گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
دوو مەکۆیی لە دەستوورناسیی بەراوردکاریدا
جیاوازیی مۆدێلی کوردستان لە پەرلەمانی دوو ژووریی دەوڵەتانی دیکە
دوو مەکۆیی لە هەندێ دەوڵەت نوێنەرایەتیی یەکە فیدراڵەکان دەکات، لە هەندێکی دیکە میراتێکی مێژووییە و لە هەندێ پەرگاڵدا دەزگای پشکنینی دووەمە. دەستووری کۆماری کوردستان مەکۆی ژیران بە فەلسەفەی شارەزایی، پاراستنی درێژخایەن و هاوسەنگیی قانووندانان دادەمەزرێنێت. ئەم وتارە بەندەکانی ١٧، ١٨ و ٢١ لەگەڵ مۆدێلە ناسراوەکان بەراورد دەکات و ئاگاداری دەداتەوە کە وەرگرتنی ناو یان ڕێکار بەبێ گونجاندن بە مێژوو و پێویستیی کوردستان هەڵەیە.
بەراوردەکە کارکردییە، نەک تەنیا دەقی. سەرچاوەی ڕەوایەتی، شێوازی هەڵبژاردن، دەسەڵاتی ڤیتۆ، چارەسەری ناکۆکی و ڕۆڵی پاراستنی دەستوور لە چەند مۆدێل و لە کوردستاندا هەڵدەسەنگێندرێن.
بەراورد بۆ فێربوون، نەک کۆپیکردن
دەستوورناسیی بەراوردکاری کاتێک بەسوودە کە پرسیاری کارکرد بپرسێت: دامەزراوە چ کێشەیەک چارەسەر دەکات و لە چ ژینگەیەکدا؟ کۆپیکردنی ناوی «سەنات» یان ژمارەی ئەندام بەبێ ناسینی مێژوو و پەرگاڵ ئەنجامی هەمان ناگرێتەوە.
کوردستان پێویستی بە پاراستنی یەکپارچەیی، شارەزایی و دیدی درێژخایەن هەیە. بۆیە مەکۆی ژیران دەبێت بەپێی ئەم ئامانجانە هەڵبسەنگێندرێت، نەک بەوەی چەند لە دامەزراوەی وڵاتێکی دیکە دەچێت.
مۆدێلە سەرەکییەکان
لە پەرگاڵی فیدراڵدا، ژووری دووەم زۆرجار یەکە جوگرافییەکان نوێنەرایەتی دەکات. لە پەرگاڵی مێژووییدا، دەکرێت میراتی چین یان دەسەڵاتی پێشووتر بێت. لە پەرگاڵی پشکنینیدا، شارەزایی و کات بۆ چاککردنەوەی قانوون زیاد دەکات.
هیچ مۆدێلێک بە خۆی باش نییە. ژووری دووەمی زۆر بەهێز دەتوانێت قفل دروست بکات و ژووری زۆر لاواز دەبێتە ڕێوڕەسم. دیزاین دەبێت لەگەڵ جۆری کێشە و میکانیزمی چارەسەری ناکۆکی بگونجێت.
تایبەتمەندیی مۆدێلی کوردستان
مەکۆی ژیران لە بەندەکانی ١٧ و ١٨ لەسەر شارەزایی و پاراستنی پەرگاڵ دەوەستێت. ڕەوایەتییەکەی نابێت تەنیا لە دووبارەکردنەوەی هەمان هەڵبژاردنی حیزبی بێت؛ دەبێت شێوازی هەڵبژاردن یان دانانی ئەندام جیاوازیی کارکردی دروست بکات.
نوێنەرایەتیی زانست، داد، ناوچە، ڕەگەز و ئەزموونی نیشتمانی دەتوانێت فراوانیی دید زیاد بکات، بەڵام پێوەرەکان دەبێت کراوە و پشکنینپذیر بن. «ژیر» ناونیشانێکی شەرەفی نییە؛ بەرپرسیارێتیی هۆکاردانی بەرزترە.
دەسەڵات و ڤیتۆ
بۆ قانوونی ئاسایی، دواخستن و گەڕاندنەوە بە پێشنیاری ورد دەکرێت بەس بێت. بۆ هەموارکردنەوەی دەستوور، پەیمانی سەروەری و بڕیاری درێژخایەن، پەسەندکردنی قورستر ڕەوایە. هەمان دەسەڵات بۆ هەموو بابەتێک دیزاینێکی ناشارەزایانەیە.
هەر ڤیتۆیەک دەبێت هۆکاردار و کاتی بێت. ڤیتۆی بێ هۆکار دەبێتە ئامرازی فشار؛ هۆکاری بڵاوکراو ڕێگە بە گشت و مەکۆی یەکەم دەدات جیاوازییەکە هەڵبسەنگێنن و چارەسەرێکی نوێ بدۆزنەوە.
مەترسییە دامەزراوەییەکان
مەترسیی یەکەم سیاسیبوونی هەردوو مەکۆ بە هەمان شێوەیە. دووەم، دانانی ئەندامی هەمیشەیی بێ وەڵامدانی. سێیەم، دوورخستنەوەی بڕیار لە چاوی گشت بە ناوی شارەزایی. چارەم، قفڵی بەردەوامی قانووندانان.
چارەسەر بریتییە لە ماوەی سنووردار، ڕاگەیاندنی بەرژەوەندی، کۆبوونەوەی کراوە، بڕیاری هۆکاردار و میکانیزمی هاوبەش. هەڵسەنگاندنی پێنجساڵانەی کارکردی مەکۆی ژیران دەکرێت دیزاین بە داتا چاک بکاتەوە.
ئەنجام
بەراورد نیشان دەدات ژووری دووەم کاتێک بەسوودە کە سەرچاوەی ڕەوایەتی و کارکردی لە ژووری یەکەم جیاواز بێت. مۆدێلی کوردستان دەتوانێت پشکنینی زانستی و دیدی درێژخایەن ببێتە ناسنامەی خۆی.
سەرکەوتن لە کۆپیکردنی وڵاتێکی دیکە نییە؛ لە گونجاندنی فێرکارییە جیهانییەکان بە پەیمانی دەستووری و پێویستیی وڵاتی کوردستاندایە. مەکۆی ژیران دەبێت قانوون باشتر بکات، نەک تەنیا ڕێڕەوی درێژتر.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١٧، ١٨ و ٢١، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- James Madison, The Federalist Papers, No. 62, 1788.
- Arend Lijphart, Patterns of Democracy, 2nd ed., Yale University Press, 2012.
- Meg Russell, Reforming the House of Lords: Lessons from Overseas, Oxford University Press, 2000.