پەیکەری چوارەم: دەقی هزری و کوردستانیزم

دەستوور؛ ژێرخانی هزری کوردستانیزم

کوردستانیزم: پەیکەری بوونناسانەی دەستوور و بکەریی نەتەوەیی

ئەم شیکارییە لە ناو خودی پەیکەر و فەلسەفەی دەستووری کۆماری کوردستانەوە هەڵدەقوڵێت و چەمکی کوردستانیزم وەک گەوهەری بوونناسانە، سەرچاوەی واتایی و چوارچێوەی لێکدانەوەی ئەم دەستوورە دەخاتە ناوەندی خوێندنەوە؛ چونکە پێکهاتەی دەستوورەکە لە کۆکردنەوەی کۆمەڵێک قانوون و ڕێسای دامەزراوەیی کورت نابێتەوە، بەڵکوو هەوڵ دەدات ئەو ژیریی کۆیی و ویستە نەتەوەییەی کە کورد و کوردستان لە ناو مێژوودا پێکەوە بەستووەتەوە، بگوازێتە ناو پەرگاڵێکی دەستووری کە بتوانێت بوونایەتیی نەتەوە لە ئاستی هزر و ناسنامەوە بەرەو ئاستی سەروەریی، قانوون، دامەزراوە و دەوڵەت ببات. بەم پێیە، کوردستانیزم لە ناو ئەم دەستوورەدا ناوی هەستێکی وارگێڕی یان بیرۆکەیەکی کاتی نییە، بەڵکوو ئەو دۆکترینی نەتەوەیی و بوونناسانەیە کە پەیوەندیی نێوان کورد، وار، دەستوور و دەوڵەت پێناسە دەکات و بۆ هەر یەکێکیان شوێن و ئەرکێکی دیاریکراو لە ناو یەک پەرگاڵی یەکگرتوودا دادەنێت. دەستوور لەم ڕوانگەیەوە لە فۆڕمی دەقێکی قانوونی تێدەپەڕێت و دەبێتە ئاوەزی ڕێکخراوی نەتەوە بۆ گۆڕینی ویستی سەروەریی بۆ کەتوارێکی دامەزراوەیی؛ کوردستانیزمیش ئەو هێزە واتایی و دۆکترینییەیە کە ئەم گواستنەوەیە یەکپارچە دەکات و ڕێگە نادات بەند و دامەزراوەکانی دەستوور بە کۆمەڵێک یاسای لێکدابڕاو بگۆڕدرێن.

١. کوردستانیزم وەک چوارچێوەی بوونناسانە و بکەریی گشتی

کوردستانیزم لەم دەستوورەدا وەک دۆکترینی نەتەوەیی دەوڵەتداری دامەزراوە و لەبەر ئەوە بناغەی واتایی ئەو پەیوەندییەیە کە نەتەوە، وار، سەروەریی و دەوڵەت پێکەوە دەبەستێتەوە؛ واتا کوردستانیزم تەنیا وەڵامی پرسی «کورد کێیە؟» ناداتەوە، بەڵکوو پرسی «کوردستان چییە؟»، «سەرچاوەی ڕەواییی دەوڵەت لە کوێوە دێت؟»، «پەیوەندیی تاک بە کۆی نەتەوە و وار چییە؟» و «ویستی نەتەوە چۆن دەبێتە قانوون و دەسەڵاتی دامەزراوەیی؟» لە ناو یەک پەرگاڵدا وەڵام دەداتەوە. لەم مانایەدا کوردستانیزم چەمکێکی پاسیڤ بۆ ناساندنی شوناس نییە؛ بکەرییەکی چالاکە کە ویستی سەروەریی نەتەوەیی لە ئاستی هاوئاگایی و هزرەوە دەگوازێتە ناو دەستوور، لە دەستوورەوە دەیباتە ناو دامەزراوە و لە دامەزراوەوە دەیکاتە دەوڵەتداریی ڕاستەقینە. بەمە، کوردستانیزم خۆی لە ئایدیۆلۆژیای پارتایەتی یان بەرنامەی کاتیی وارگێڕی جیا دەکاتەوە؛ چونکە پارت و دەسەڵات و حکومەت لە ژێر دەستووردا دێن و دەڕۆن، بەڵام ئەو پەیوەندییە بنەڕەتییەی نێوان نەتەوە و وار کە سەرچاوەی دەستوور و کۆمارە، بە گۆڕانی دەسەڵاتی کاتی ناگۆڕێت.

لە ناو ئەم چوارچێوەیەدا، جیاکردنەوەی کوردبوون لە کوردستانیبوون گرنگییەکی بوونناسانە هەیە. کوردبوون ئەو پەیوەندییە مێژوویی، ڕەچەڵەکی، زمانی، کولتووری و یادەوەرییەیە کە نەتەوەی کورد پێی خۆی دەناسێنێتەوە و لە مێژوودا درێژەی پێ داوە؛ کوردستانیبوون ئەو پەیوەندییە وارناسانە، قانوونی و هاووڵاتییەیە کە تاک بە کوردستان و دەستووری کۆمارەوە دەبەستێتەوە. ئەم جیاکردنەوەیە بە هیچ شێوەیەک واتای پچڕاندنی نەتەوە لە وڵات نییە؛ بە پێچەوانەوە، بنەمای ئەو پەرگاڵەیە کە تێیدا کوردبوون سەرچاوەی مێژوویی و بوونناسانەی دەوڵەتە و کوردستانیبوون فۆڕمی قانوونی و هاووڵاتیی ئەو دەوڵەتە. لەوێوە دەستوور دەتوانێت لە یەک کاتدا هەم کوردستان وەک وڵاتی نەتەوەی کورد بناسێنێت و هەم یەکسانیی قانوونیی هەموو هاووڵاتیانی کوردستان بپارێزێت؛ چونکە یەکسانیی هاووڵاتی لەوەوە سەرچاوە ناگرێ کە مێژوو و شوناسی دامەزرێنەر بسڕدرێتەوە، بەڵکوو لەوەوە سەرچاوە دەگرێ کە دەوڵەت، دوای دامەزراندن، ماف و قانوون بە یەک پێوەر بەسەر هەموو هاووڵاتیانی خۆیدا جێبەجێ بکات.

بەم مانایە، کوردستانیزم هەم دۆکترینی بوونە و هەم دۆکترینی کردار؛ هەم دەڵێت کوردستان بۆچی وڵاتە و کورد بۆچی خاوەنی سەروەرییە، هەم دیاری دەکات ئەو سەروەرییە چۆن دەبێت لە فۆرمی دەستوور، دادوەریی، قانووندانان، بەرگری، ئابووری، زانست، دەوڵەتی ژیر و دامەزراوە سەربەخۆکاندا بەرجەستە بکرێت. لەبەر ئەوە، هیچ بەشێکی دەستوور لە دەرەوەی ئەم گەوهەرەدا ناخوێندرێتەوە؛ مافەکان، ئەرکەکان، سنووری دەسەڵات، شێوەی بەرگری و تەنانەت پەرگاڵی دیجیتاڵیی دەوڵەت هەموویان لە ناو هەمان پرسی بنەڕەتییەوە واتا وەردەگرن: چۆن نەتەوەیەک کە خۆی وەک خاوەن وار و ویستی سەروەر دەناسێت، ئەو ویستە دەگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی بەهێز، قانوونسەروەر و ماندوو نەبوو لە پاراستنی بوونایەتیی خۆی؟

٢. چینی پەیکەریی دەستوور و جێبەجێکردنی کوردستانیزم

پەیکەری دەستوور بە چوار چینی هزریی و کردەیی پێکەوەبەستراو دامەزراوە و هەر چینێک قۆناغێک لە گواستنەوەی کوردستانیزم لە بوونناسی بۆ دەوڵەتداری بە ئەستۆ دەگرێت؛ لە چینێکدا بناغەی ڕەوشتی و مێژوویی جێگیر دەکرێت، لە چینێکی تر سەرچاوەی ڕەوایی و فەلسەفەی دەستوور پێناسە دەکرێت، پاشان ئەو فەلسەفەیە لە ناو دەروازە و بەندە قانوونییەکاندا دەبێتە پەرگاڵی دەسەڵات و دامەزراوە، و لە کۆتاییدا لە پاشکۆ و پەیمانە کردەییەکاندا دەچێتە ناو ژیانی هاووڵاتی. بەم پێکهاتەیە، دەستوور لە ناو خۆیدا ڕێگای گواستنەوەی هزر بۆ کردار دیاری دەکات و کوردستانیزم لە وشەیەکی فەلسەفی دەگۆڕێت بۆ دۆکترینی کارپێکراوی دەوڵەتداری.

٢.١. چینی یەکەم: ناونیشان و ئەرکی ڕەوشتپاکیی کوردستانیزم

لە دەستپێکی پەیکەرەکەدا، پێشەکشکردنی دەستوور بە خوێنی شەهیدان و تێکۆشەرانی ڕزگاری و سەربەخۆیی کوردستان کارێکی جوانکاریی یان هەستیاریی سادە نییە؛ ئەو پێشەکشکردنە دەستوور دەخاتە ناو زنجیرەیەکی مێژوویی کە لە قوربانی و تێکۆشانەوە بەرەو دامەزراندنی قانوونی بنەڕەتی دەڕوات و بەوە دەسەلمێنێ کە دەستوور خۆی لە بۆشایی دامەزراندووە. خوێنی شەهید لەم چوارچێوەیەدا بە سەرچاوەی قانوونی ناگۆڕدرێت، بەڵام بەڵگەی مێژوویی ئەو ویستە کۆییەیە کە نەتەوە بەهۆیەوە مانەوە و سەربەخۆیی و دەوڵەتی خۆی داخواز کردووە؛ بۆیە ڕەوشتی دەستوور و ڕەواییی قانوونییەکەی لە یەکدی جیا ناکرێنەوە، چونکە ئەو قانوونە بنەڕەتییە بۆ نەتەوەیەک دادەمەزرێ کە مێژووی خۆی بە خەبات بۆ گەیشتن بە دەوڵەت پێناسە کردووە.

لەوێوە، کوردستانیزم پەیوەندیی نێوان یادەوەری و قانوون دروست دەکات؛ یادەوەری بە دەستوور واتا دەبەخشێت و دەستوور یادەوەری دەگوازێتە ناو دامەزراوە، تا قوربانیی ڕابردوو تەنیا لە فۆرمی ڕێوڕەسم و هەستدا نەمایەتەوە، بەڵکوو لە بنیاتنانی کۆمار، پاراستنی سەروەریی و بەهێزکردنی دامەزراوەکاندا بەردەوام بێت. بەم پێیە، کوردستانیزم هەوڵ دەدات مێژووی خەبات لە دۆخی یادەوەریی پاسیڤ دەربهێنێت و بیکاتە بەرپرسیاریی دەوڵەتساز؛ چونکە باشترین بەردەوامیی قوربانیی ڕابردوو نەک تەنیا یادکردنەوەیە، بەڵکوو بنیادنان و پاراستنی ئەو دەوڵەتەیە کە ئەو قوربانییانە لەپێناویدا دراون.

٢.٢. چینی دوویەم: مانیفێستی واتایی و پێشەکی؛ کوردستانیزم وەک سەرچاوەی ڕەوایی

مانیفێستی واتایی و پێشەکی، ناوەندی فەلسەفی و بوونناسانەی دەستوورن؛ لێرەدا دەستوور پێش ئەوەی دەسەڵات دابەش بکات یان دامەزراوە دروست بکات، سەرچاوەی ڕەواییی خۆی پێناسە دەکات و وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە بۆچی ئەم دەقە مافی ئەوەی هەیە دەوڵەت بنیاد بنێت و دەسەڵات سنووردار بکات. وەڵام لە ناو خودی نەتەوە و پەیوەندیی مێژوویی و بوونناسانەی بە کوردستانەوە دەدۆزرێتەوە؛ دەستوور ڕەواییی خۆی لە دەوڵەتێکی پێشووتر یان لە دەسەڵاتێکی دەرەکی وەرناگرێت، چونکە لە منطقـی خۆیدا دەوڵەت ئافرێنراوی دەستوورە و دەستوور دەربڕینی ویستی دامەزرێنەری نەتەوەیە. لەم ڕوانگەیەوە، خۆسەرچاوەیی دەستوور واتای ئەوەیە کە دەقی بنەڕەتی پێش دامەزراوەکان و لە سەروویانەوە وەستاوە و هیچ دامەزراوەیەک ناتوانێت ئەو ڕەواییەی پێ بەخشیوە بگۆڕێتە سەرچاوەی ڕەوایی بۆ خودی دەستوور.

ئەم خۆسەرچاوەییە بنەمای دۆکترینی سەروو-دەوڵەتە، چونکە کوردستانیزم دەستوور لە ئاستی یەکێک لە قانوونەکانی دەوڵەت بەرز دەکاتەوە بۆ پێگەی ئەو بنەمایەی خودی دەوڵەت لێی دروست دەبێت. بەم پێیە، حکومەت، مەکۆی نیشتمانی، مەکۆی ژیران، دادگا، ئارتەش و هەر دامەزراوەیەکی تر خاوەنی دەسەڵاتێکی خۆسەرچاوە نین؛ هەر دەسەڵاتێکیان لە دەستوورەوە وەردەگرن، بە سنووری دەستوور کار دەکەن و لە کاتی پێشێلکردنی ئەو سنوورە، ڕەواییی کرداری خۆیان لەدەست دەدەن. لێرەدا کوردستانیزم دەبێتە قەڵغانی فەلسەفیی دژی تاکپەرستی و جەردەسالاری، چونکە هیچ تاک و هیچ گرووپێک ناتوانێت خۆی وەک سەرچاوەی وڵات پیشان بدات لە کاتێکدا سەرچاوەی کۆمار خودی نەتەوە و پەیمانی دەستوورییەکەیەتی.

پەیوەستکردنی ئەم سەروەرییە بە مێژووی شارستانیی کوردستان ئەرکی دیکەی پێشەکییە. ئاماژە بە هوری، گوتی، سومەر، میدیا، ساسانی و ئەو چینە مێژووییانەی دەستوور خۆی بە پاشماگیانەوە دەبەستێتەوە، تەنیا بۆ دروستکردنی شانازیی مێژوویی نییە؛ مەبەست لێی دانانی سەروەریی ئێستا لە ناو درێژەیەکی مێژووییە کە تێیدا خاکی کوردستان شوێنی ژیان، شارستانییەت، قانوون و دەوڵەتداری بووە. بەم خوێندنەوەیە، کوردستانیزم سەروەریی وەک داخوازکارییەکی لەناکاو پێناسە ناکات، بەڵکوو وەک گێڕانەوەی پەیوەندیی نەتەوە بە وار و دەسەڵاتی وارگێڕیی خۆی دەیبینێت؛ هەر بۆیەش دەسەڵاتی دەرەکی بەسەر کوردستاندا لە ناو ئەم منطقە دەستوورییەدا ناتوانێت بە درێژایی کات ڕەوایی بەدەست بهێنێت، چونکە ڕەوایی لە داگیرکردنی خاکەوە سەرچاوە ناگرێت، لە ویستی خاوەنی وارەوە سەرچاوە دەگرێت.

٢.٣. چینی سێیەم: دەروازەکان و بەندە قانوونییەکان؛ جێبەجێکردنی کردەیی کوردستانیزم

ئەوەی لە مانیفێست و پێشەکیدا وەک بوونناسی و دۆکترین پێناسە دەکرێت، لە دەروازە و بەندەکانی دەستووردا دەبێتە پەرگاڵی کارپێکراوی دەوڵەت؛ ١٥ دەروازە و ١٣٩ بەند، کوردستانیزم لە ئاستی وتارەوە دەگوازنەوە بۆ پێکهاتەی دەسەڵات، ئەرک و دامەزراوە و بەمە دڵنیایی دەدەن کە چەمکی سەروەریی نەتەوەیی لە ناو فەلسەفەدا قەتیس نەبێت. ئەم چینە کردەییە دەستوور لە دەقێکی ناسنامەیی دەگۆڕێت بۆ نەخشەی دامەزراندنی دەوڵەتێکی مۆدێرن کە بتوانێت لە هەمان کاتدا بوونایەتیی نەتەوە بپارێزێت، دەسەڵات سنووردار بکات، دادپەروەری جێگیر بکات، ئاسایش دابین بکات و توانای کێبڕکێی زانستی و ئابووری و تەکنەلۆژیی وڵات بەرز بکاتەوە.

پاراستنی بوونایەتی لە دەروازەی یەکەم و دەروازە پەیوەندیدارەکانی ئەرکە نەتەوەیی و ئاسایشدا فۆڕمی قانوونی وەردەگرێت. خودی کۆیی نەتەوە لێرەدا چەمکێکی فەلسەفیی بێ پارێزەر نامێنێت؛ سنوور، سەروەریی، شوناس، ئاسایشی نەتەوەیی، دۆکترینی بەرگریی چالاک، بەرەنگاربوونەوەی تێرۆریزم و تاوانی ناپاکیی نیشتمانی دەبنە ئامرازەکانی پاراستنی. کوردستانیزم لەم چینەدا وارپارێزیی بە ئەرکێکی دەستووری دەناسێنێت و سەروەریی وەک مافێک پێناسە دەکات کە بەرپرسیاریی پاراستنی لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت؛ بۆیە دەوڵەت خاوەنی مافێکی پاسیڤ بۆ بوون نییە، ئەرکی چالاکی هەیە بۆ پاراستنی ئەو بنەمایانەی بوونی خۆی پێوە بەستراوە.

لە دەسەڵاتی قانووندانان و دادوەرییدا، کوردستانیزم لە بنەمای سەروەریی نەتەوەیی بەرەو بنەمای سەروەریی قانوون دەڕوات، چونکە سەروەریی ئەگەر لە ناوەوە بە قانوون سنووردار نەکرێت دەتوانێت بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتی بێ سنوور و لە گەوهەری خۆی دوور بکەوێتەوە. پەرگاڵی دوو ژووریی مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران، یەکێک دەنگی ڕاستەوخۆی کۆمەڵگا و ئەوی تر ژیریی سەقامگیری و درێژخایەنیی دەوڵەت نوێنەرایەتی دەکەن، و لە پەیوەندیی نێوانیاندا قانووندانان لە هەست و بەرژەوەندیی کاتی دوور دەخرێتەوە. دادوەریی سەربەخۆش ئەو قەڵغانەیە کە هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت دەستوور بە ویستی خۆی لێک بداتەوە؛ سەربەخۆیی دادوەر، بوودجەی سەربەخۆ و پێگەی دادگای باڵا لەوێوە واتا وەردەگرن کە دەستوور پێویستی بە پارێزەرێک هەیە کە لە دەرەوەی کێبڕکێی دەسەڵاتی ڕۆژانە بێت.

لە دەروازەکانی پەیوەندیدار بە دەسەڵاتداریی پێشکەوتوو و دەوڵەتی ژیردا، کوردستانیزم خۆی لە دۆکترینی پاراستنی مێژوویی بۆ دۆکترینی دروستکردنی داهاتوو فراوان دەکات؛ چونکە نەتەوە بە یادەوەریی تەنیا نامێنێتەوە و دەوڵەتێک کە توانای زانست، تەکنەلۆژیا، کارگێڕی و داهێنانی خۆی نوێ نەکاتەوە، سەروەرییەکەی لە جیهانێکی کێبڕکێکاردا بەردەوام نادات. دەوڵەتی ژیر، ئاسایشی ئەلیکترۆنی، شوناسی دیجیتاڵی، دیموکراسیی دیجیتاڵی و سەربەخۆیی تەکنەلۆژی لەم پێکهاتەیەدا بە زێدەکاریی تەکنیکی دانانرێن؛ ئەوان بەشێکن لە هەمان دۆکترینی سەروەریی، چونکە لە سەدەی بیست و یەکدا ئەو دەوڵەتەی داتای خۆی، ژێرخانی دیجیتاڵی خۆی و توانای تەکنەلۆژیی خۆی نەپارێزێت، بەشێک لە دەسەڵاتی خۆی بە دەرەوە دەسپێرێت.

هەر لە هەمان پەرگاڵدا، شایستەسالاری و بەرەنگاربوونەوەی جەردەسالاری پێگەیەکی بوونناسانە وەردەگرن. بەندی ١٠٧ کاتێک جەردەسالاری و داڕزاندنی دەوڵەت دەخاتە ناو چوارچێوەی تاوانی باڵا، گەندەڵی تەنیا بە دزینی سامان یان پێشێلکردنی ڕێکار ناناسێنێت؛ جەردەسالاری بە هەڵوەشێنەرەوەی توانای نەتەوە بۆ خۆبەڕێوەبردن دەبینێت، چونکە دەوڵەتێک کە دامەزراوەکانی لەلایەن ناشایستە و بەرژەوەندییە تاکەکەسییەکانەوە داگیر بکرێن، لە ناوەوە هێزی سەروەریی خۆی دەخوات. لەبەر ئەوە، شایستەسالاری لەم دەستوورەدا تەنیا شێوازێکی باشی کارگێڕی نییە؛ ئەرکێکی نەتەوەییە بۆ پاراستنی خودی دەوڵەت.

٢.٤. چینی چوارەم: پاشکۆکان و پەیمانی کردەیی؛ کوردستانیزم لە ژیانی هاووڵاتیدا

پاشکۆکان ئەو چینەن کە تێیدا دەستوور لە ناو دامەزراوەکانەوە دەچێتە ناو ژیانی تاک و کوردستانیزم لە پەیوەندیی نێوان نەتەوە و دەوڵەتەوە دەگوازرێتە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی نێوان هاووڵاتی و کۆمار. سوێندنامەی هاووڵاتیبوون، پەیمانی نەتەوەیی دەخاتە ژێر ناو و واژۆی تاک و بەوە دەسەلمێنێ کە هاووڵاتی لە ناو دەوڵەتدا تەنیا وەرگری ماف نییە، بەڵکوو بەشدارێکی خاوەن بەرپرسیاریی مانەوە و هێزی کۆمارە؛ فۆرمی تۆمارکردنی هاووڵاتیبوونیش ئەو پەیوەندییە لە ئاستی پەیمانی ویژدانییەوە دەگوازێتە ناو پەرگاڵی قانوونی و دامەزراوەیی. بەمە، کوردستانیزم لە چەمکێکی هزری دەگۆڕێت بۆ شارۆمەندێتییەکی چالاک کە تاک لە ناو کۆی نەتەوەدا شوێنی خۆی دەناسێت و دەزانێت ماف و ئەرکەکانی بە مانەوەی دەوڵەتەوە گرێدراون.

ئەم چینە گشتگریی دەستوور تەواو دەکات، چونکە دەستوورێک کە تەنیا دامەزراوە دروست بکات بەڵام پەیوەندیی تاک بەو دامەزراوانە و بە وڵاتەکەی پێناسە نەکات، لە نیوەی ڕێگای دەوڵەتسازی دەوەستێت. کوردستانیزم لە پاشکۆکاندا خاوەندارێتیی کوردستان دەگوازێتە ناو بەرپرسیاریی ڕۆژانەی هاووڵاتی؛ دەستوور لەو ساتەدا تەنیا دەقی سەر مێزی دادوەر و قانووندانەر نامێنێت، بەڵکوو دەچێتە ناو ناو، واژۆ، ناسنامە و ژیانی تاک و ئەو پەیوەندییەی دروست دەکات کە کۆمار بەهۆیەوە لە کۆمەڵێک دامەزراوە دەگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی خاوەن کۆمەڵگای وارگێڕیی خۆی.

ڕاگەیاندنی کۆتاییی دەستووریش لە هەمان منطقەوە واتا وەردەگرێت؛ ئەو ڕاگەیاندنە دەق لە کۆتاییی تەکنیکییەوە دەباتەوە بۆ سەرچاوەی سەرەتایی، واتا نەتەوە و ویستی مانەوەی. ڕۆح و ویستی نەتەوە لە لێکدانەوەی دەستووردا بە مانای مافی دەسەڵاتێکی کاتی بۆ تێپەڕاندنی دەق نییە؛ بە مانای ئەو بنەمایەیە کە لە کاتی ناڕوونیی وشە و ناکۆکیی لێکدانەوەدا دەبێت بپرسین کام خوێندنەوە زیاتر لە سەروەریی، مانەوە، یەکپارچەیی و بوونایەتیی کوردستان دەپارێزێت. بەمە، کوردستانیزم دەبێتە ڕووگەی دوا-بڕیاری لێکدانەوە، نە بەو واتایەی دەق بێ بایەخ بێت، بەڵکوو بەو واتایەی دەق لە ناو دۆکترینی دامەزرێنەری خۆیدا دەخوێندرێتەوە.

٣. پەیکەری گوتار و زاراوەی بوونناسانەی کوردستانیزم

یەکێک لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی ئەم دەستوورە، هەوڵی دروستکردنی زمانێکی تایبەتی دەوڵەتداریی کوردییە؛ چونکە نەتەوەیەک کە دەوڵەتی خۆی بنیاد دەنێت، ناتوانێت هەموو چەمکەکانی دەوڵەتداری بە زمانی هزریی هێزە دەرەکییەکان لێک بداتەوە و هێشتا چاوەڕوان بێت ئاوەزی دەوڵەتیی سەربەخۆ دروست بکات. زمان تەنیا کەلوپەلی گواستنەوەی بیر نییە؛ بەشێکە لە خودی شێوەی بیرکردنەوە، و بۆیە داهێنانی زاراوەی ڕەسەن و توانادار، بەشێکە لە بنیادنانەوەی توانای کورد بۆ بیرکردنەوە بە چەمکەکانی دەوڵەت، قانوون، سەروەریی و بەرپرسیاریی نەتەوەیی.

زاراوەکانی وەک وارگێڕیی، وارپارێزیی، مەکۆی ژیران، جەردەسالاری، شارۆمەندێتی و چەمکە هاوشێوەکان لەم پەیکەرەدا تەنیا هەوڵی گۆڕینی وشەی بیانی بە وشەی کوردی نین؛ ئامانجیان بنیادنانەوەی فەرهەنگێکی قانوونی و دەوڵەتدارییە کە کورد بتوانێت بەهۆیەوە کەتواری وارگێڕیی خۆی بە زمانی خۆی پێناسە بکات. کاتێک زمان توانای ناونانی دامەزراوە، چەمک، پڕۆسە و پەیوەندیی دەسەڵات بەدەست دێنێت، نەتەوەش توانایەکی زیاتر بۆ بەڕێوەبردنی ئەو کەتوارە بەدەست دەهێنێت؛ بۆیە پاککردنەوە و فراوانکردنی زمانی دەستووریی کوردی لە ناو کوردستانیزمدا کارێکی زمانەوانیی لاوەکی نییە، بەشێکە لە سەربەخۆکردنی ئاوەزی دەوڵەت.

گوتاری مێژوویی و فەلسەفیی دەستووریش بە هەمان ئەرکەوە پەیوەستە. دەستەواژەکانی وەک «تاسەی مێژوویی»، «ویستمەندیی بێوچان» و «بوونایەتیی بوونسەپێن» هەوڵ دەدەن ئەو پەیوەندییە لە وشەدا بگرنەوە کە لەنێوان مێژوو، ویست و کردار هەیە؛ چونکە دەستوورەکە خۆی وەک ڕێکخستنی کۆتاییی دۆخێکی ئامادە پێناسە ناکات، بەڵکوو خۆی بە بەشێک لە کردەی بنیاتنانی کەتوارێکی نوێ دەزانێت. ئەم گوتارە دەستوور لە زمانێکی بێڕۆح و کارگێڕی دوور دەخاتەوە و دەیخاتە ناو ئەو پێگەیەی کە قانوونی بنەڕەتیی نەتەوە پێویستی پێیە؛ زمانی دەستوور دەبێت بتوانێت هەم سنووری دەسەڵات بە وردی دیاری بکات و هەم ئەو واتا گەورەیە هەڵبگرێ کە نەتەوە بۆچی ئەو دەوڵەتە بنیاد دەنێت.

کۆبەند

پەیکەری دەستووری کۆماری کوردستان لە ناو ئەم شیکارییەدا وەک یەک پەرگاڵی پێکەوەبەستراوی قانوونی، بوونناسانە و دۆکترینی دەردەکەوێ کە کوردستانیزم گەوهەری واتایی و ڕووگەی لێکدانەوەیەتی؛ لە پێشەکی و مانیفێستدا سەرچاوەی ڕەوایی و پەیوەندیی نەتەوە بە وار پێناسە دەکات، لە دەروازە و بەندەکاندا ئەو پەیوەندییە دەگۆڕێت بۆ دەسەڵات و دامەزراوە و ئەرک، لە پاشکۆکاندا دەیباتە ناو ژیانی هاووڵاتی، و لە زمانی دەستووریدا ئاوەزی پێویست بۆ بیرکردنەوە و کارکردن بە ناوی دەوڵەتی کوردستان بنیاد دەنێت. بەمە کوردستانیزم لە سنووری ئایدیۆلۆژیای وارگێڕی تێدەپەڕێت و دەبێتە دۆکترینی یەکخستنی مێژوو، وار، نەتەوە، دەستوور و دەوڵەت لە ناو یەک کەتواری قانوونی.

هەر چینێکی دەستوور بەشێک لە هەمان کردە بەڕێوە دەبات: مانیفێست ڕەوایی دەدات، پێشەکی بوونایەتی و سەرچاوەی ویست پێناسە دەکات، دەروازەکان دەسەڵات ڕێکدەخەن، بەندەکان ئەرک و میکانیزم جێگیر دەکەن، پاشکۆکان پەیمانەکە دەخەنە ناو ژیانی تاک و گوتاری دەستووریش زمان و ئاوەزی پێویست بۆ مانەوەی ئەو پەرگاڵە بنیاد دەنێت. ئەو یەکپارچەییەی نێوان ئەم چینانە گرنگترین تایبەتمەندیی کوردستانیزمە لە ناو دەستووردا؛ چونکە دەوڵەتسازی لە یەک بەند، یەک دامەزراوە یان یەک هەست دروست نابێت، بەڵکوو لە هاوکرداریی نێوان هزر، قانوون، هێز، دامەزراوە و هاووڵاتی دروست دەبێت.

لە کۆتاییدا، کوردستانیزم لەم دەستوورەدا ناوی بیرۆکەیەک نییە کە لە دەرەوەی دەقەوە بەسەریدا سەپێندرابێت؛ ناوی ئەو لۆژیکە ناوخۆییەیە کە پەیکەرەکە پێکەوە دەگرێت و هەر بەشێکی بە بەشەکانی ترەوە دەبەستێتەوە. ئەو لۆژیکە کورد و کوردستان وەک نەتەوە و وار بە یەکەوە دەناسێنێت، ویستی سەروەریی دەگۆڕێت بۆ دەستوور، دەستوور دەگۆڕێت بۆ دەوڵەت و دامەزراوە، و هاووڵاتی دەخاتە ناو پەیمانێک کە مانەوەی کۆمار بە مانەوە و هێزی خۆیەوە دەبەستێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، دەستووری کۆماری کوردستان تەنیا دەقی ڕێکخستنی دەسەڵات نییە؛ پەیکەرێکی هزری و قانوونییە بۆ گۆڕینی نەتەوەی خاوەن ویست بۆ دەوڵەتی خاوەن سەروەریی، و کوردستانیزم ئەو دۆکترینییەیە کە ئەم گواستنەوەیە لە سەرەتای هزرەوە تا کۆتاییی کردار یەکپارچە دەکات.