گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
سامانە سروشتییەکان، دادپەروەریی نەوەکان و بانکی ناوەندی
خاوەندارێتیی نەتەوە، شەفافیی دارایی و سەقامگیری لە بەندەکانی ٧٩، ٨٦، ٩١ و ١٣٧
سامانە سروشتییەکان مڵکی حکومەتی کاتی نین؛ مانداتێکن لە نەتەوەی کورد و نەوەکانی داهاتوو. ئەم وتارە مۆدێلێک بۆ تۆمارکردنی داهات، بودجەکردن، سندووقی نەوەکان، پاراستنی ژینگە و چاودێریی مەکۆ دادەڕێژێت. هەمان کات ڕۆڵی بانکی ناوەندی لە پاراستنی دراو، سەقامگیریی نرخ و ڕێگری لە بەکارهێنانی چاپی پارە بۆ کێشەی سیاسی شیدەکاتەوە.
خوێندنەوەکە مانداتی خاوەندارێتیی گشتی لەگەڵ بنەمای بودجەی بەردەوام و سەربەخۆیی بانکی ناوەندی یەکدەخات. خولی گرێبەست تا داهات و خەرجکردن بە پێوەری شەفافیی و وەڵامدانی هەڵدەسەنگێندرێت.
خاوەندارێتی و ماندات
بەندی ٧٩ خاوەندارێتیی سامان بە نەتەوە دەدات. حکومەت بەڕێوەبەری مانداتە، نەک خاوەن. ئەم جیاوازییە واتای ئەوەیە هەر گرێبەستێک دەبێت سوودی گشتی، نرخ، ماوە، زیانی ژینگە و مافی نەوەکانی داهاتوو لەبەرچاو بگرێت.
بەڕێوەبەری ماندات پابەندە بە وردبینی و ئاشکراکردن. گرێبەستی شاراوە، لێبوردنی بێ هۆکار و گواستنەوەی داهات بۆ دەرەوەی بودجە لەگەڵ خاوەندارێتیی نەتەوە ناگونجێت، چونکە خاوەن ناتوانێت کردار و ئەنجام ببینێت.
زنجیرەی شەفافیی
شەفافیی دەبێت هەموو زنجیرە بگرێتەوە: مۆڵەت، پێشبڕکێ، گرێبەست، بەرهەم، فرۆشتن، نرخ، پارەدان، وەرگرتنی خەزێنە و خەرجکردن. ئاشکراکردنی کۆی داهات بەبێ گرێبەست و پارەدەر بەس نییە.
تۆماری دیجیتاڵیی یەکگرتوو دەتوانێت داتای وەزارەت، گومرگ، کۆمپانیا و بانک پێکەوە بگرێت و جیاوازییەکان ئاگاداری بکاتەوە. حسابرسیی سەربەخۆ و ڕاپۆرتی مەکۆ دەبێت داتا بپشکنن، نەک تەنیا پڕۆسە.
سندووقی نەوەکان
سامانی نەنوێبووەوە کاتێک دەردەهێنرێت، سامانێکی ژێر زەوی دەگۆڕدرێت بۆ پارە. ئەگەر هەموو پارەکە بۆ خەرجیی ڕۆژانە بڕوات، خاوەندارێتیی نەوەی داهاتوو دەسڕدرێتەوە. سندووقی نەوەکان بەشێک لە داهات دەگۆڕێت بۆ سەرمایەی داراییی درێژخایەن.
قانوونی سندووق دەبێت ڕێژەی وەرگرتن، ڕێژەی خەرج، سیاستی وەبەرهێنان، سنووری مەترسی و چاودێری دیاری بکات. دەستبردن بۆ سندووق تەنیا لە دۆخی پێشوەختە دیاریکراو و بە پەسەندکردنی قورس ڕەوا بێت.
ژینگە و کۆمەڵگەی خۆجێیی
داهات نابێت زیانی ئاو، خاک، تەندروستی و شێوازی ژیانی ناوچەی بەرهەمهێن بپۆشێت. هەڵسەنگاندنی کاریگەریی ژینگەیی و کۆمەڵایەتی دەبێت پێش گرێبەست، بە داتای کراوە و بە بەشداریکردنی دانیشتووان بکرێت.
بەشی ناوچەی بەرهەمهێن لە داهات دەبێت بە فورموولێکی قانوونی و بەپێی زیان و پێویستی دیاری بکرێت، نەک بە دانوساندنی سیاسی. هەمان کات سامان هی هەموو نەتەوەیە و نابێت بە خاوەندارێتیی ناوچەیی پارچەپارچە بکرێت.
بانکی ناوەندی و سەقامگیری
بەندی ٩١ بانکی ناوەندی بە پاسەوانی دراو و سەقامگیریی دارایی دەناسێنێت. سەربەخۆیی واتای ئەوەیە بڕیاری چاپی پارە و نرخ لە پێویستیی هەڵبژاردنی کاتی دوور بخرێتەوە؛ بەڵام بانک لە بەرامبەر ئامانج و ئەنجام وەڵامدەر بمێنێتەوە.
مانداتی ڕوون، ماوەی پارێزراوی بەڕێوەبەر، قەدەغەی داراییکردنی ڕاستەوخۆی کەمی بودجە و ڕاپۆرتی بەردەوام بنەمای متمانەن. داهاتی سامانی سروشتی نابێت ڕاستەوخۆ سیاسەتی دراوی بخاتە ژێر فشار؛ قاعدەی بودجە و سندووقی سەقامگیری نوسانی داهات کەم دەکەنەوە.
ئەنجام
بەندەکانی ٧٩، ٨٦ و ١٣٧ سامان لە خەرجیی کاتی دەگوازنەوە بۆ مانداتی نەتەوەیی. شەفافیی زنجیرەیی، سندووقی نەوەکان و پاراستنی ژینگە سێ قەڵغی ئەو مانداتەن.
بانکی ناوەندی ئەو قەڵغانە بە سەقامگیریی دراو تەواو دەکات. کاتێک داهاتی سامان بە قاعدە و دراو بە دامەزراوە بپارێزرێت، سامانی سروشتی لە نەفرەتێکی سیاسی دەگۆڕێت بۆ سەرمایەی سەروەری و گەشەی وڵاتی کوردستان.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٧٩، ٨٦، ٩١ و ١٣٧، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations General Assembly, Resolution 1803 (XVII): Permanent Sovereignty over Natural Resources, 1962.
- Natural Resource Governance Institute, Natural Resource Charter, 2nd ed., 2014.
- Alex Cukierman, Central Bank Strategy, Credibility, and Independence, MIT Press, 1992.