گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
پەیمانی هاووڵاتیبوون و بنەمای هاوسەنگی
ماف، ئەرک و سنووری دەسەڵات لە بەندەکانی ٤٢ و ٤٦ تا ٥٠
هاووڵاتیبوون لە دەستووری کۆماری کوردستان تەنیا تۆماری ناسنامە نییە؛ پەیوەندییەکی دەستووریی دوولایەنەیە. کۆمار ماف، کەرامەت و یەکسانی دەپارێزێت و هاووڵاتی لە بەرامبەر وڵات، قانوون و بەرژەوەندیی گشتی ئەرک وەردەگرێت. ئەم وتارە پێوەری هاوسەنگی بۆ سنووردارکردنی مافەکان دادەڕێژێت و نیشان دەدات کە هیچ سنووردارکردنێک بە ناوی ئاسایش یان گشتدان ڕەوا نابێت، مەگەر قانوونی، پێویست، گونجاو و کەمترین زیانبەخش بێت.
دەقەکانی هاووڵاتیبوون و مافە بنەڕەتییەکان بە میتۆدی دۆکتریناڵ و پێوەری هاوسەنگی دەخوێندرێنەوە؛ ماف، ئامانجی گشتی، گونجاوی و کەمترین دەستێوەردان بە جیا هەڵدەسەنگێندرێن.
هاووڵاتیبوون وەک پەیمان
بەندی ٤٢ هاووڵاتیبوون بە پەیوەندیی نێوان تاک و کۆمار دەبەستێتەوە. ئەم پەیوەندییە لە ڕەگەز، ئایین، زمان یان بیرۆکەی سیاسی سەرچاوە ناگرێت؛ لە یەکسانیی ماندات و پاراستنی دەستووری سەرچاوە دەگرێت. بۆیە هیچ دامەزراوەیەک ناتوانێت پلەی جیاوازی هاووڵاتیبوون دروست بکات.
پەیمانەکە دوولایەنەیە. دەوڵەت پابەندە ژیان، ئازادی، کەرامەت و دادپەروەری بپارێزێت؛ هاووڵاتی پابەندە قانوون بپارێزێت، بەشدار بێت و لە کاتی پێویستدا بەرگری لە وڵات بکات. بەڵام ئەرک نابێت بە بیانوی لابردنی ماف بگۆڕدرێت؛ هەردووکیان لە هەمان دەستوورەوە دێن.
مافەکان و ئەرکی ئەرێنیی دەوڵەت
پاراستنی ماف تەنیا واتای ئەوە نییە دەوڵەت خۆی دەستدرێژی نەکات. لە هەندێ بواردا ئەرکی ئەرێنی هەیە: دادگا بەردەست بکات، توندوتیژی ڕابگرێت، زانیاری بدات و دۆخی ماددیی بۆ بەکارهێنانی ماف دروست بکات. مافێک کە تەنیا لە دەقدا هەبێت و ڕێگای داواکاری نەبێت، پاراستنی کارا نییە.
ئەرکی ئەرێنی سنووری سەرچاوەی هەیە، بەڵام حکومەت دەبێت نیشان بدات سەرچاوەکان بە بەرنامە و بێ جیاکاری دابەش کراون. دەستەواژەی «سەرچاوە نییە» بە تەنیا بەڵگە نییە؛ بودجە، پێشینە و هەڵبژاردەکان دەبێت بخرێنە بەردەم پشکنین.
پێوەری چوار قۆناغی هاوسەنگی
هەر سنووردارکردنێکی ماف دەبێت یەکەم بنەمایەکی ڕوونی قانوونی هەبێت؛ دووەم ئامانجێکی دەستووری بپارێزێت؛ سێیەم بۆ گەیشتن بەو ئامانجە گونجاو بێت؛ چوارەم هیچ هەڵبژاردەیەکی کەمتر زیانبەخش نەبێت. لە کۆتاییدا سوودی گشتی دەبێت بە زیانی مافەکە بشێت.
ئەم پێوەرە دەسەڵات ناچار دەکات لە جیاتی دروشم بە بەڵگە قسە بکات. بۆ نموونە، سنووردارکردنی کۆبوونەوە بە ناوی ئاسایش پێویستی بە مەترسیی دیاریکراو، پەیوەندیی ڕاستەوخۆ و ماوەی سنووردار هەیە. قەدەغەی گشتی و بێ کات بە ئاسانی لە پێوەری کەمترین زیان تێناپەڕێت.
یەکسانی و جیاوازیی ڕەوا
یەکسانی بە مانای مامەڵەی یەکسان لە هەموو دۆخێکدا نییە. تاکەکان کە دۆخی یەکسانیان هەیە دەبێت یەکسان مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت؛ جیاوازی تەنیا کاتێک ڕەوایە کە هۆکارێکی بابەتی، ئامانجێکی دەستووری و پەیوەندیی هاوسەنگی هەبێت.
هەندێ جار یەکسانیی ڕاستەقینە پێویستی بە هەنگاوی چاککەرەوە هەیە، چونکە بەربەستی مێژوویی یان جەستەیی بە دەقێکی بێلایەن لەناو ناچێت. بەڵام هەر هەنگاوێکی تایبەت دەبێت ئامانج، ماوە و پێوەری کۆتایی هەبێت تا خۆی نەبێتە جیاکارییەکی نوێ.
دامەزراوەکانی پاراستن
دادگای باڵا سنووردارکردنی ماف بە پێوەری هاوسەنگی دەپشکنێت، دادگاکانی ئاسایی چارەسەری تاکەکەسی دەدەن، مەکۆ ڕاپۆرتی کاریگەریی ماف بۆ پڕۆژەقانوون داوا دەکات و دەزگای مافی مرۆڤ داتا و سکاڵا کۆدەکاتەوە.
پاراستن کاتێک کارا دەبێت کە هاووڵاتی بتوانێت بە زمانی خۆی زانیاری وەربگرێت، بە خەرجیی گونجاو سکاڵا بکات و بڕیارێکی هۆکاردار لە ماوەیەکی دیاریکراودا وەربگرێت. دواخستنی بێ سنوور خۆی شێوەیەکە لە ڕەتکردنەوەی ماف.
ئەنجام
پەیمانی هاووڵاتیبوون کۆمار لە کۆمەڵەی دانیشتووان دەگۆڕێت بۆ کۆمەڵگەیەکی سیاسیی یەکسان. ماف تاک لە دەسەڵاتی بێ سنوور دەپارێزێت و ئەرک پەیوەندیی تاک بە داهاتووی هاوبەش بەهێز دەکات.
بنەمای هاوسەنگی زمانێکی هاوبەش بۆ قانووندان، جێبەجێکردن و دادوەری دروست دەکات. بەو پێوەرە دەکرێت هەر دەستێوەردانێک بە پرسیاری ڕوون تاقی بکرێتەوە و پاراستنی ماف لە بەڵێنێکی ئەدەبی بگۆڕدرێت بۆ ئەرکێکی پێوانەپێکراوی دەوڵەت.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٤٢ و ٤٦ تا ٥٠، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations, Universal Declaration of Human Rights, 1948.
- United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966.
- Robert Alexy, A Theory of Constitutional Rights, Oxford University Press, 2002.