێت. بۆیە پارەتێکردنی کورتهێنان دەتوانرێت وەک جۆرێک باجی شاراوە بخوێندرێتەوە.
دەستوور بە ڕێنەدراوکردنی ئەم کردارە تەنیا ڕێگری لە هەڵاوسان ناکات؛ بەڵکو ڕێگری لە دەربازبوونی دەسەڵاتی ڕایەدار لە پڕۆسەی قانوونیی بودجە، باج و لێپرسینەوە دەکات. ئەگەر کابینە بتوانێت بێ سنوور لە بانک دارایی وەربگرێت، پێویستی بە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کەمداهاتی، خەرجیی ناپێویست یان بڕیاری نادروستی بودجە نامێنێت.
قەدەغەی پارەتێکردن بەم واتایە، قەدەغەی شاراوەکردنی نرخی بڕیارە وارگێڕییەکانە. دەسەڵاتی ڕایەدار دەبێت خەرجییەکانی لە ڕێگەی داهاتی قانوونی، قەرزی ڕووەن و بودجەی پەسەندکراو دارایی بکات؛ نە لە ڕێگەی لاوازکردنی دراوی نیشتمانی.
سەربەخۆیی دامەزراوەیی و شکاندنی بازنەی بڕیاری کورتخایەن
بڕیاری وارگێڕی زۆرجار لەژێر کاریگەریی خولی هەڵبژاردن، فشاری کۆمەڵ، پێویستییە خێراکان و ململانێی پارتیدایە. بەڵام وارگێڕیی نەختینەیی کاریگەرییەکانی لە ماوەی درێژتردا دەردەکەون. فراوانکردنی بێپێوەری دراو دەتوانێت لە سەرەتادا خەرجکردن زیاد بکات، بەڵام دواتر هەڵاوسان، دابەزینی بەهای دراو و لەدەستدانی متمانەی لێ بکەوێتەوە.
سەربەخۆیی بانک میکانیزمێکە بۆ جیاکردنەوەی ئاسۆی درێژخایەنی دراو لە ویستی کورتخایەنی دەسەڵات. کاتێک بانک ناتوانێت فەرمان لە کابینە یان پارتە وارگێڕییەکان وەربگرێت، بڕیاری نەختینەیی دەبێت بە داتا، هەڵسەنگاندنی مەترسی، پێشبینیی هەڵاوسان و ئامانجی سەقامگیری بپێورێت.
بەڵام سەربەخۆیی بە مانای ئەوە نییە کە بانک لە دەستوور، قانوون یان چاودێریی گشتی سەربەخۆ بێت. بانک لە دەسەڵاتی وارگێڕیی کاتی سەربەخۆیە، نە لە پەیمانی دەستووری. ئامانجەکانی دەستوور دیاری کردوون، کەرەستەکانی بە قانوون ڕێکدەخرێن و کارایییەکەی دەبێت بە ڕاپۆرتدان و لێپرسینەوە بپشکنرێت.
سەربەخۆیی، نەک بێوەڵامدەرەوەیی
دامەزراوەیەکی سەربەخۆ کە هۆکاری بڕیارەکانی ئاشکرا نەکات، داتا بڵاو نەکاتەوە و لەبەردەم نوێنەرانی شارۆمەندان وەڵام نەداتەوە، لە مەترسیی گۆڕان بۆ دەسەڵاتێکی داخراودایە. لەبەر ئەمە بەندی ١٣٧ سەربەخۆیی بە ڕوونایی و ڕاپۆرتدان هاوسەنگ دەکات.
ڕاپۆرتی مانگانە و ساڵانە دەبێت تەنیا کۆمەڵێک ژمارەی تەکنیکی نەبێت. پێویستە هۆکاری بڕیار، پێشبینیی هەڵاوسان، هەڵسەنگاندنی مەترسی، گۆڕانکاریی یەدەگ، ڕەوشی نەختینەیی و کاریگەریی وارگێڕیی نەختینەیی بە زمانێکی ڕوون بخاتەڕوو. دانیشتنی پارێزگاری بانک لەبەردەم مەکۆی نیشتمانی دەبێت شوێنی لێپرسینەوەی بنەمادار بێت، نە ڕێوڕەسمێکی فەرمی.
لێرەدا دوو جۆر وەڵامدەرەوەیی جیا دەبنەوە. وەڵامدەرەوەییی یەکەم، وەڵامدانەوە لەسەر ئامانج و ئەنجامەکانە: ئایا بانک توانای کڕین و سەقامگیریی دراوی پاراستووە؟ وەڵامدەرەوەییی دووەم، وەڵامدانەوە لەسەر پاکڕەوشتی و کاراییی بەکارهێنانی سامانی گشتییە: ئایا یەدەگەکان بە پێوەری خۆپارێزانە و ژیر بەڕێوەبراون؟ هەردووکیان پێویستن، بەڵام نابێت چاودێریی مەکۆ بگۆڕێت بۆ فەرماندان بە بڕیاری تەکنیکی.
یەدەگی نیشتمانی و مافی بڕیاردانی داهاتوو
یەدەگی زێڕ و دراوە بیانییەکان تەنیا سامانێکی دارایی نییە؛ توانای خۆپاراستنی کۆمارە لە کاتی قەیران. وڵاتێک کە یەدەگی پێویستی نییە، لە کاتی دابەزینی داهات، پچڕانی بازرگانی، قەیرانی نێودەوڵەتی یان هەڕەشەی دارایی دەرەکی زووتر ناچار دەبێت مەرجی لایەنە دەرەکییەکان قبووڵ بکات.
بەڕێوەبردنی یەدەگ پێویستی بە هاوسەنگیی نێوان سێ ئامانج هەیە: پاراستنی سەرمایە، هەبوونی نەختینەیی و دەستکەوتنی گونجاو. ئەگەر هەموو یەدەگ بە دوای قازانجی بەرزدا بڕوات، مەترسیی لەدەستدان زیاد دەبێت. ئەگەر هەمووی لە شێوەی سامانێکی بێداهاتدا بمێنێتەوە، نرخی هەلی لەدەستچوو زیاد دەبێت. دەستەواژەی دەستووریی «خۆپارێزانە و ژیر» پێویستی بە وارگێڕییەکی وردی بەڕێوەبردنی مەترسی هەیە.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، یەدەگی نیشتمانی پاشەکەوتی کابینەیەکی دیاریکراو نییە؛ پێسپاردەی نەوەییە. بۆیە نابێت بۆ چارەسەری خەرجیی ڕۆژانە، بەرنامەی وارگێڕیی کاتی یان پڕۆژەی بێ هەڵسەنگاندن بەکاربهێنرێت. هەر کەمکردنەوەیەکی گەورەی یەدەگ توانای بڕیاردانی نەوەکانی داهاتوو کەم دەکاتەوە و دەبێت هۆکاری ڕوون و پێوەری قانوونیی توندی هەبێت.
پەڕگاڵی بانکی و گەیاندنی بڕیاری نەختینەیی
بانکی ناوەندی دەتوانێت بڕیاری دروست بدات، بەڵام ئەگەر پەڕگاڵی بانکی ناتەندروست بێت، ئەو بڕیارە ناگاتە ئابووریی ڕاستەقینە. بانکە بازرگانییەکان، پەڕگاڵی پارەدان، بازاڕی قەرز و دامەزراوە دارایییەکان ئەو ڕێڕەوانەن کە بڕیاری نەختینەیی بە نرخی قەرز، نەختینەیی و وەبەرهێنان دەگەیەنن.
ئەگەر بانکەکان پڕ بن لە قەرزی نادروست، خاوەندارێتییان نادیار بێت یان قەرزدان لەسەر پەیوەندیی پارتیدا بێت، گۆڕینی نرخی سوود تەنیا ژمارەیەک لە ڕاپۆرتدا دەبێت. بۆیە سەقامگیریی نەختینەیی لە سەقامگیریی دارایی جیاناکرێتەوە. پاراستنی پەڕگاڵی بانکی پێویستی بە پێوەری سەرمایە، بەڕێوەبردنی نەختینەیی، خاوەندارێتیی ڕووەن، سنووردارکردنی مەترسیی گەورە و میکانیزمی چارەسەرکردنی بانکی ناسەقامگیر هەیە.
ئەم وتارە بانکی ناوەندی بە شێوەی ڕاستەوخۆ خاوەنی هەموو ئەم دەسەڵاتانە نادات، مەگەر قانوون بە ڕوونی دیارییان بکات. بەڵام لە ڕووی لێکدانەوەی دامەزراوەییەوە، ئامانجی سەقامگیریی دارایی پێویستی بە دابەشکردنی ڕوونی بەرپرسیارێتی لەنێوان بانکی ناوەندی و دامەزراوە چاودێرییەکان هەیە، بۆ ئەوەی هیچ پانتاییەکی بێخاوەن لە پەڕگاڵی بانکی دروست نەبێت.
متمانە و درێژکردنەوەی ئاسۆی بڕیاردان
ئابووریی بەهێز تەنیا بە ژمارەی بەرهەم پێوانە ناکرێت؛ بە توانای دامەزراوەکان بۆ دروستکردنی متمانەش پێوانە دەکرێت. وەبەرهێنەر کاتێک پڕۆژەیەکی دەساڵە دەست پێ دەکات کە دڵنیابێت دراو بە فەرمانی پارتێک لاواز ناکرێت، یەدەگ بە شێوەی شاراوە بەفیڕۆ نادرێت و نرخی قەرز بە بڕیارێکی لەناکاو تێکناچێت.
بانکی ناوەندیی باوەڕپێکراو ئاسۆی بڕیاردان درێژ دەکاتەوە. خێزان دەتوانێت پاشەکەوت بکات، کۆمپانیا دەتوانێت پلانی وەبەرهێنان دابڕێژێت و بانک دەتوانێت قەرزی درێژخایەن بدات. بە پێچەوانەوە، بانکی ناوەندییەک کە بڕیارەکانی پێشبینی نەکرێن یان لەژێر فشاری وارگێڕی بن، خەڵک و دامەزراوەکان ناچار دەکات بڕیارەکانیان کورتخایەن بکەن.
بەم مانایە، سەقامگیریی بانک تەنیا سەقامگیریی نرخ نییە؛ سەقامگیریی کاتی ئابوورییە. بانک ڕێگە دەدات ئەمڕۆ و سبەی ئابووری بە گرێبەستی متمانەپێکراو بە یەکترەوە ببەسترێن.
هاوئاهەنگی لەگەڵ کۆڕی باڵای ئابووریی نیشتمانی
بەندی ١٣٢ کۆڕی باڵای ئابووریی نیشتمانی بە ئەرکی داڕشتنی ستراتیژیی فرەچەشنکردنی ئابووری و هاوئاهەنگکردنی وارگێڕییە ئابووری، دارایی و بازرگانییەکان دادەمەزرێنێت. بەشداربوونی سەرۆکی بانکی ناوەندی لە پێکهاتەی کۆڕەکە نیشان دەدات کە سەربەخۆیی بانک بە مانای دابڕانی لە ستراتیژیی نیشتمانی نییە.
جیاوازییەکی بنەڕەتی لێرەدا هەیە: کۆڕ دەتوانێت ئاراستەی گشتیی گەشە، کەرتە پێشەنگەکان و ئامانجی فرەچەشنکردنی ئابووری دیاری بکات، بەڵام نابێت فەرمان بە بانک بدات کە بۆ داراییکردنی کەرتێکی دیاریکراو دراو فراوان بکات یان نرخی سوود بە مەبەستی وارگێڕی بگۆڕێت. بانکیش نابێت بە ناوی سەربەخۆیی، خۆی لە ئاگادارکردنەوەی کۆڕ لە مەترسیی هەڵاوسان، قەرز، نەختینەیی و یەدەگ بدزێتەوە.
هاوئاهەنگیی دروست واتە گۆڕینەوەی زانیاری، یەکخستنی پێشبینی و ناساندنی کاریگەریی بڕیارەکان؛ نە تێکەڵکردنی مانداتەکان. کۆڕ ستراتیژیی بەرهەمهێنان و فرەچەشنکردن دادەڕێژێت، بانک سەقامگیریی نەختینەیی دەپارێزێت و دەسەڵاتی ڕایەدار بودجە و خەرجیی گشتی بەڕێوەدەبات. یەکپارچەیی لە ئامانجدا پێویستە، بەڵام جیاوازیی دەسەڵات و وەڵامدەرەوەیی دەبێت بپارێزرێت.
سنووری ڕۆڵی بانک لە ئابووریی فرەبناغەدا
ئابووریی نیشتمانیی بەهێز نابێت تەنیا پشت بە سامانێکی سروشتی، داهاتێکی تاکەکەرت یان سەرچاوەیەکی دەرەکی ببەستێت. ئابووریی فرەبناغە پێویستی بە کشتوکاڵ، پیشەسازی، وزە، بازرگانی، خزمەتگوزاری، تەکنەلۆژیا، ئابووریی دیجیتاڵی و کەرتی تایبەتی بەرهەمهێنەر هەیە.
بانکی ناوەندی دەتوانێت بە سەقامگیریی دراو و پەڕگاڵی دارایی پشتیوانی لەم گواستنەوەیە بکات، بەڵام نابێت خۆی ببێتە دامەزراوەی دابەشکردنی قەرز بەپێی ویستی وارگێڕی. کاتێک بانک یان دەسەڵاتی ڕایەدار قەرز بە شێوەی فەرمانکراو بۆ کەرت یان کۆمپانیایەکی دیاریکراو ئاراستە دەکەن، مەترسیی گەندەڵی، خزمخزمێنە و هەڵبژاردنی پڕۆژەی نادروست زیاد دەبێت.
پشتیوانیی دروست لە گەشە ئەوەیە کە بانک ژینگەی سەقامگیر، پەڕگاڵی پارەدانی کاریگەر، یاسای ڕوون و نەختینەییی گونجاو دابین بکات؛ پاشان دامەزراوە گەشەپێدەرەکان و کەرتی تایبەت بەپێی پێوەری قانوونی و ئابووری سەرمایە بۆ کەرتە پێشەنگەکان بگوازنەوە.
مەترسیی دوو لا: دراوی زۆر هەرزان و دراوی زۆر گران
وارگێڕیی نەختینەیی هەمیشە لەنێوان مەترسییە جیاوازەکاندا کار دەکات. فراوانکردنی زۆری دراو دەتوانێت هەڵاوسان، دەرچوونی سەرمایە و دابەزینی بەهای دراو دروست بکات. بە پێچەوانەوە، توندکردنەوەی زۆر و درێژخایەنی نەختینەیی دەتوانێت قەرز گران بکات، وەبەرهێنان کەم بکاتەوە و پڕۆژە بەرهەمهێنەرەکان بخاتە ژێر فشار.
بۆیە کاراییی بانک تەنیا بەوە ناپێورێت کە هەڵاوسانی تا چەند کەم کردووەتەوە؛ دەبێت بپشکنرێت کە ئەو ئامانجە بە چ نرخێک بەدەستهاتووە و ئایا پەڕگاڵی دارایی و ئابووریی ڕاستەقینە توانای هەڵگرتنی بڕیارەکەیان هەبووە یان نا.
بەندی ١٣٧ ئامانجی سەقامگیریی دراو و گەشەی درێژەدار بە یەکترەوە گرێ دەدات. لە لێکدانەوەی دەستووری، ئەمە پێویستی بە وارگێڕییەکی هاوسەنگ هەیە: پاراستنی بەهای دراو ئامانجی بنەڕەتییە، بەڵام کەرەستەکان دەبێت بە شێوەیەک بەکاربهێنرێن کە زیانی ناپێویست بە بناغە بەرهەمهێنەرەکانی ئابووری نەگەیەنن.
پێوەرێکی یەکگرتوو بۆ هەڵسەنگاندنی کارایی بانک
هەڵسەنگاندنی بانکی ناوەندی نابێت بە یەک ژمارە کورت بکرێتەوە. پێوەرێکی یەکگرتوو پێویستە لانیکەم ئەم ڕەهەندانە بگرێتەوە:
یەکەم، سەقامگیریی نرخ: هەڵاوسان تا چەند کەم، جێگیر و پێشبینیکراوە؟
دووەم، پاراستنی توانای کڕین: گۆڕانکاریی نرخ چۆن کاریگەری لەسەر مووچە، پاشەکەوت و پێداویستییە بنەڕەتییەکان داناوە؟
سێیەم، سەقامگیریی دراو: بازاڕ تا چەند متمانەی بە یەکەی نیشتمانی هەیە و گۆڕانکاریی بەها تا چەند لە بنەما ئابوورییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت؟
چوارەم، تەندروستیی پەڕگاڵی بانکی: بانکەکان تا چەند سەرمایە، نەختینەیی و توانای بەرگەگرتنی زیانیان هەیە؟
پێنجەم، پاراستنی یەدەگ: یەدەگ تا چەند دەتوانێت پێداویستییەکانی کۆمار لە کاتی قەیراندا دابین بکات؟
شەشەم، سەربەخۆیی کەتواری: ئایا بانک تەنیا لەسەر کاغەز سەربەخۆیە، یان لە کرداردا لە فشاری کابینە، پارت، بانکە گەورەکان و لایەنی دەرەکی خۆی پاراستووە؟
حەوتەم، ڕوونایی و وەڵامدەرەوەیی: ئایا بڕیارەکان، پێشبینییەکان، یەدەگ و ئەنجامەکان بە شێوەیەکی ڕووەن و پشکنینهەڵگر بڵاو دەکرێنەوە؟
بانک تەنیا کاتێک سەرکەوتووە کە ئەم پێوەرانە پێکەوە هاوسەنگ بن؛ نە کاتێک یەک ئامانج بە نرخی وێرانکردنی ئامانجەکانی تر بەدەستبهێنرێت.
پێشنیازی دامەزراوەیی: چوارچێوەی نیشتمانیی سەقامگیریی نەختینەیی و دارایی
ئەم بەشە دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور نییە؛ بەڵکو پێشنیازێکی دامەزراوەییە بۆ ڕاییکردنی کاراتری ئامانجەکانی بەندی ١٣٧.
پێویستە بانکی ناوەندی ساڵانە «ڕاپۆرتی نیشتمانیی سەقامگیریی نەختینەیی و دارایی» بڵاو بکاتەوە. ئەم ڕاپۆرتە دەبێت لە جیاوازیی ڕاپۆرتی ئاساییی هەڵاوساندا، مەترسییە سیستەمییەکانی پەڕگاڵی بانکی، قەرزی گشتی و تایبەت، بازاڕی نیشتەجێبوون، یەدەگی نیشتمانی، پەڕگاڵی پارەدان و هەڕەشە ئەلیکترۆنییەکان هەڵبسەنگێنێت.
هەروەها پێویستە تاقیکردنەوەی فشاری نیشتمانی بە شێوەیەکی بێوچان ئەنجام بدرێت. ئەم تاقیکردنەوەیە دەبێت بسەلمێنێت کە پەڕگاڵی بانکی لەبەردەم دابەزینی داهات، توندبوونەوەی نرخی دراوی بیانی، دەرچوونی سەرمایە، پچڕانی بازرگانی یان هێرشی ئەلیکترۆنی تا چەند توانای بەرگەگرتنی هەیە.
پێشنیارێکی تر دامەزراندنی پڕۆتۆکۆلێکی ڕوونی هاوئاهەنگیی نێوان بانکی ناوەندی، کۆڕی باڵای ئابووریی نیشتمانی، شالیارگەی دارایی و دامەزراوەکانی وردبینییە. پڕۆتۆکۆلەکە دەبێت زانیاری بگوازێتەوە، بەڵام ڕێگە بە فەرماندان لە بڕیاری نەختینەیی نەدات.
قەڵغانی دەستووری دژی داڕمانی دارایی
بەهێزترین بەشی بەندی ١٣٧ ئەوە نییە کە بە بانک دەسەڵات دەدات؛ بەڵکو ئەوەیە کە لەسەر هەندێک کردار هێڵی سوور دادەنێت. دەسەڵاتی ڕایەدار نابێت بتوانێت نرخی هەڵەکانی خۆی بە چاپکردنی پارە بەسەر شارۆمەنداندا دابەش بکات. پارت نابێت بتوانێت پێش هەڵبژاردن دراو بۆ بەڵێنە کورتخایەنەکان بەکاربهێنێت. لایەنی دەرەکی نابێت بتوانێت بە فشار بڕیاری نەختینەییی کۆمار ئاراستە بکات. بانکە گەورەکانیش نابێت بتوانن سەربەخۆیی بانک بگۆڕن بۆ پاراستنی قازانجی تایبەتی خۆیان.
لەبەر ئەمە بانکی ناوەندی تەنیا بانکی دەوڵەت نییە؛ قەڵغانی دەستووریی کۆمەڵە لەبەردەم گواستنەوەی شاراوەی سامان، خراپ بەکارهێنانی دراو و لاوازکردنی داهاتووی نەتەوەیی.
هەر کات دەستوور بانک بە پارێزەری توانای کڕینی شارۆمەند دەناسێنێت، دراو لە ئامرازێکی دەسەڵاتەوە دەگۆڕێت بۆ پێسپاردەیەکی گشتی. هیچ کابینە، پارت یان بەڕێوەبەرێک خاوەنی ئەو پێسپاردەیە نییە؛ هەموویان تەنیا مانداتداری پاراستنین.
ئەنجام
بانکی ناوەندیی کوردستان ئابووریی بەهێز بە فەرمان دروست ناکات و ناتوانێت جێگەی کار، بەرهەمهێنان، کشتوکاڵ، پیشەسازی، زانست، کەرتی تایبەت و دەسەڵاتداریی دروست بگرێتەوە. بەڵام ئەو بناغەیە دەپارێزێت کە بەبێ ئەو، هەموو ئەو هێزانە لە ژێر هەڵاوسان، بێمتمانەیی، قەرزی ناسەقامگیر و بڕیاری داراییی کورتخایەندا لاواز دەبن.
دەقی ڕاستەوخۆی بەندی ١٣٧ مانداتی بانک بە ڕوونی دیاری دەکات: پاراستنی بەهای دراوی نیشتمانی، توانای کڕینی شارۆمەندان، کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان، دابینکردنی ژینگەی دارایی جێگیر، خۆپاراستن لە دەستێوەردانی وارگێڕی، ڕێنەدراوکردنی پارەتێی بودجە و بەڕێوەبردنی خۆپارێزانەی یەدەگی نیشتمانی. ڕوونایی و وەڵامدەرەوەییش سنووری ڕەوای ئەم سەربەخۆییە دیاری دەکەن.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، هێزی بانک لە توانای دروستکردنی قەرز یان چاپکردنی پارەدا نییە؛ لە توانای گوتنی «نەخێر»دایە. نەخێر بە پارەتێکردنی خەرجیی بێپشتێنە، نەخێر بە فەرمانی پارت، نەخێر بە بەفیڕۆدانی یەدەگ، نەخێر بە شاراوەکردنی مەترسی و نەخێر بە گواستنەوەی نرخی بڕیارە هەڵەکان بۆ سەر مووچە و پاشەکەوتی شارۆمەندان.
ئابووریی بەهێز کاتێک دروست دەبێت کە بەرهەمهێنان لەسەر بناغەی دراوێکی متمانەپێکراو، داراییی ڕووەن و دامەزراوەی سەربەخۆ بونیاد بنرێت. بانکی ناوەندیی کوردستان پارێزەری ئەو بناغەیە. ئەگەر سەربەخۆیی، پاکڕەوشتی و توانستی بانک بپارێزرێن، ئەم دامەزراوەیە دەتوانێت بەهای ڕەنجی نەوەی ئێستا و مافی بڕیاردانی نەوەکانی داهاتوو پێکەوە بپارێزێت. ئەگەر بانک بخرێتە ژێر فەرمانی بڕیاری کاتی، دراوی نیشتمانی لە ئامرازی متمانەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازی گواستنەوەی نرخی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات.
لەبەر ئەمە، پاراستنی بانکی ناوەندی پاراستنی دامەزراوەیەکی دارایی تەنیا نییە؛ پاراستنی بەهای کار، سەربەخۆیی بڕیار، متمانەی کۆمەڵ و توانای کۆماری کوردستانە بۆ ئەوەی داهاتووی ئابووریی خۆی بە دەستی خۆی بنووسێت.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان. مانی ئاڤرین. وەشانی ئەلێکترۆنی. نۆروێژ: بڵاوگەی کۆمار، نەورۆزی ٢٧٢٦ ک./٢٠٢٦ ز. بەندەکانی ١٠٩، ١٣٢ و ١٣٧.
- Bandaogo, Mahama Samir. “Why Central Bank Independence Matters.” EFI Policy Note no. 53. Washington, DC: World Bank, 2021.
- Bank for International Settlements. Central Bank Governance and Financial Stability. Basel: Bank for International Settlements, 2011.
- Bank for International Settlements. Issues in the Governance of Central Banks: A Report from the Central Bank Governance Group. Basel: Bank for International Settlements, 2009.
- Cukierman, Alex, Steven B. Webb, and Bilin Neyapti. “Measuring the Independence of Central Banks and Its Effect on Policy Outcomes.” The World Bank Economic Review 6, no. 3 (1992): 353–398. doi:10.1093/wber/6.3.353.
- International Monetary Fund. The Central Bank Transparency Code. IMF Policy Paper 2020/038. Washington, DC: International Monetary Fund, 2020. doi:10.5089/9781513551814.007.