گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
مێدیا، ئەرشیف و بیرەوەریی نەتەوەیی
ئەدەبیاتی دەوڵەت، ڕاستیی مێژوویی و بیرکردنەوەی ستراتیژی لە بەندەکانی ١٠٠ تا ١٠٣ و ١٣٠
نەتەوەیەک کە بەڵگەکانی خۆی نەپارێزێت، ڕاڤەی مێژووی خۆی بە دەستی دیکە دەدات. ئەم وتارە مێدیا، ئەرشیف، دامەزراوەی بیرکردنەوەی ستراتیژی و یادەوەریی نەتەوەیی وەک پەرگاڵێکی یەکگرتوو دەخوێنێتەوە. ئەرشیف ڕاستیی بەڵگەدار دەپارێزێت، مێدیا لێپرسینەوە دروست دەکات، توێژینەوە واتا دەدات و یادەوەری گواستنەوەی مێژوو بۆ نەوەی داهاتوو ئەنجام دەدات.
بەندەکان بە میتۆدی پەرگاڵی یادەوەری شیدەکرێنەوە؛ بەرهەمهێنان، تۆمارکردن، پاراستن، دەستگەیشتن و ڕاڤەکردنی بەڵگە وەک خولێکی یەکگرتوو هەڵدەسەنگێندرێت.
بیرەوەری و ڕاستیی بەڵگەدار
یادەوەری کۆمەڵایەتی هەست و ناسنامە هەڵدەگرێت، بەڵام دەتوانێت بە کات بگۆڕێت. ئەرشیف بەڵگەی سەرەتایی، دەنگ، وێنە و تۆمار دەپارێزێت تا ڕاڤەکان بتوانرێت بپشکنرێن. هیچ مێژوویەکی بەرپرسیار بەبێ بەڵگە دروست نابێت.
بەندەکانی ١٠٠ تا ١٠٣ و ١٣٠ پاراستنی کولتوور و یادەوەری بە ئەرکی دەوڵەت دەزانن. ئەم ئەرکە نابێت بە دروستکردنی ڕاڤەیەکی فەرمیی نەگۆڕ تێبگەیندرێت؛ ئەرک پاراستنی بەڵگە و کردنەوەی مەیدانی توێژینەوەیە.
ئەرشیفی نیشتمانی
قانوونی ئەرشیف دەبێت دیاری بکات کام تۆمار مڵکی گشتییە، چ کاتێک دەگوازرێتەوە، چۆن پارێزراو دەبێت و کەی دەکرێتەوە. سڕینەوەی بەڵگەی فەرمی پێویستی بە ڕێکاری تۆمارکراو و پەسەندکردنی پسپۆڕ هەیە.
ئەرشیفی دیجیتاڵی پێویستی بە فۆرماتی درێژخایەن، چەند کۆپی، مێتاداتا و دڵنیاییی سەرچاوە هەیە. سکانکردنی وێنە بەس نییە؛ دەبێت گەڕان، پەیوەندیی نێوان بەڵگەکان و مافی دەستگەیشتن دیزاین بکرێت.
مێدیای ئازاد و بەرپرسیار
مێدیا داتای فەرمی دەخاتە بەر پرسیار و بەڵگەی پەرتەوازە دەکاتە چیرۆکێکی تێگەیشتوو. ئازادیی سەرنووسەری، پاراستنی سەرچاوە و دەستگەیشتن بە زانیاری پێش مەرجی ئەم ڕۆڵەن.
لە بەرامبەردا مێدیا ئەرکی پشتڕاستکردنەوە، جیاکردنەوەی هەواڵ لە بۆچوون و چاککردنەوەی هەڵەی هەیە. مێدیای گشتی دەبێت بە مانداتی خزمەت، بودجەی پارێزراو و بەڕێوەبردنی سەربەخۆ کار بکات، نەک ببێتە دەنگی کابینە.
بیرکردنەوەی ستراتیژی
دامەزراوەی بیرکردنەوەی ستراتیژی مێژوو بە داهاتوو دەبەستێتەوە. ئەرکەکەی پێشبینییەکی جادویی نییە؛ دروستکردنی سناریۆ، ناساندنی مەترسی و تاقیکردنەوەی سیاست بە داتای مێژووییە.
توێژینەوە دەبێت بتوانێت بڕیاری حکومەت ڕەخنە بکات و ئەنجامی نەرێنی بڵێت. ئەگەر دامەزراوە تەنیا بۆ پشتگیریی بڕیاری پێشوەختە بەکاربهێنرێت، بیرکردنەوە نییە؛ ڕازاندنەوەی وارگێڕییە.
یادەوەریی قوربانی و دادپەروەری
تۆمارکردنی ئەنفال، کۆچپێکردن، زمانقەدەغەکردن و داگیرکارییەکانی ئێران، عێراق، تورکیا و سوریا بەشێکە لە مافی ڕاستی و دادپەروەری. ناو و چیرۆکی قوربانی نابێت لە ژمارەدا ون بێت.
یادەوەری دەبێت لە بەڵگە، ڕێز و مافی خێزان سەرچاوە بگرێت. مۆزەخانە و یادمان پێویستە فێرکردن و توێژینەوە بکەن، نەک ئازار بۆ ملمڵانێی ڕۆژانە بەکاربهێنن. ڕاستیی مێژوویی بنەمای بەرگری لە دووبارەبوونەوەی تاوانە.
ئەنجام
ئەرشیف، مێدیا و توێژینەوە سێ کارکردی جیاوازن: بەڵگە دەپارێزن، دەیپشکنن و واتای پێدەدەن. یەکگرتنیان یادەوەرییەکی بەڵگەدار دروست دەکات کە هم ناسنامە دەپارێزێت و هەم ڕێگەی ڕەخنە دەکاتەوە.
وڵاتی کوردستان بە پاراستنی مێژووی خۆی تەنیا ڕابردوو ناپارێزێت؛ توانای بڕیاری داهاتوو بەهێز دەکات. نەتەوەیەک کە سەرچاوەکانی خۆی دەناسێت، کەمتر بە ڕاڤەی دەرەکی کۆنترۆڵ دەکرێت.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١٠٠ تا ١٠٣ و ١٣٠، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- UNESCO, Recommendation concerning the Preservation of, and Access to, Documentary Heritage Including in Digital Form, 2015.
- UNESCO, Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 2003.
- Pierre Nora, “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire,” Representations 26, 1989.