گۆڤاری دەستووری کۆماری کوردستان · وتاری پشکنراو
دەسەڵاتی ڕایەداریی بەهێز و وەڵامدەر
سەرکۆمار، کابینە و کارگێڕیی گشتی لە بەندەکانی ١٠، ١٢، ٢٢، ١٠٤ و ١٠٩
دەوڵەتی نوێ پێویستی بە دەسەڵاتێکی ڕایەداریی هەیە کە بتوانێت بڕیار بگرێت، بەڵام هێز بەبێ وەڵامدانی دەستووری بە خێرایی دەبێتە سەرچاوەی ئارەزوومەندی. ئەم وتارە جیاوازیی نێوان «هێزی دامەزراوەیی» و «دەسەڵاتی بێ سنوور» ڕوون دەکاتەوە. لە پەرگاڵی دەستووردا سەرکۆمار و کابینە ئەرکی یەکگرتنی ئاراستەی نیشتمانی، جێبەجێکردنی قانوون و بەڕێوەبردنی ڕاژەی گشتیان هەیە؛ هەمان کات لە ژێر پشکنینی مەکۆ، دادگا، دەزگای چاودێری و گشتدان.
بە شێوازی دۆکتریناڵ و کارکردی، دەسەڵاتە دەستوورییەکانی ڕایەدار، زنجیرەی فەرمان، لێپرسینەوە و ستانداردی کارگێڕیی گشتی پێکەوە شیدەکرێنەوە.
هێزی ڕەوا چییە؟
هێزی ڕەوا توانای وەرگێڕانی مانداتی دەستووری بۆ خزمەتگوزاری، ئاسایش و جێبەجێکردنی قانوونە. ئەم توانایە پێویستی بە سەرکردایەتیی ڕوون، دابەشکاریی ئەرک و زنجیرەی بەرپرسیارێتی هەیە. دەوڵەتێک کە هەر بڕیارێکی تێدا بە دەستەواژەی ناڕوون و کۆمیتەی بێ خاوەن وەستێت، بەهێز نییە؛ لە وەڵامدان هەڵاتووە.
لە پێچەوانەدا، سەرکۆمارێک کە سنووری قانوونی نەپارێزێت هێز دروست ناکات، دامەزراوە لاواز دەکات. بەندی ١٠ فۆڕمی دەوڵەت و بەندی ١٢ دابەشکردنی دەسەڵات ڕوون دەکەنەوە. هێزی ڕایەدار لەوەوە دێت کە بڕیارەکان لە ماندات، بەڵگە و ڕێکاری دیاریکراوەوە سەرچاوە بگرن.
سەرکۆمار و ئاراستەی نیشتمانی
سەرکۆمار نیشانەی یەکڕیزیی کۆمار و پاسەوانی بەردەوامیی دامەزراوەییە. ئەرکەکە تەنیا ڕێوڕەسمی نییە؛ لە ساتی قەیراندا پێویستە بڕیارەکان لە ناو دەستوور بهێڵێتەوە و ڕێگری لەوە بکات ئارەزووی حکومەتی کاتی ببێتە سیاسەتی نەگۆڕی وڵات.
بەهێزبوونی ئەم پۆستە بە مانای کۆکردنەوەی هەموو دەسەڵاتەکان نییە. دەبێت فەرمان و بڕیارە سەرکۆمارییەکان هۆکاریان هەبێت، تۆمار بکرێن، بەردەست بن و بتوانرێت لە دادگا و مەکۆدا بیانپشکنرێت. بەڵگەداربوون بەشێکە لە خودی ڕەوایەتی، نەک کارێکی دوای بڕیار.
کابینە و یەکڕیزیی جێبەجێکردن
کابینە دەبێت بەرنامەی حکومەت بگۆڕێت بۆ ئامانجی پێوانەپێکراو، بودجە و کاتی جێبەجێکردن. هەر وەزیرێک لە ئاستی پسپۆڕی بەرپرسیارە، بەڵام کابینە بە کۆمەڵ لە بەرامبەر ئاراستەی گشتی وەڵامدەرە. ئەم بەرپرسیارێتییە کۆییە ڕێگری لە فەرمانگەی دابڕاو و سیاسەتی دژبەیەک دەکات.
بۆ هەر بڕیارێکی کابینە پێویستە خاوەنی بڕیار، بنەمای قانوونی، خەرجی، پێوەر و کاتی پێداچوونەوە دیاری بکرێت. داشبۆردی گشتیی جێبەجێکردن دەتوانێت جیاوازیی نێوان بەڵێن و ئەنجام پیشان بدات. وەڵامدانی تەنیا لە کۆتایی خولی حکومەتدا نییە؛ پڕۆسەیەکی بەردەوامە.
کارگێڕیی گشتی و شایستەسالاری
بەندی ١٠٤ ڕاژەی گشتی بە دەزگای پیشەیی دەزانێت، نەک بە غەنیمەی هەڵبژاردن. دامەزراندن، بەرزکردنەوە و پاداشت دەبێت لەسەر شایستەیی، ئەنجام و پاکڕەوشتی بێت. هەر کاتێک پۆستی فنی بە وفاداریی حیزبی دەدرێت، زنجیرەی وەڵامدانی لە شارۆمەندەوە دەگۆڕێت بۆ دەستەی سیاسی.
پەرگاڵی شایستەسالار پێویستی بە پێشبڕکێی کراوە، پێوەری پێشوەختە، تۆماری بڕیار و ڕێگای سکاڵا هەیە. سەربەخۆیی ڕاژەی گشتی بە مانای بێ وەڵامدانی نییە؛ بە مانای پاراستنی بڕیاری فنی لە فشار و هەمان کات هەڵسەنگاندنی وردی ئەنجامە.
چاودێری و لێپرسینەوە
بەندی ١٠٩ وەڵامدانی و چاودێری بە شێوەی سیستەمی دەخاتە ناو حکومەت. مەکۆ پرسیار و لێکۆڵینەوە دەکات، دادگا قانوونیبوون دەپشکنێت، دەزگا سەربەخۆکان دارایی و پاکڕەوشتی هەڵدەسەنگێنن و مێدیا و گشت داتا دەخەنە بەر ڕەخنە.
چاودێری کاریگەر پێویستی بە دەستگەیشتن بە بەڵگە، کاتی وەڵام، پاراستنی ئاگادارکەرەوە و پابەندبوون بە ئەنجامی لێکۆڵینەوە هەیە. ڕاپۆرتی بێ پاشکەوتی جێبەجێکردن تەنیا ئەرشیف دروست دەکات. هەر پێشنیارێکی چاودێری دەبێت خاوەن، کات و دۆخی جێبەجێکردنی دیار بێت.
ئەنجام
دەستوور هێز و سنوور بە دژبەیەک نازانێت. سنوور هێزەکە ڕەوا و بەردەوام دەکات؛ هێز سنوورەکان لە کاغەزەوە دەگوازێتەوە بۆ ژیانی گشتی. دەسەڵاتی ڕایەداریی باش ئەوەیە کە خێرا بڕیار دەدات، بەڵام هۆکار و بەرپرسیاری بڕیارەکەش دیارە.
پێکهاتەی سەرکۆمار، کابینە، ڕاژەی گشتی و دامەزراوە چاودێرەکان دەبێت وەک یەک زنجیرەی ماندات بخوێندرێتەوە. ئەگەر هەر حلقەیەک بێ خاوەن یان بێ پشکنین بێت، هێزی کۆمار لاواز دەبێت. وەڵامدانی بەربەست نییە؛ ئەندازیاریی متمانەی دەوڵەتە.
سەرچاوەکان
- دەستووری کۆماری کوردستان، بەندەکانی ١٠، ١٢، ٢٢، ١٠٤ و ١٠٩، وەشانی ٢٧٢٦ی کوردی.
- M. J. C. Vile, Constitutionalism and the Separation of Powers, 2nd ed., Liberty Fund, 1998.
- James Madison, The Federalist Papers, No. 51, 1788.
- OECD, Recommendation of the Council on Public Integrity, 2017.