گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
ڕوونایی و وەڵامدەرەوەیی: ژێرخانی متمانەی کۆمەڵ و قەڵغانی دژی گەندەڵی
لێکدانەوەیەکی دەستووری لە پەیوەندیی نێوان مافی دەستگەیشتن بە زانیاری، چاودێریی دامەزراوەیی، ژمێریاریی گشتی، پاکڕەوشتی و سەروەریی قانوون لە کۆماری کوردستاندا
ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان ڕوونایی، وەڵامدەرەوەیی، پاکڕەوشتی و متمانەی کۆمەڵ لە پەرگاڵی دەستووریی کۆماری کوردستاندا تاوتوێ دەکات. گریمانەی سەرەکی ئەوەیە کە ڕوونایی بە تەنیا بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەس نییە؛ زانیاری تەنیا کاتێک دەبێتە ئامرازی پاراستنی سامانی گشتی کە لەگەڵ وردبینی، ڕاپۆرتدان، ئاشکراکردن، لێپرسینەوە و سزای قانوونی گرێ بدرێت. دەستووری کۆماری کوردستان ئەم پەیوەندییە بە شێوەی زنجیرەیەکی دامەزراوەیی دادەڕێژێت: شارۆمەند مافی دەستگەیشتن بە زانیاری هەیە؛ دەسەڵاتی ڕایەدار پابەندی ڕوونایی و وەڵامدەرەوەییە؛ مەکۆ و دامەزراوە سەربەخۆکان کار و داراییی دەوڵەت دەخەنە ژێر چاودێری؛ دەستەی پاکڕەوشتی لە گەندەڵی دەکۆڵێتەوە؛ نووسینگەی ژمێریاریی گشتی کارایی و بەکارهێنانی سامانی گشتی دەپشکنێت؛ و ئاشکراکەران لە تۆڵەسەندنەوە دەپارێزرێن. وتارەکە دەرئەنجام دەدات کە متمانەی کۆمەڵ بە بڵاوکردنەوەی ژمارە و بەڵگەنامە بە تەنیا دروست نابێت. متمانە ئەنجامی پەرگاڵێکە کە تێیدا دەسەڵات ناچارە هۆکاری بڕیارەکانی ڕوون بکاتەوە، دەرەنجامی کارەکانی بپێوێت و لەبەرامبەر هەڵە، کەمتەرخەمی یان گەندەڵیدا وەڵام بداتەوە.
ئەم توێژینەوەیە لەسەر ڕێبازی شیکردنەوەی دەقی دەستووری و لێکدانەوەی سیستەمیی دامەزراوەکان دامەزراوە. سەرەتا، بەندە پەیوەندیدارەکانی دەستووری کۆماری کوردستان بە شێوەی ڕاستەوخۆ خوێندراونەتەوە بۆ دیاریکردنی ماف، ئەرک، دەسەڵات و میکانیزمەکانی ڕوونایی، وەڵامدەرەوەیی، ژمێریاریی گشتی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی. پاشان، پەیوەندیی ناوخۆییی نێوان ئەو بەندانە لە ڕووی یەکپارچەیی قانوونی، یەکڕایی واتایی و ڕۆحی دەستوورەوە شیکراوەتەوە. توێژینەوەکە هەروەها ڕێبازی دامەزراوەیی بەکاردەهێنێت بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی کە مافی دەستگەیشتن بە زانیاری چۆن لە ڕێگەی دامەزراوە چاودێرییەکان، نووسینگەی ژمێریاریی گشتی، دەستەی پاکڕەوشتی، مەکۆی نیشتمانی و پەرگاڵی دادوەرییەوە دەبێتە میکانیزمێکی کارای وەڵامدەرەوەیی. لە ئاستی دەرەکی، سەرچاوە ئەکادیمییەکان و بەڵگەنامە نێودەوڵەتییە باوەڕپێکراوەکان بە شێوەیەکی سنووردار و یارمەتیدەر بەکارهاتوون بۆ ڕوونکردنەوەی چەمکەکانی ڕوونایی، وەڵامدەرەوەیی، پاکڕەوشتی، چاودێریی دامەزراوەیی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی. ئەم سەرچاوانە جێگرەوەی دەقی دەستوور نین؛ بەڵکو تەنیا بۆ پشتگیریی شیکردنەوە و فراوانکردنی چوارچێوەی زانستیی وتار بەکارهاتوون. توێژینەوەکە لە نێوان سێ ئاست جیاوازی دەکات: دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور، لێکدانەوەی دەستووری و پێشنیازی دامەزراوەیی. هەر دەرەنجامێک کە لە دەقەوە بە ڕاستەوخۆ نەهاتووە، وەک لێکدانەوە یان پێشنیاز ناسێنراوە، نەک وەک حوکمێکی ڕاستەوخۆی دەستوور.
پرسیاری توێژینەوە و گریمانە
پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە: لە پەرگاڵێکی دەستووریدا، زانیاری چۆن لە داتایەکی بێدەنگەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی کارای چاودێری، لێپرسینەوە و پاراستنی سامانی گشتی؟ بە واتایەکی وردتر، ئایا بڵاوکردنەوەی بەڵگەنامە و ڕاپۆرت بە تەنیا دەتوانێت ڕێگە لە گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات بگرێت، یان پێویستی بە زنجیرەیەکی تەواوی دامەزراوەیی هەیە؟
گریمانەی ئەم وتارە ئەوەیە کە ڕوونایی مەرجێکی پێشوەختەی وەڵامدەرەوەییە، بەڵام جێگرەوەی وەڵامدەرەوەیی نییە. زانیاری، بەبێ دامەزراوەی وردبینی، دەسەڵاتی داواکردنی ڕوونکردنەوە، ئەرکی وەڵامدانەوە و توانای سەپاندنی دەرەنجامی قانوونی، دەتوانێت بە کۆمەڵێک ژمارە و بەڵگەنامەی بێکاریگەری کەم بکرێتەوە.
بەم پێیە، پەرگاڵی دەستووریی ڕوونایی پێویستی بە پەیوەندییەکی ڕێکخراو لەنێوان ماف، زانیاری، چاودێری، لێپرسینەوە و چارەسەری قانوونیدا هەیە. هەر بەشێک لەم زنجیرەیە لاواز بێت، توانای پاراستنی سامانی گشتی و متمانەی کۆمەڵ کەم دەبێتەوە.
ڕێبازی خوێندنەوە
ئەم وتارە سێ ئاست لە یەکتر جیا دەکاتەوە.
ئاستی یەکەم، دەقی ڕاستەوخۆی دەستوورە. لەم ئاستەدا، بەندی ١٢ دەسەڵاتی ڕایەدار بە ڕوونایی، وەڵامدەرەوەیی، پاراستنی سامانی گشتی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پابەند دەکات. بەندی ٥٥ مافی شارۆمەند بۆ دەستگەیشتن بە زانیاری و بەڵگەنامە فەرمییەکان مسۆگەر دەکات. بەندەکانی ١٠٤، ١٠٩، ١١٠، ١٣٤ و ١٣٨ دامەزراوە و میکانیزمەکانی چاودێری، ژمێریاری، لێپرسینەوە و پێوانەکردنی کارایی دادەمەزرێنن.
ئاستی دووەم، لێکدانەوەی دەستوورییە. لەم ئاستەدا، لە پەیوەندیی نێوان بەندەکانەوە دەردەکەوێت کە ڕوونایی تەنیا بنەمایەکی کارگێڕی نییە؛ بەڵکو بنەمایەکی ڕەواییی دەسەڵات و پاراستنی مافی شارۆمەندە.
ئاستی سێیەم، پێشنیازی دامەزراوەییە. لەم ئاستەدا، ئەو میکانیزمانە پێشنیاز دەکرێن کە دەتوانن ڕاییکردنی بنەما دەستوورییەکان بەهێزتر بکەن. ئەم پێشنیازانە دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور نین و نابێت وەک فەرمانی هەنووکەییی دەستوور پیشان بدرێن.
ڕوونایی وەک ماف، نەک مننەت
بەندی ٥٥ مافی دەستگەیشتن بە زانیاری لە پێگەی داواکارییەکی کارگێڕی دەگوازێتەوە بۆ پێگەی مافێکی دەستووری. بەم پێیە، زانیاریی گشتی موڵکی تایبەتیی دامەزراوە یان بەرپرسی دەوڵەت نییە. ئەو زانیارییەی بە پارە، دەسەڵات و ناوی کۆمار بەرهەم هاتووە، لە بنەڕەتدا بە پانتایی گشتی پەیوەستە.
ئەم بنەمایە پەیوەندیی نێوان شارۆمەند و دەوڵەت دەگۆڕێت. شارۆمەند تەنیا وەرگری ڕاژە نییە؛ خاوەن مافی زانینە کە بڕیارەکان چۆن دراون، سامانە گشتییەکان چۆن بەکار هاتوون، پڕۆژەکان چەند پێشکەوتوون و بەرپرسان بە چ پێوەرێک هەڵسەنگێندراون.
بەڵام مافی زانیاری مافێکی بێ سنوور نییە. دەستوور سنووردارکردنی تەنیا بە قانوون و بۆ مەبەستی دیاریکراوی وەک ئاسایشی نەتەوەیی، نهێنیی پڕۆسەی دادوەری و پاراستنی زانیاریی تایبەتی ڕێگەپێدەدات. لە لێکدانەوەی دەستوورییەوە، هەر سنووردارکردنێک دەبێت پێویست، ڕێژەیی، کاتی و شیاوی پێداچوونەوە بێت. وشەی «نهێنی» نابێت ببێتە پەردەیەک بۆ شاردنەوەی هەڵە، گەندەڵی یان کەمتەرخەمی.
جیاوازیی نێوان ڕوونایی و وەڵامدەرەوەیی
ڕوونایی واتە دەرخستنی زانیاری بە شێوەیەکی ڕووەن، تەواو، لەکات و شیاوی تێگەیشتن. وەڵامدەرەوەیی واتە پابەندبوونی هەڵگری دەسەڵات بەوەی کردار و بڕیارەکانی ڕوون بکاتەوە، پرسیار و سکاڵا وەرگرێت و دەرەنجامی قانوونیی هەڵەکانی قبووڵ بکات.
بۆیە دامەزراوەیەک دەتوانێت زۆر زانیاری بڵاو بکاتەوە، بەڵام وەڵامدەرەوە نەبێت. بۆ نموونە، ڕاپۆرتێک دەتوانێت سەدان لاپەڕە ژمارەی تێدا بێت، بەڵام ئەگەر هۆکاری لاوازیی کارایی، ناوی دامەزراوەی بەرپرس، وادەی چارەسەر و دەرەنجامی سەرپێچیی تێدا نەبێت، ئەو ڕاپۆرتە ڕووناییی ڕاستەقینە بەرهەم ناهێنێت.
وەڵامدەرەوەیی پێویستی بە سێ توخمی سەرەکی هەیە: یەکەم، ئەرکی پێشکەشکردنی زانیاری؛ دووەم، دەسەڵاتی پرسیارکردن و داواکردنی ڕوونکردنەوە؛ سێیەم، توانای دەرکردنی بڕیار یان سەپاندنی دەرەنجام. لە نەبوونی توخمی سێیەمدا، چاودێری دەتوانێت ببێتە ڕێوڕەسمێکی بێ کاریگەری.
لە زانیارییەوە بۆ لێپرسینەوە
پەرگاڵی کارای وەڵامدەرەوەیی بە زنجیرەیەکی پێنج قۆناغی دادەمەزرێت:
١. تۆمارکردن: هەر بڕیار، خەرجی، گرێبەست، دامەزراندن و گۆڕانکارییەکی دارایی پێویستە بە شێوەی ستاندارد تۆمار بکرێت.
٢. ئاشکراکردن: زانیارییەکانی پەیوەست بە بەرژەوەندیی گشتی دەبێت بە شێوەی خۆکار و بەبێ چاوەڕوانیی داواکاری بڵاو بکرێنەوە، جگە لەو بەشانەی کە بە قانوون نهێنین.
٣. وردبینی: نووسینگەی ژمێریاریی گشتی، دامەزراوە چاودێرییەکان و لیژنەکانی مەکۆ پێویستە دروستی، قانوونیبوون و کاراییی زانیارییەکان بپشکنن.
٤. ڕوونکردنەوە: دامەزراوەی بەرپرس پێویستە هۆکاری بڕیار، جیاوازیی نێوان ئامانج و دەرەنجام و هۆکاری هەر کەموکوڕییەک ڕوون بکاتەوە.
٥. دەرەنجام: ئەگەر سەرپێچی، گەندەڵی یان خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات بسەلمێت، پێویستە چارەسەری کارگێڕی، دارایی، مەدەنی یان سزایی بەپێی قانوون ڕایی بکرێت.
ئەم زنجیرەیە جیاوازیی نێوان ڕووناییی هێمایی و ڕووناییی کاریگەر دیاری دەکات. ڕووناییی هێمایی بە بڵاوکردنەوە کۆتایی دێت؛ ڕووناییی کاریگەر بە چارەسەر، فێربوونی دامەزراوەیی و ڕێگری لە دووبارەبوونەوە کۆتایی دێت.
چاودێریی کۆمەڵایەتی و ڕەواییی بێوچان
بەندی ١٠٤ ڕەواییی دەسەڵات تەنیا بە ساتی هەڵبژاردن سنووردار ناکات. هەڵبژاردن ماندات دروست دەکات، بەڵام ڕوونایی، کارایی و پابەندبوون بە دەستوور ئەو مانداتە بەردەوام دەکەن.
لە ڕووی لێکدانەوەی دەستوورییەوە، متمانەی کۆمەڵ چێکی سپیی دەسەڵات نییە. متمانە دۆخێکی پێوانەکراو و گۆڕاوە کە بە کردار بەدەست دێت. دامەزراوەیەک ناتوانێت تەنیا بە پشتبەستن بە ڕابردووی هەڵبژاردنی خۆی، لە پرسیار، ڕاپۆرتدان و هەڵسەنگاندن خۆی بەدەر بگرێت.
چاودێریی کۆمەڵایەتی دەبێت لەسەر داتای دروست، پێوەری ئاشکرا و ڕێبازی زانستی دامەزرابێت. پێوانەکردنی ڕای گشتی نابێت جێگرەوەی قانوون یان بڕیاری دامەزراوەی شایستە بێت؛ بەڵکو دەبێت وەک هۆشدارییەکی دامەزراوەیی بەکار بهێنرێت بۆ ناسینەوەی لاوازیی ڕاژە، کەمیی متمانە و کێشەکانی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و شارۆمەند.
ژمێریاریی گشتی و پاراستنی سامانی نەتەوەیی
بەندی ١٠٩ کارایی، پاکڕەوشتی و بەکارهێنانی قانوونیی سامانی گشتی بە مەرجی هێزی دەوڵەت و متمانەی نەتەوەیی دەناسێنێت. ئەمە واتای ئەوەیە کە ژمێریاری تەنیا پشکنینی ژمارە نییە؛ بەڵکو پشکنینی پەیوەندیی نێوان پارە، ئامانج، دەرەنجام و بەرپرسیارێتییە.
ژمێریاریی دارایی دەیپشکنێت کە پارە بەپێی قانوون خەرج کراوە یان نا. ژمێریاریی کارایی دەیپشکنێت کە خەرجییەکە بەرهەمێکی شایستەی هەبووە یان نا. وردبینیی ستراتیژی دەیپشکنێت کە پڕۆژەکە لەگەڵ ئامانجە باڵاکانی دەوڵەت و گەشەی ڕاوەستاو یەکدەگرێتەوە یان نا.
بۆیە «قانوونیبوونی خەرجی» بە تەنیا بەڵگەی «باشبوونی خەرجی» نییە. پڕۆژەیەک دەتوانێت بە ڕێکاری قانوونی پەسەند کرابێت، بەڵام بەهۆی نەخشەدانانی لاواز، نرخێکی ناعادڵانە، دواکەوتن یان نەگەیشتن بە ئامانج، سامانی گشتی بەفیڕۆ بدات. چاودێریی کارایی ئەم بۆشاییە پڕ دەکاتەوە.
دەستەی پاکڕەوشتی و سەربەخۆیی لێکۆڵینەوە
بەندی ١٣٤ دەستەی نیشتمانیی پاکڕەوشتی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی وەک دامەزراوەیەکی سەربەخۆ دادەمەزرێنێت. سەربەخۆیی لێرەدا ئیمتیاز نییە؛ مەرجی توانای لێکۆڵینەوە لەو کەسانەیە کە لەوانەیە خاوەن دەسەڵات و کاریگەری بن.
بەڵام سەربەخۆیی نابێت بە بێوەڵامدەرەوەیی لێک بدرێتەوە. دەستەکە لە ڕووی کارایی، بودجە و پابەندبوون بە مانداتی دەستووریی خۆی لەبەرامبەر مەکۆی نیشتمانی و پانتایی گشتی وەڵامدەرەوەیە، بەڵام ناوەڕۆکی لێکۆڵینەوەکان نابێت بکەوێتە ژێر دەستێوەردانی وارگێڕی.
هاوسەنگیی دروست ئەوەیە کە دامەزراوەکە لە بڕیاری پیشەیی و لێکۆڵینەوەدا سەربەخۆ بێت، بەڵام لە بەکارهێنانی بودجە، پەیڕەوکردنی ڕێکار، پاراستنی مافەکان و بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی کارایی وەڵامدەرەوە بێت.
ئاشکراکەران و شکاندنی دیواری ترس
گەندەڵی زۆرجار لە ناو دامەزراوەدا دەستپێدەکات و یەکەم زانیاریی گرنگ لەلایەن کەسانێکەوە دەدرێت کە لە ناو پەرگاڵەکەدا کار دەکەن. بۆیە پاراستنی ئاشکراکەران بەشێکی لاوەکیی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی نییە؛ کۆڵەکەیەکی سەرەکییە.
پاراستن دەبێت چوار ڕەهەندی هەبێت: پاراستنی ناسنامە، پاراستن لە دەرکردن یان پلەداخستن، پاراستنی قانوونی لە تۆڵەسەندنەوە و دەستگەیشتن بە میکانیزمی سکاڵای سەربەخۆ. ئەگەر کارمەندێک بزانێت کە ئاشکراکردنی گەندەڵی ژیان و پیشەکەی دەخاتە مەترسییەوە، پەرگاڵەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بێدەنگی پاداشت دەکات.
لە هەمان کاتدا، میکانیزمی ئاشکراکردن پێویستە لە تۆمەتبارکردنی بێ بنەما و بەکارهێنانی ناپاکی پارێزراو بێت. لێکۆڵینەوەی پیشەیی، پاراستنی مافی بەرگری و جیاکردنەوەی نێوان گومان و بەڵگە، مەرجی دادپەروەریی پڕۆسەکەن.
ڕوونایی و متمانەی کۆمەڵ
ڕوونایی هەمیشە بە شێوەی خۆکار متمانە زیاد ناکات. لە هەندێک دۆخدا، ئاشکراکردنی کەموکوڕی و گەندەڵی دەتوانێت لە ماوەی کورتدا متمانە کەم بکات. بەڵام ئەمە بەڵگەی زیانبەخشبوونی ڕوونایی نییە؛ بەڵکو دەریدەخات کە متمانەی پێشوو لەسەر زانیاریی ناتەواو دامەزرابووە.
متمانەی درێژخایەن لەو کاتەدا دروست دەبێت کە شارۆمەند ببینێت ئاشکراکردنی کێشە بە لێکۆڵینەوە، چارەسەر و ڕێگری لە دووبارەبوونەوە کۆتایی دێت. ئەگەر دامەزراوەکان تەنیا هەڵەکان ئاشکرا بکەن، بەڵام هیچ دەرەنجامێک ڕوونەدات، ڕوونایی دەتوانێت بێهیوایی زیاد بکات.
بۆیە ئامانجی پەرگاڵی دەستووری نابێت «ڕواڵەتی بێهەڵەی دەوڵەت» بێت. دامەزراوەی بەهێز ئەو دامەزراوەیە نییە کە بانگەشەی نەبوونی هەڵە بکات؛ ئەو دامەزراوەیە کە هەڵە تۆمار دەکات، لێی فێر دەبێت، بەرپرسیار دیاری دەکات و ڕێگە لە دووبارەبوونەوە دەگرێت.
پێوەرێکی یەکگرتوو بۆ هەڵسەنگاندنی ڕوونایی
لە کۆی بنەما دەستوورییەکانەوە دەتوانرێت پێوەرێکی شەش قۆناغی بۆ هەڵسەنگاندنی ڕووناییی دامەزراوەکان دابڕێژرێت:
١. تەواوی: ئایا زانیارییە بنەڕەتییەکان بە تەواوی بڵاو کراونەتەوە، یان تەنیا بەشە بێزیانەکان پیشان دراون؟
٢. لەکاتبوون: ئایا زانیاری لە کاتێکدا بڵاو کراوەتەوە کە هێشتا توانای چاودێری و کاریگەریی هەیە؟
٣. تێگەیشتنپێکراوی: ئایا زانیاری بە زمان، فۆرمات و پێکهاتەیەکە کە شارۆمەند، مێدیا و پسپۆڕ بتوانن بخوێننەوە و بەراوردی بکەن؟
٤. دروستی: ئایا زانیاری لەلایەن دامەزراوەیەکی سەربەخۆوە پشکنراوەتەوە؟
٥. پەیوەستبوون بە بەرپرسیار: ئایا بەرپرسی هەر بڕیار، خەرجی و دەرەنجامێک دیارە؟
٦. پەیوەستبوون بە چارەسەر: ئایا بۆ کەموکوڕییە دۆزراوەکان وادە، دامەزراوەی بەرپرس و میکانیزمی پێداچوونەوە دیاری کراوە؟
دامەزراوەیەک تەنیا بە بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرت ناتوانێت خۆی بە ڕووەن بناسێنێت. ڕوونایی بە کاریگەریی زانیاری لەسەر بڕیار، چاودێری و چارەسەر پێوانە دەکرێت.
پێشنیازی دامەزراوەیی: تۆماری گشتیی وەڵامدەرەوەیی
لە ڕووی پێشنیاری دامەزراوەییەوە، دەتوانرێت «تۆماری گشتیی وەڵامدەرەوەیی» دابمەزرێت. ئەم تۆمارە پێویستە بۆ هەر دامەزراوەیەک ئەم زانیارییانە لەخۆ بگرێت:
١. ماندات و ئەرکە دەستووری و قانوونییەکان؛
٢. بودجە، خەرجی و گرێبەستە سەرەکییەکان؛
٣. ئامانجە ساڵانەکان و پێوەرەکانی کارایی؛
٤. ڕاپۆرتەکانی ژمێریاری و وردبینی؛
٥. وەڵامی دامەزراوە بۆ ڕەخنە و کەموکوڕییەکان؛
٦. وادە و بەرپرسی چارەسەرکردن؛
٧. دۆخی ڕاییکردنی پێشنیارەکانی چاودێری.
ئەم تۆمارە نابێت تەنیا کۆگای بەڵگەنامە بێت. پێویستە بە شێوەی داتای کراوە، شیاوی گەڕان، بەراورد و دابەزاندن دابین بکرێت، بە پاراستنی زانیاریی کەسی و نهێنییە قانوونییەکانەوە.
هەروەها دەتوانرێت هەر دامەزراوەیەک پابەند بکرێت لە ماوەیەکی دیاریکراودا وەڵامی ڕاپۆرتی ژمێریاری یان پاکڕەوشتی بداتەوە. بێدەنگی دامەزراوە نابێت وەک وەڵام قبووڵ بکرێت. ئەم پێشنیازە لە ڕۆحی بەندەکانی ٥٥، ١٠٩، ١٣٤ و ١٣٨ـەوە هەڵدەهێنرێت، بەڵام دەقی ڕاستەوخۆی دەستوور بە هەمان ناو نییە.
ئەنجام
دەستووری کۆماری کوردستان ڕوونایی بە بنەمایەکی تەنیا و دابڕاو ناناسێنێت. ئەوەی لە پەیکەری دەستووردا دەردەکەوێت، پەرگاڵێکی یەکگرتووی ماف، زانیاری، چاودێری، ژمێریاری، پاکڕەوشتی و وەڵامدەرەوەییە.
شارۆمەند مافی زانینی هەیە؛ دەسەڵاتی ڕایەدار ئەرکی ڕاپۆرتدان و ڕوونکردنەوەی هەیە؛ دامەزراوە سەربەخۆکان ئەرکی پشکنین و لێکۆڵینەوەیان هەیە؛ و پەرگاڵی دادوەری ئەرکی سەپاندنی دەرەنجامی قانوونیی هەیە. هیچ یەکێک لەم بەشانە بە تەنیا ناتوانێت پاراستنی سامانی گشتی مسۆگەر بکات.
ڕووناییی بێ وەڵامدەرەوە دەتوانێت ببێتە نمایشێکی زانیاری. وەڵامدەرەوەیی بێ زانیاری دەتوانێت ببێتە بڕیاردانێکی تاریک. پاکڕەوشتیی بێ دامەزراوە دەتوانێت تەنیا بانگەشەی ڕەوشتی بێت. پەرگاڵی دەستووری تەنیا کاتێک کارا دەبێت کە ئەم توخمانە پێکەوە کار بکەن.
بەم پێیە، ڕوونایی بەربەستێک لەبەردەم دەسەڵاتی کارا نییە؛ مەرجی ڕەوایی و بەردەوامیی ئەو دەسەڵاتەیە. دەوڵەتێک کە خۆی دەخاتە ژێر ڕوونایی، وردبینی و لێپرسینەوە، تەنیا گەندەڵی کەم ناکاتەوە؛ بەڵکو متمانەی کۆمەڵ، کاراییی دامەزراوەکان و سەروەریی قانوونیش پتەوتر دەکات.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان. وەشانی ئەلێکترۆنیی کوردی. نۆروێژ: بڵاوگەی کۆمار، نەورۆزی ٢٧٢٦ ک./٢٠٢٦ ز. بەندەکانی ١٢، ٥٥، ١٠٤، ١٠٩، ١١٠، ١٣٤ و ١٣٨.
- Bovens, Mark. “Analysing and Assessing Accountability: A Conceptual Framework.” European Law Journal 13, no. 4 (2007): 447–68. https://doi.org/10.1111/j.1468-0386.2007.00378.x.
- Fox, Jonathan. “The Uncertain Relationship between Transparency and Accountability.” Development in Practice 17, nos. 4–5 (2007): 663–71. https://doi.org/10.1080/09614520701469955.
- Organisation for Economic Co-operation and Development. OECD Public Integrity Handbook. Paris: OECD Publishing, 2020.
- Rose-Ackerman, Susan, and Bonnie J. Palifka. Corruption and Government: Causes, Consequences, and Reform. 2nd ed. New York: Cambridge University Press, 2016.
- United Nations. United Nations Convention against Corruption. General Assembly Resolution 58/4, October 31, 2003.