گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
دادگاییکردنی دادپەروەرانە و لێپرسینەوەی دادوەری
هاوسەنگیی نێوان سەربەخۆیی، بێلایەنی و بەرپرسیارێتی
سەربەخۆیی دادوەری بە مانای بێلێپرسینەوەیی نییە. بەندەکانی ٣٠ تا ٣٣ی دەستووری کۆماری کوردستان پڕۆسەی دادگاییکردن، دەزگای داخوازکاریی گشتی، ڕێکاری لێپرسینەوەی دادوەران و سەربەخۆیی بودجەیی بە یەک پەرگاڵ دەبەستنەوە. ئەم وتارە پیشان دەدات کە دادپەروەریی ڕاستەقینە لە سێ گەرەنتی پێکدێت: دادوەری بێلایەن، داخوازکاریی پابەند بە ڕاستی و پڕۆسەی لێپرسینەوەی پارێزراو لە تۆڵەی سیاسی.
میتۆدی شیکاریی پەرگاڵی بەکار هاتووە. هەر بەند بە جیاوازی خوێندراوەتەوە و دواتر پەیوەندیی نێوان مافی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، دەسەڵاتی داخوازکاری، پارێزبەندیی دادوەر و چاودێریی دارایی هەڵسەنگێنراوە.
دادپەروەری لە ڕێکارەوە دەست پێدەکات
بەندی ٣٠ ڕوون دەکاتەوە کە بڕیاری دروست بە ڕێکاری نادروست ڕەوا نابێت. دادگاییکردنی دادپەروەرانە مافی زانینی تۆمەت، بەرگریی کاریگەر، دادوەری بێلایەن، گوێگرتن لە بەڵگەی هەردوو لا و بڕیاری هۆکاردار دەگرێتەوە. ئەم مافانە لە دۆسیەی سزایی گرنگترن، چونکە ئازادی و شکۆی تاک لە مەترسیدایە.
بنەمای بێتاوانی تا سەلماندنی تاوان، باری بەڵگە دەخاتە سەر دەزگای داخوازکاری. دادگا نابێت کەلێنی بەڵگە بە گومان، فشار یان گێڕانەوەی سیاسی پڕ بکاتەوە. هەر بەڵگەیەک کە بە ئەشکەنجە، هەڕەشە یان پێشێلکردنی مافی پارێزەر بەدەست هاتبێت، پێویستە لە پڕۆسەکە لاببرێت.
داخوازکاریی گشتی و ئەرکی گەڕان بەدوای ڕاستیدا
بەندی ٣١ دەزگای داخوازکاریی گشتی بە دامەزراوەیەکی سەربەخۆ و نوێنەری کۆمەڵگا دەناسێنێت. داخوازکار پارێزەری حکومەت یان داواکاریی سزادان بە هەر نرخێک نییە. ئەرکی سەرەکیی گەڕان بەدوای ڕاستی، پاراستنی بەرژەوەندیی گشتی و ڕێگرتن لە سزادانی بێتاوانە.
بۆ جێبەجێکردنی ئەم ئەرکە، داخوازکار پێویستە هەم بەڵگەی دژ بە تۆمەتبار و هەم بەڵگەی بەرگری کۆبکاتەوە و بە دادگا و پارێزەر بیگەیەنێت. شارەوەکردنی بەڵگەی بەرگری تاوانێکە دژ بە دادپەروەری. ڕێنمایی پیشەیی، تۆماری بڕیار و چاودێریی ناوخۆیی پێویستن تا دەسەڵاتی تۆمەتبارکردن نەبێتە ئامرازی فشار.
سەربەخۆیی و لێپرسینەوە: دژبەیەک نین
بەندی ٣٢ دان بەوەدا دەنێت کە دادوەر و داخوازکار لەبەردەم قانووندا بەرپرسیارن، بەڵام پڕۆسەی لێپرسینەوەیان پێویستە تایبەت بێت. هۆکارەکە پاراستنیان لە تۆڵەی دەسەڵاتی سیاسی و لە هەمان کاتدا ڕێگرتنە لە بێلێپرسینەوەیی. شکایەت نابێت ڕاستەوخۆ ببێتە سزادان؛ پێویستی بە لێکۆڵینەوەی بێلایەن و مافی بەرگری هەیە.
جیاوازیی نێوان هەڵەی قانوونی و تاوانی پیشەیی گرنگە. هەڵەی لێکدانەوە زۆرجار بە پێداچوونەوەی دادگا چارەسەر دەکرێت؛ بەڵام وەرگرتنی بەرتیل، دەستکاریی بەڵگە، هەڵسوکەوتی لایەنگر یان پێشێلکردنی ئاشکرای ماف پێویستی بە لێپرسینەوەی پیشەیی و لە هەندێک حاڵەتدا سزایی هەیە. تێکەڵکردنی ئەمانە سەربەخۆیی دەخاتە مەترسی.
بودجەی سەربەخۆ و دادپەروەریی کرداری
بەندی ٣٣ بودجە و کارگێڕیی سەربەخۆ بە گەرەنتیی بنەڕەتی دەناسێنێت. ئەگەر دەسەڵاتی ڕایەدار بتوانێت بە کەمکردنەوەی بودجە دادگایەکی ناڕەحەت سزا بدات، سەربەخۆیی دەقێکی بەتاڵ دەبێت. بودجە پێویستە بە پێوەری بارکاری، ژمارەی دانیشتووان و پێویستیی تەکنەلۆژی دابەش بکرێت، نەک بە نزیکیی سیاسی.
سەربەخۆیی بودجە بە مانای نەبوونی وردبینی نییە. دەسەڵاتی دادوەری پێویستە هەمان ستانداردی ژمێریاری، کڕینی گشتی و بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرت پەیڕەو بکات کە لە دامەزراوەکانی دیکە داوا دەکرێت. پاراستن لە دەستێوەردان نابێت ببێتە پەردەی بەکارهێنانی نادروستی سامانی گشتی.
پەرگاڵی پێشنیارکراوی چاودێری
پەرگاڵێکی کارا پێویستی بە نووسینگەی سەربەخۆی شکایەتی دادوەری، لیژنەی ڕەوشتی پیشەیی، تۆماری گشتیی بڕیارە کۆتاییەکانی لێپرسینەوە و مافی پێداچوونەوە هەیە. ئەندامانی لیژنە نابێت تەنیا دادوەر بن؛ بەشداریی پارێزەر، زانکۆ و نوێنەری ژیاری دەتوانێت متمانە بەهێز بکات، بە مەرجێک سەربەخۆیی بڕیار پارێزراو بێت.
داتای کارایی—ماوەی دۆسیە، ڕێژەی دواخستن، ژمارەی بڕیاری هەڵوەشاوە و شکایەتی سەلمێنراو—پێویستە بڵاوبکرێتەوە. ئامانج نمرەدان بە ناوەڕۆکی بڕیار نییە؛ ناسینی کەلێنی سیستەم و دابینکردنی دادگاییکردنی خێرا و یەکسانە. چاودێریی داتاتەوەر دەتوانێت لێپرسینەوە لە گومانەوە بگوازێتەوە بۆ بەڵگە.
ئەنجام
دەستووری کۆماری کوردستان سەربەخۆیی و لێپرسینەوە بە دژبەیەک نازانێت. سەربەخۆیی دادوەر لە فشار، مافی شارۆمەندە؛ لێپرسینەوەی دادوەر لە پێشێلکاری، هەمان ماف دەپارێزێت. هەردووکیان پێویستیان بە ڕێکاری قانوونی، بێلایەنی و ڕوونایەتی هەیە.
دادپەروەریی ڕاستەقینە کاتێک دروست دەبێت کە داخوازکار بەدوای ڕاستیدا بگەڕێت، دادوەر بێ ترس بڕیار بدات، تۆمەتبار مافی بەرگریی کاریگەری هەبێت و هەر پێشێلکارییەک بە پڕۆسەیەکی دادپەروەرانە لێپرسینەوەی لەگەڵ بکرێت. ئەم پەرگاڵە نەک تەنیا دادگا، بەڵکو متمانەی نەتەوە بە دەوڵەتی خۆی دەپارێزێت.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٣٠، ٣١، ٣٢ و ٣٣، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- International Covenant on Civil and Political Rights, 1966, Article 14.
- United Nations, Guidelines on the Role of Prosecutors, 1990.
- European Commission for Democracy through Law (Venice Commission), Rule of Law Checklist, 2016.