گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
قانووندانانی دوو مەکۆیی و ڕۆڵی مەکۆی ژیران
شیکاریی بەندەکانی ١٤، ١٧، ١٨ و ٢١ و هاوسەنگیی نێوان نوێنەرایەتی و ژیریی دامەزراوەیی
دەستووری کۆماری کوردستان قانووندانان بە یەک دەزگای زۆرینەیی نادات؛ مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران دەخاتە ناو پەرگاڵێکی هاوبەش. ئەم وتارە نیشان دەدات کە مەکۆی یەکەم نوێنەرایەتیی ڕاستەوخۆی شارۆمەندان دەکات و مەکۆی دووەم کات، شارەزایی، دیدی درێژخایەن و پاراستنی گەوهەری دەستوور زیاد دەکات. پەرگاڵەکە بۆ دروستکردنی دووبارەکاری نییە؛ بۆ کەمکردنەوەی هەڵەی قانووندانان، بەرگری لە مافەکان و پێدانی ڕەوایەتیی فراوانتر بە بڕیارە نیشتمانییەکانە.
خوێندنەوەکە دۆکتریناڵ و دامەزراوەییە. دەسەڵات و پێکهاتەی هەردوو مەکۆ، ڕێڕەوی پڕۆژەقانوون و میکانیزمی چارەسەری ناکۆکی بە یەکەوە دەخوێندرێنەوە و بە تیۆری دوو مەکۆیی و پشکنینی ناوخۆیی بەراورد دەکرێن.
فەلسەفەی دوو مەکۆیی
زۆرینە سەرچاوەی گرنگی ڕەوایەتیی دیموکراتییە، بەڵام هەر زۆرینەیەک لە ژێر کاریگەریی هەڵچوون، زانیاریی ناتەواو و بەرژەوەندیی کاتی کار دەکات. دوو مەکۆیی ئەو ڕاستییە دامەزراوەیی دەکات کە قانوونی باش تەنیا بە ژمارەی دەنگ ناپێورێت؛ بە کوالێتیی هۆکار، سازگاریی دەستووری و کاریگەریی درێژخایەنیش دەپێورێت.
بەندی ١٤ دەسەڵاتی قانووندانان لە ناو چوارچێوەی باڵادەستیی دەستوور دادەنێت. واتە هیچ کام لە دوو مەکۆکە خاوەنی دەسەڵاتی ڕەها نییە. هەردووکیان بەشێک لە مانداتێکی یەکگرتوون و ئەرکیان ئەوەیە ویستی شارۆمەندان بە دەقێکی ڕوون، جێبەجێکراو و پارێزراو لە هەڵە بگۆڕن.
دوو جۆری نوێنەرایەتی
مەکۆی نیشتمانی نوێنەرایەتیی سیاسی و ژمارەیی دەکات. هەڵبژاردن پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لە نێوان دەنگدەر و ئەندام دروست دەکات و حکومەت لە بەردەم گشت بەرپرسیار دەکات. ئەم مەکۆیە شوێنی دەربڕینی ئاراستە سیاسییە جیاوازەکان، داڕشتنی بودجە و لێپرسینەوەی ڕۆژانەی دەسەڵاتی ڕایەدارە.
مەکۆی ژیران جۆرێکی دیکەی نوێنەرایەتییە: نوێنەرایەتیی ئەزموون، شارەزایی، نەوەکانی داهاتوو و بەرژەوەندییە نائامادەکان. ئەو مەکۆیە نابێت کۆپیی لاوازتری مەکۆی یەکەم بێت. ڕەوایەتیی خۆی لە کوالێتیی پشکنین، سەربەخۆیی بیرکردنەوە و توانای دیاریکردنی کاریگەریی نەبینراوی پڕۆژەقانوون وەردەگرێت.
ڕێڕەوی پڕۆژەقانوون
قانووندانانی ستاندارد دەبێت پێنج قۆناغی هەبێت: ناساندنی کێشە، هەڵسەنگاندنی هەڵبژاردەکان، گفتوگۆی گشتی، پشکنینی دەستووری و پێداچوونەوەی دوای جێبەجێکردن. مەکۆی نیشتمانی سەرەتا مانداتی سیاسی دەدات و مەکۆی ژیران پێکهاتەی فنی و درێژخایەنی پڕۆژەکە دەپشکنێت.
بۆ ئەوەی پشکنینی دووەم واتادار بێت، پێویستە دەقی پڕۆژە، هۆکاری قانووندانان، خەرجیی دارایی، کاریگەریی مافەکان و یادداشتی سازگاریی دەستووری بە شێوەی کراوە بڵاوبکرێنەوە. بەبێ ئەم داتایە، مەکۆی دووەم تەنیا دەنگدانێکی دووبارەیە؛ بە بوونیان دەبێتە دامەزراوەی دڵنیاییی قانوونی.
ناکۆکی و چارەسەری دامەزراوەیی
جیاوازیی نێوان دوو مەکۆکە نیشانەی شکستی پەرگاڵ نییە؛ بەشێکە لە دیزاینەکە. ناکۆکی کات بۆ گفتوگۆ دروست دەکات و ناچار دەکات هۆکارەکان لە بەردەم گشتدا تاقی بکرێنەوە. بەڵام ئەگەر میکانیزمی چارەسەر نەبێت، دەتوانێت ببێتە قەیرانی بەردەوام.
کۆمیتەی هاوبەش، ماوەی دیاریکراوی گفتوگۆ، گەڕاندنەوەی دەق بە پێشنیاری ڕوون و پێوەری تایبەت بۆ تێپەڕاندنی ناکۆکی دەبێت بە قانوونی ناوخۆی مەکۆکان ورد بکرێنەوە. لە بابەتە دەستووری و سەروەرییەکاندا، خێرایی نابێت جێگای کۆدەنگیی فراوان بگرێتەوە.
پێوەری هەڵسەنگاندنی سەرکەوتن
سەرکەوتنی دوو مەکۆیی بە ژمارەی قانوونە دەرچووەکان ناپێورێت. پێوەرە دروستەکان بریتین لە کەمبوونەوەی قانوونی دژەدەستووری، ڕوونیی دەق، کەمبوونەوەی هەموارکردنەوەی پەلەیی، کوالێتیی گفتوگۆ و ئاستی متمانەی گشتی.
بەندەکانی ١٧، ١٨ و ٢١ پەرگاڵێک دادەڕێژن کە زۆرینە لەگەڵ ژیریی دامەزراوەیی هاوسەنگ دەکات. ئەگەر هەر مەکۆیەک ناسنامە و ئەرکی تایبەتی خۆی بپارێزێت، دوو مەکۆیی دەبێتە بیمەی قانوونیی کۆمار؛ ئەگەر هەردووکیان ببنە بازنەی هەمان ملمڵانێی حیزبی، ئەو سوودە لەناودەچێت.
ئەنجام
فەلسەفەی قانووندانانی دوو مەکۆیی لە دەستووری کۆماری کوردستان لەسەر دوو ڕەخنە دامەزراوە: ویستی گشتی پێویستی بە نوێنەرایەتیی ڕاستەوخۆ هەیە و بڕیاری درێژخایەن پێویستی بە پشکنینی ئارام و شارەزایانە. هیچ یەکێک جێگای ئەوی دیکە ناگرێتەوە.
بۆیە مەکۆی ژیران نابێت بە ڕێگرییەکی سیاسی دابنرێت و مەکۆی نیشتمانییش نابێت بە سەرچاوەی هەموو زانیارییەکان بزانرێت. یەکگرتنی ڕەوایەتیی دەنگدان و ڕەوایەتیی هۆکار ئەو قانوونە دروست دەکات کە هم وەڵامدەرەوەی ئێستایە و هەم بەرپرسیارە لە بەرامبەر داهاتووی وڵاتی کوردستان.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١٤، ١٧، ١٨ و ٢١، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- Alexander Hamilton, James Madison, and John Jay, The Federalist Papers, No. 62, 1788.
- Arend Lijphart, Patterns of Democracy, 2nd ed., Yale University Press, 2012.
- Meg Russell, The Contemporary House of Lords: Westminster Bicameralism Revived, Oxford University Press, 2013.