گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
مافە دیجیتاڵییەکان، داتا و دەستگەیشتنی گشتی
خوێندنەوەی هاوبەشی بەندەکانی ٤٧، ٥٤، ٥٥، ١١٥ و ١١٦
ژیانی هاووڵاتی لە دەوڵەتی ژیردا بە داتا و سیستەمی ئۆتۆماتیکی دەبەسترێتەوە. ئەم وتارە نیشان دەدات کە نهێنی، دەستگەیشتن بە زانیاری، مافی ناسینی بڕیار و مافی ناڕەزایی لە بڕیاری ئەلگۆریتمی بەشێکن لە پاراستنی دەستووری، نەک خزمەتگوزاریی لاوەکی. دەستوور دەتوانێت هەمان کات داتا بۆ خزمەتگوزاریی باشتر بەکاربهێنێت و خاوەندارێتی، مەبەست، ماوە و چاودێریی بەکارهێنانی سنووردار بکات.
میتۆدی ماف-بنەما و پەرگاڵی بەکاردەهێنرێت؛ هەر خولی ژیانی داتا لە کۆکردنەوە تا سڕینەوە بە پێوەری قانوونیبوون، پێویستی، ئاسایش و وەڵامدانی هەڵدەسەنگێندرێت.
درێژکراوەی دیجیتاڵیی ماف
مافە بنەڕەتییەکان بە گۆڕینی ئامراز لەناو ناچن. نامەی ئەلیکترۆنی هەمان پاراستنی پەیوەندیی تایبەتی دەوێت کە نامەی کاغەزی؛ بڕیاری ئەلگۆریتمی هەمان مافی هۆکار و ناڕەزایی دەوێت کە بڕیاری کارمەندی دەوڵەت. بۆیە «دیجیتاڵی» ناوی مافێکی جیاواز نییە، مەیدانی نوێی بەکارهێنانی مافە.
بەندی ٤٧ کەرامەت و پاراستنی تاک، و بەندەکانی ٥٤ و ٥٥ ئازادیی دەربڕین و زانیاری دەخەنە بنەما. بەندەکانی ١١٥ و ١١٦ ئەم بنەمایانە دەگوازنەوە بۆ ژێرخانی دەوڵەتی ژیر و ڕێگری لەوە دەکەن تەکنەلۆژیا ببێتە ناوچەی بێ قانوون.
خولی ژیانی داتا
پاراستنی داتا لە کاتی کۆکردنەوە دەست پێدەکات. دامەزراوە دەبێت بڵێت چ داتایەک، بۆ چ مەبەستێک، بە چ بنەمایەکی قانوونی و تا چ کاتێک کۆدەکاتەوە. کۆکردنەوەی «بۆ داهاتوو» یان «بۆ هەر پێویستییەک» مەبەستی قانوونیی دیاریکراو نییە.
لە قۆناغی هەڵگرتن و هاوبەشکردندا، کەمینەسازیی داتا، کۆدکردن، تۆماری دەستگەیشتن و سڕینەوەی کاتی پێویستن. هەر دەستگەیشتنێک دەبێت خاوەن و هۆکاری دیار بێت. داتای هەستیار نابێت بەبێ پێوەری قورس بگوازرێتەوە بۆ لایەنی سێیەم یان دەرەوەی وڵاتی کوردستان.
مافی زانیاری و دەوڵەتی کراوە
دەستگەیشتن بە زانیاری پێش مەرجی بەشداریکردنی واتادارە. شارۆمەند ناتوانێت بودجە، قانوون یان خزمەتگوزاری هەڵبسەنگێنێت ئەگەر داتا لە پشت دەرگای داخراودا بێت. بنەما دەبێت بڵاوکردنەوە بێت و نهێنی تەنیا بە هۆکاری دیاریکراو و ماوەی سنووردار.
داتای کراوە دەبێت تەنیا فایلێکی سکانکراو نەبێت؛ پێویستە بە فۆرماتی گەڕانپذیر، ماشینخوێن، ڕێکخراو و بە زمانی کوردی بەردەست بێت. مافی زانیاری مافی تێگەیشتنیشە. دامەزراوەیەک کە داتا بە شێوەیەکی ناتێگەیشتوو بڵاودەکاتەوە، بە فۆڕم پابەندە و بە گەوهەر نا.
بڕیاری ئەلگۆریتمی و مافی هۆکار
کاتێک سیستەمێکی ئۆتۆماتیکی کاریگەری لەسەر کار، باج، یارمەتی، پەروەردە یان ئازادیی تاک هەیە، هاووڵاتی مافی هەیە بزانێت سیستەم بەکار هاتووە، چ داتایەکی بەکار هێناوە و هۆکاری بڕیارەکە چییە. نهێنیی بازرگانی نابێت مافی ناڕەزایی پووچ بکاتەوە.
هەر بڕیارێکی کاریگەر پێویستی بە ڕێگای پشکنینی مرۆیی و سکاڵای کارا هەیە. کارمەندی پشکنەر نابێت تەنیا دوگمەی پەسەندکردنی ئەلگۆریتم بێت؛ دەبێت دەسەڵات، زانیاری و کاتی گۆڕینی بڕیارەکەی هەبێت.
ئاسایش و چاودێری
پاراستنی ماف و ئاسایشی سایبەری دژبەیەک نین. دزینی ناسنامە، دەستکاریی تۆمار و ڕشاندنی داتا خۆیان دەستدرێژین بۆ ماف. بۆیە ستانداردی فنی، تاقیکردنەوەی بەردەوام، پلانێکی وەڵامدانەوە بە ڕووداو و ئاگادارکردنەوەی زیانلێکەوتوو پێویستن.
دەزگای سەربەخۆی پاراستنی داتا دەبێت دەسەڵاتی پشکنین، ڕاگرتنی پرۆسەی نادروست و سەپاندنی چارەسەری هەبێت. هەمان کات، مەکۆ پێویستە ڕاپۆرتی ساڵانەی کۆکردنەوە، شکاندنی ئاسایش و داواکاریی دەستگەیشتنی حکومەت بڵاوبکاتەوە.
ئەنجام
دەوڵەتی ژیر کاتێک دەستوورییە کە شارۆمەند لە ناو سیستەمەکەدا ون نەبێت. ناسینی مەبەستی داتا، مافی دەستگەیشتن و چاککردنەوە، هۆکاری بڕیار و ڕێگای ناڕەزایی کەرامەتی تاک لە ژێرخانی دیجیتاڵدا دەپارێزن.
ئەگەر ئەم مافانە لە سەرەتای دیزایندا دابنرێن، تەکنەلۆژیا خزمەتگوزاری خێراتر و متمانەی زیاتر دروست دەکات. ئەگەر دوای زیان زیاد بکرێن، خەرجیی چاککردنەوە و زیانی متمانە زۆرتر دەبێت. دەستوور بۆیە نەخشەی ئەندازیاریی دەوڵەتی دیجیتاڵیشە.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ٤٧، ٥٤، ٥٥، ١١٥ و ١١٦، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- United Nations Human Rights Committee, General Comment No. 34: Article 19, 2011.
- Council of Europe, Convention 108+ for the Protection of Individuals with regard to the Processing of Personal Data, 2018.
- OECD, Recommendation of the Council concerning Guidelines Governing the Protection of Privacy and Transborder Flows of Personal Data, 2013.