پاشکۆ ١: سەبارەت بە سوێندنامە

بۆچی سوێندنامەی هاووڵاتیبوون

پەیماننامەی هاووڵاتیبوون و ڕێنمای جێبەجێکردنی سوێند

سوێندنامەی هاووڵاتیبوون لە دەستووری کۆماری کوردستاندا کردەیەکی بنەڕەتیی دەستووری و دەربڕینی ئاگایانەی پەیوەندیی نێوان تاک، نەتەوە و دەوڵەتە، کە تێیدا هاووڵاتی بە ویستی ئازاد و هەڵوێستی بەرپرسیارانەی خۆی پەیمانی پابەندی بە دەستوور و سەروەریی کوردستان دەگرێتە ئەستۆ و بە واژۆی خۆی ئەو بنەما و بەهایانەی قانوونی بنەڕەتی لەسەریان دامەزراوە دەگوازێتە ناو ژیانی کرداریی خۆی. لەم پڕۆسەیەدا، دەستوور وەک جەستەی قانوونیی ویستی کۆیی نەتەوە، لە ئاستی ڕێکخستنی دەسەڵات و پێناسەکردنی ماف و ئەرکەوە بە پەیوەندییەکی زیندووی ویژدانی و کرداری لەگەڵ هاووڵاتی پەیوەست دەبێت، چونکە هەر پەیمانێکی دەستووری، بۆ ئەوەی بتوانێت بناغەی دەوڵەتدارییەکی درێژەدار پێک بهێنێت، پێویستی بە تاکگەلێک هەیە کە لە ناوەڕۆکی تێبگەن، بە ئازادی پەسەندی بکەن و لە کردار و بڕیارەکانی خۆیاندا بەرپرسیاریی جێبەجێکردنی هەڵبگرن. سوێندنامە لەو تێگەیشتنەدا پەیوەندییەکی ئۆرگانیکی لە نێوان بوونی نەتەوەیی و بکەرایەتیی دەستووریدا دادەمەزرێنێت؛ پەیوەندییەک کە سەرچاوەی لە وار، مێژوو و هاوئاگایی نەتەوەییدایە و بە بڕیاری تاکەکەسی شێوەی پەیمانێکی ڕوون و بەرپرسیارانە وەردەگرێت، تا هاووڵاتی خۆی وەک خاوەنی ماف و هەڵگری ئەرک لە پەرگاڵی کۆماردا بناسێت و بەشداریی خۆی لە مانەوە و بەهێزبوونی ئەو پەرگاڵەدا بە ئەرکێکی خۆی بزانێت.

بنەمای بوونناسانەی ئەم پەیمانە لە پەیوەندیی ڕەسەنی کورد بە کوردستانەوە هەڵدەقوڵێت؛ کوردستان وەک وارگەی نەتەوەیی و جەستەی شتەکی و گیانەکی بوونایەتیی کورد، هەڵگری ئەو مێژوو و یادەوەری و پاشماگە شارستانییەیە کە نەوەکانی پێشوو لەسەری ژیاون و نەوەکانی ئێستا بەرپرسیاریی پاراستن و گەشەپێدانی هەڵدەگرن. ئەم پەیوەندییە مێژووییە بنەمای ڕەسەنایەتیی خاوەندارێتیی وار پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا سوێندنامە ڕەهەندی ویژدانی و دەستووریی ئەو خاوەندارێتییە جەستەمەند دەکات و لە ڕێگەی پابەندیی ئاگایانەی تاکەوە مافی پشکداری لە چارەنووسی نەتەوە بە بەرپرسیاریی پاراستنی ئەو پشکدارییەوە دەبەستێتەوە. هاووڵاتی بە واژۆی خۆی دان بەو پەیوەندییەدا دەنێ کە لە نێوان خۆی و وارگەی نەتەوەییدا لە درێژایی مێژوودا شێوەی گرتووە، بەڵام گەوهەری ئەو واژۆیە لە هەڵگرتنی بەرپرسیارییەکی دەستووریدا دەردەکەوێ کە پاراستنی یەکپارچەیی کوردستان، سەروەریی قانوون، شکۆی نەتەوەیی و ئەرکەکانی هاووڵاتیبوون لە ناو یەک چوارچێوەی پەیوەستدا کۆ دەکاتەوە. بەم مانایە، سوێندخواردن گواستنەوەی پەیوەندیی مێژوویی بۆ پەیمانی بەرپرسیارییە و ئەو ساتە دەستوورییەیە کە تاک بە بڕیاری خۆی پەیوەندیی خاوەندارێتیی وار لەگەڵ پابەندیی بە پەرگاڵی سەروەریی کوردستاندا یەک دەخات.

ڕەوایەتیی دەستوور و پەیمانی هاووڵاتی

دەستووری کۆماری کوردستان وەک قانوونی بنەڕەتی و باڵای دەوڵەت، سەرچاوەی ڕێکخستنی دەسەڵات و دیاریکردنی پێگە، ئەرک و بەرپرسیارییەکانی دامەزراوەکانە و ڕەوایەتیی خۆی لە ویستی کۆیی نەتەوە و پەیمانی دامەزراندنی کۆمارەوە وەردەگرێت؛ لەم چوارچێوەیەدا سوێندی هاووڵاتی پەیمانێکە لەگەڵ کوردستان و قانوونی بنەڕەتیی کۆمار، کە بە گۆڕانی دەسەڵاتداران و نوێبوونەوەی پەرگاڵە وارگێڕییەکاندا جێگیریی خۆی دەپارێزێت و وەفاداریی نەتەوەیی لە بنەمای سەروەریی دەستووردا دادەکوتێت. سەرکۆمار، دەسەڵاتی ڕایەدار، کۆڕی قانووندانان، دادگا و هەموو دەزگاکانی کۆمار، هەر یەکەیان بە پێی دەسەڵات و بەرپرسیاریی دیاریکراوی خۆیان لە چوارچێوەی دەستووردا کار دەکەن و پێگەی خۆیان لە پابەندیی بەو قانوونە بناغەییە وەردەگرن، لە کاتێکدا هاووڵاتی بە سوێندی خۆی پابەندییەکی درێژەدار بە بنەماکانی کۆمار دەردەبڕێت و خۆی بە بەشدارێک لە پاراستنی ئەو ڕێکخستنە دەزانێت. ئەم جیاوازییە نێوان دەسەڵاتی دامەزراوەیی و سەروەریی دەستوور، گەرەنتییەکی بنەڕەتیی دەوڵەتداریی دەستووری پێک دەهێنێت، چونکە دەسەڵات بە قانوون سنووردار دەکرێت و هەر گۆڕانکارییەکی گەوهەریی پەیوەست بە پەیمانی نەتەوەیی لە ڕێگەی ڕێکارە دەستوورییە دیاریکراوەکانەوە ئەنجام دەدرێت؛ لەبەر ئەوە، سوێندنامە لە هەمان کاتدا دەربڕینی وەفاداری بە نیشتمان و پابەندی بە پێوەرێکی باڵاتری ڕەوایەتییە کە دامەزراوە و دەسەڵاتدار و هاووڵاتی هەموویان لە ژێر سەروەریی ئەودا دەژین.

پەیمانی هاووڵاتیبوون لە بنەمای قانوونی و ڕەوشتیی خۆیدا پەیوەندییەکی دوولایەنەی نێوان تاک و کۆمارە، کە تێیدا ماف و ئەرک و خاوەندارێتی و بەرپرسیاری لە چوارچێوەی هاوبەشیی چارەنووسدا یەکدەگرنەوە و هەر لایەک بە پێی پێگەی دەستووریی خۆی ئەرکەکانی بەرامبەر بە لایەنی دیکە جێبەجێ دەکات. کۆمار بە پاراستنی ژیان و کەرامەتیی مرۆڤ، دەستەبەرکردنی دادپەروەری، سەروەریی قانوون، ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان، یەکسانیی هاووڵاتیان لەبەرامبەر قانوون و پێشکەشکردنی ڕاژە گشتییەکان بەرپرسیاریی خۆی بەرامبەر بە تاک جەستەمەند دەکات، لە کاتێکدا هاووڵاتی بە پابەندیی بە دەستوور، ڕێزگرتن لە مافەکانی ئەوانی دیکە، پاراستنی سامان و دامەزراوە گشتییەکان و بەشداری لە ئاوەدانی و بەهێزکردنی کوردستاندا بەرپرسیاریی خۆی بەرامبەر بە کۆ دەگرێتە ئەستۆ. بنەمای ئەم پەیوەندییە لە هاوسەنگیی نێوان ئازادیی تاک و بەرژەوەندیی گشتیدا جێگیرە، چونکە سەروەریی دەوڵەت بۆ پاراستنی شکۆ و مافەکانی هاووڵاتیان بەکار دەهێنرێت و بەشداریی هاووڵاتیانیش توانای دامەزراوەکان بۆ جێبەجێکردنی ئەو بەرپرسیارییانە بەهێز دەکات؛ لەوێدا پەیمانی سوێند بە پەیوەندییەکی بەرپرسیارانەی نێوان تاک و کۆ دەگات، کە تێیدا ئازادیی تاک بە پاراستنی مافی ئەوانی دیکە پتەوتر دەبێت و توانای کۆمار بە متمانە و بەشداریی هاووڵاتیانی گەشە دەکات.

یەکسانیی دەستووریی هاووڵاتیان یەکێکە لە بنەماکانی ئەم پەیمانە، چونکە دەستوور هەموو تاکەکان لە چوارچێوەی ماف و ئەرکە دیاریکراوەکاندا بە پێوەرێکی یەکسان دەناسێنێت و پێگەی دەسەڵاتدار و هاووڵاتی لەبەرامبەر قانوونی بنەڕەتیدا بە هەمان بنەمای پابەندی هەڵدەسەنگێنێت. لەو ڕوانگەیەدا، سەرکۆمار و دادوەر و سەرباز و زاناکار و مامۆستا و پیشەساز و کارکەر، هەر یەکەیان بە ئەرک و بەرپرسیاریی تایبەتیی خۆیان هەڵگری پابەندیی بە دەستوورن و پەیمانی هاووڵاتیبوون بە هەمان گەوهەریی قانوونی و ڕەوشتی بۆ هەمووان جێگیر دەبێت. ئەم یەکسانییە بنەمایەکی باڵای دامەزراوەییە، چونکە سەروەریی قانوون لە ڕێگەی پابەندیی گشتی و بەرپرسیاریی دەسەڵاتدارانەوە مانای کرداری وەردەگرێت و متمانەی نێوان هاووڵاتی و کۆمار بە ڕوونیی ماف و ئەرکەکان بەهێز دەبێت؛ هەر لەبەر ئەوە، دەقی پەسەندکراوی سوێندنامە و ناوەڕۆکی پەیمان بۆ هەموو واژۆکەران بە یەک شێوە دەپارێزرێت و هەر گۆڕانکارییەکی گەوهەریی پەیوەست بەو پەیمانە لە چوارچێوەی ڕێکارە دەستوورییەکانی خۆیدا ئەنجام دەدرێت، تا جێگیریی قانوونی و درێژەداریی ڕەوایەتیی کۆمار لەگەڵ نوێبوونەوەی دامەزراوەکاندا بەردەوام بێت.

واژۆی سوێندنامە و بەرپرسیاریی تاک

پەڕەی سوێندنامەی سەرەتای ئەم وەشانە شوێنی دەربڕینی تاکەکەسیی پابەندی بە پەیمانی دەستووریی کوردستانە، کە تێیدا خاوەنی پەڕتووک بە نووسینی ناو و زانیاریی ناسنامەیی و ڕێکەوت و شوێنی واژۆ، ئەم وەشانەی دەستوور بە پەیوەندیی ئاگایانەی خۆی بە پەیمانی نەتەوەییەوە دەبەستێتەوە و بە واژۆی دەستی خۆی ئەو پەیوەندییە ویژدانی و دەستوورییە بەڵگەدار دەکات. ئەم کردەیە لە ڕووی فەلسەفییەوە بەشداربوونی تاک لە پەیمانێکی کۆیی جەستەمەند دەکات، چونکە واژۆکەر بە ویستی ئازادی خۆی پابەندی بە بنەماکانی دەستوور ڕادەگەیەنێت و خۆی وەک بکەرێکی بەرپرسیار لە ژیانی نەتەوە و کۆماردا دەناسێت؛ لە ڕووی بەڵگەدارییەوەش، وەشانی واژۆکراو دەبێتە یادگار و سەلمێنەری دەربڕینی ئەو پابەندییە لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا. دەقی دەستوور لەم پڕۆسەیەدا بە هەمان پێگەی گشتی و گەوهەریی یەکسانی خۆی دەپارێزرێت و واژۆکردنی پەڕەکە پەیوەندیی تاکەکەسیی خاوەنەکەی بەو پەیمانەوە دیاری دەکات، لە کاتێکدا پێگەی قانوونیی شارۆمەندی و کاریگەریی سوێندی فەرمی بە پێی دەستوور و قانوونە پەیوەندیدارەکان ڕێک دەخرێن. ئەم جیاوازییە گرنگییەکی بنەڕەتی لە پاراستنی ڕەوایەتیی ڕێکارە دەستوورییەکاندا هەیە، چونکە پابەندیی ویژدانی و دەربڕینی تاکەکەسیی پەیمان بەشێکن لە ژیانی نەتەوەیی و پێگەی قانوونیی شارۆمەندییش بەپێی مەرج و ڕێکارە دیاریکراوەکانی قانوونی بنەڕەتی دەناسرێتەوە.

هێزی ڕاستەقینەی سوێندنامە لەو بەرپرسیارییە کردارییەدا جەستەمەند دەبێ کە هاووڵاتی بە ئازادی دەیگرێتە ئەستۆ و لە ژیانی ڕۆژانەیدا بە ئەرک و بەشداری و ڕاژە بە کۆمەڵگا درێژەی پێ دەدات، چونکە دەوڵەتداریی دەستووری لە ڕێگەی کردارە بەرپرسیارانەکانی تاکەکانەوە توانای خۆی بۆ پاراستنی ماف و پەرەپێدانی سامان و شایستەیی دامەزراوەیی گەشە پێ دەدات. لەم چوارچێوەیەدا، پاراستنی کوردستان ڕەهەندێکی فراوانی نیشتمانی وەردەگرێ کە بەرگری لە خاک و سەروەریی وڵات لەگەڵ بەهێزکردنی دادوەری و کارگێڕی، پاراستنی زمانی کوردی و پاشماگی شارستانی، گەشەپێدانی زانست و تەکنەلۆژیا، دامەزراندنی ئابوورییەکی بەرهەمهێنەر و بەهێزکردنی متمانەی کۆمەڵایەتی لە ناو یەک بەرپرسیاریی هاوبەشدا یەک دەخاتەوە. زاناکار بە توێژینەوە و داهێنان، مامۆستا بە پەروەردەی نەوەکان، دادوەر بە پاسەوانی لە دادپەروەری، پیشەساز بە بەرهەمهێنان، کشتوکاڵکار بە پاراستنی ئاسایشی خۆراک، کارکەر بە پەرەپێدانی سامان و هێزەکانی پاراستنی وڵات بە جێبەجێکردنی ئەرکە قانوونییەکانیان، هەر یەک بە توانای تایبەتیی خۆی بەشێک لە پەیمانی نەتەوەیی جەستەمەند دەکەن؛ لەبەر ئەوە، سوێندنامە ئەو بنەمایە دەچەسپێنێ کە هاووڵاتیبوون پێگەیەکی چالاکی دەستوورییە و هەر تاکێک دەتوانێت لە چوارچێوەی ماف و ئەرکەکانی خۆیدا بەشداری لە پتەوکردنی کۆمار و بەرزکردنەوەی توانای نەتەوەدا بکات.

پەیمانی نەوەکان و سپێردەی نیشتمان

پەیمانی هاووڵاتیبوون لە ڕەهەندی مێژوویی خۆیدا پەیوەندییەکی درێژەداری نێوان نەوەکانی پێشوو، ئێستا و داهاتووش پێک دەهێنێت، چونکە وارگەی نەتەوەیی و ئەو سامانە شتەکی و گیانەکییانەی بوونایەتیی کوردیان پێک هێناوە، لە ئەزموون و خەبات و داهێنانی نەوەکانی پێشووەوە گەیشتوونەتە دەستی نەوەی ئێستا و پاراستن و گەشەپێدان و گواستنەوەیان بۆ داهاتوو بەرپرسیارییەکی مێژوویی و دەستوورییە. لەم تێگەیشتنەدا، خاوەندارێتیی نەتەوەیی لەگەڵ چەمکی سپێردەدا یەکدەگرێتەوە، بەو مانایەی کە هەر نەوەیەک مافی بەشداری لە ژیانی وارگەی نەتەوەیی و بەکارهێنانی سامانە هاوبەشەکانی هەیە و لە هەمان کاتدا بەرپرسیاریی ئەوە دەگرێتە ئەستۆ کە بناغەکانی ژیانی هاوبەش بۆ نەوەکانی داهاتوو پتەوتر بکات. ئەم بەرپرسیارییە بە پاراستنی خاک و سامانە سروشتییەکان، گەشەپێدانی زانست و شارستانییەت، بەهێزکردنی دامەزراوەی دادپەروەر و شایستە و بنیادنان و پاراستنی پەرگاڵێکی سەقامگیری دەوڵەتداری جەستەمەند دەبێت، چونکە پێوەری سەرکەوتنی نەوەیەک لە توانای ئەودا بۆ زیادکردنی ئەو سامان و دەرفەتانە دەردەکەوێ کە داهاتووی وڵات لەسەریان وەستاوە. سوێندنامە ئەم بەرپرسیارییە هەردەمییە لە ئاستی ویژدانی نەتەوەییەوە دەگوازێتە ناو پەیمانی تاکەکەسیی هاووڵاتی و بەو شێوەیە هەر واژۆکەرێک دەبێتە بەشدارێک لە زنجیرەیەکی بێپسانەوەی پاراستن و بنیادنان، کە لە مێژووی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێت و بە کردار و بەرهەمی نەوەی ئێستا بۆ داهاتوو درێژە دەکێشێت.

لە کۆتاییدا، سوێندنامەی هاووڵاتیبوون پەیمانێکی دەستووری و ویژدانییە کە تاک لە پێگەی خاوەنی پەیوەندییەکی ڕەسەنی نەتەوەییەوە دەباتە ئاستی بکەرێکی ئاگایانە و بەرپرسیاری ژیانی کۆمار و بە پابەندیی بە دەستوور و جێبەجێکردنی ئەرکەکانی هاووڵاتیبوون، توانای تاکەکەسی دەکاتە بەشێک لە هێزی گشتیی نەتەوە. ئەم پەیمانە بە واژۆ دەربڕینی فەرمیی ویستی تاک وەردەگرێت و بە کردار و هەڵوێست و بەرپرسیاریی نیشتمانی ناوەڕۆکی خۆی لە ژیانی کۆمەڵگادا جەستەمەند دەکات، بەو مانایەی کە دەستوور بنەمای ڕێکخستنی دەوڵەتداری دادەنێت و هاووڵاتییە خاوەن ئاگایی و بەرپرسیارییەکان بە ژیانی ڕۆژانە و بەرهەمهێنانی خۆیان ئەو بنەمایانە دەکەنە توانایەکی ڕاستەقینەی پاراستن و پێشکەوتن. لەم پەیوەندییەدا، کوردستان وەک وارگەی نەتەوەیی و کۆماری کوردستان وەک پەرگاڵی سەروەریی دەستووری، بە هاووڵاتیانی خاوەن ماف و هەڵگری ئەرک بەهێز دەبن و پەیمانی هاووڵاتیبوون دەبێتە یەکێک لە بناغەکانی پتەوکردنی ڕەوایەتی، جێگیریی دامەزراوەیی و درێژەداریی دەوڵەتداریی کوردستان.

وەها سوێند لە وشەوە دەگۆڕێت بۆ هێزی بنیادنەر و گەشەستێن؛ پەیمانی تاک بە دەستوور دەبێتە کرداری هاووڵاتی، کرداری هاووڵاتی دەبێتە توانای نەتەوە و توانای نەتەوەش بناغەی درێژەداریی سەروەری و شکۆی کوردستان پتەوتر دەکات.